Nghiên Cứu Đối Chiếu Hành Vi Từ Chối Lời Đề Nghị và Lời Mời Của Người Mỹ và Người Việt

Luận án tiến sĩ phân tích hành vi từ chối lời đề nghị và lời mời giữa người Mỹ và người Việt, khám phá sự khác biệt văn hóa và giao tiếp.

• Tác giả: Vương Thị Hải Yến
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Thị Thanh Hương
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu
• Đề tài: Nghiên Cứu Hành Vi Từ Chối Lời Đề Nghị và Lời Mời Giữa Người Mỹ và Người Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu về hành vi từ chối
• 1.1.1. Nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2. Cơ sở lí thuyết liên quan đến đề tài
• 1.2.1. Lí thuyết hành vi ngôn ngữ
• 1.2.2. Hành vi đề nghị được làm việc gì đó cho ai (offer) và hành vi từ chối lời đề nghị
• 1.2.3. Hành vi mời và hành vi từ chối lời mời
• 1.2.4. Phân biệt hành vi từ chối với các hành vi khác
• 1.2.5. Hành vi từ chối và lý thuyết hội thoại
• 1.2.6. Hành vi từ chối và tính lịch sự
• 1.2.7. Các nhân tố tác động đến hành vi từ chối
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU CÁC PHƯƠNG TIỆN BIỂU ĐẠT HÀNH VI TỪ CHỐI LỜI ĐỀ NGHỊ (OFFER) CỦA NGƯỜI MỸ VÀ NGƯỜI VIỆT
• 2.1. Các phương tiện biểu đạt HVTC lời đề nghị (offer) của người Mỹ
• 2.1.1. Các phương tiện biểu đạt HVTC trực tiếp lời đề nghị của người Mỹ
• 2.1.2. Các phương tiện biểu đạt HVTC gián tiếp lời đề nghị của người Mỹ
• 2.2. Các phương tiện biểu đạt HVTC lời đề nghị (offer) của người Việt
• 2.2.1. Các phương tiện biểu đạt HVTC trực tiếp lời đề nghị của người Việt
• 2.2.2. Các phương tiện biểu đạt HVTC gián tiếp lời đề nghị của người Việt
• 2.3. Sự tương đồng và khác biệt về phương tiện biểu đạt và chiến lược thực hiện HVTC lời đề nghị của người Mỹ và người Việt
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU CÁC PHƯƠNG TIỆN BIỂU ĐẠT HÀNH VI TỪ CHỐI LỜI MỜI CỦA NGƯỜI MỸ VÀ NGƯỜI VIỆT
• 3.1. Các phương tiện biểu đạt HVTC lời mời của người Mỹ
• 3.1.1. Các phương tiện biểu đạt HVTC trực tiếp lời mời của người Mỹ
• 3.1.2. Các phương tiện biểu đạt HVTC gián tiếp lời mời của người Mỹ
• 3.2. Các phương tiện biểu đạt HVTC lời mời của người Việt
• 3.2.1. Các phương tiện biểu đạt HVTC trực tiếp lời mời của người Việt
• 3.2.2. Các phương tiện biểu đạt HVTC gián tiếp lời mời của người Việt
• 3.3. Sự tương đồng và khác biệt về phương tiện biểu đạt và chiến lược thực hiện HVTC lời mời của người Mỹ và người Việt
• 4. CHƯƠNG 4: NHÂN TỐ QUYỀN LỰC VÀ GIỚI TÍNH VỚI SỰ LỰA CHỌN CÁC CHIẾN LƯỢC TỪ CHỐI LỜI MỜI CỦA NGƯỜI MỸ VÀ NGƯỜI VIỆT
• 4.1. Phiếu hoàn thiện diễn ngôn (DCT)
• 4.2. Kết quả nghiên cứu
• 4.2.1. Sự tác động của nhân tố quyền lực tới việc lựa chọn sử dụng các chiến lược từ chối lời mời của người Mỹ và người Việt
• 4.2.2. Sự tác động của nhân tố giới tính tới việc lựa chọn các chiến lược từ chối lời mời của người Mỹ và người Việt
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN TƯ LIỆU CỦA LUẬN ÁN
• PHỤ LỤC ĐOẠN THOẠI TỪ CHỐI TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Hành Vi Từ Chối Lời Đề Nghị Lời Mời Tổng Quan Nghiên Cứu

Nghiên cứu về hành vi từ chối (HVTC) là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học và giao tiếp liên văn hóa. HVTC không chỉ đơn thuần là nói "không," mà còn liên quan đến cách thức, ngữ cảnh, và mục đích của việc từ chối. Trong bối cảnh giao tiếp quốc tế, đặc biệt giữa người Mỹ và người Việt, sự khác biệt trong văn hóa từ chối lời đề nghị và lời mời có thể dẫn đến hiểu lầm và xung đột. Nghiên cứu này nhằm mục đích so sánh và đối chiếu các phương thức biểu đạt HVTC giữa hai nền văn hóa, từ đó đưa ra những gợi ý giúp cải thiện hiệu quả giao tiếp.

1.1. Nghiên Cứu Hành Vi Từ Chối Trên Thế Giới Một Cái Nhìn Tổng Quan

Các nghiên cứu quốc tế về HVTC tập trung vào nhiều khía cạnh, bao gồm chiến lược từ chối, yếu tố ảnh hưởng đến quyết định từ chối, và tác động của HVTC đến mối quan hệ giữa các bên. Nhiều công trình đối chiếu HVTC giữa các ngôn ngữ khác nhau, như tiếng Anh với tiếng Nhật, tiếng Ả Rập, hoặc tiếng Trung Quốc. Các nghiên cứu này nhấn mạnh sự khác biệt trong giao tiếp ứng xử trong từ chối, đặc biệt về mức độ trực tiếp/gián tiếp và phép lịch sự khi từ chối.

1.2. Nghiên Cứu Hành Vi Từ Chối Ở Việt Nam Tình Hình Hiện Tại

Ở Việt Nam, các nghiên cứu về HVTC còn hạn chế hơn so với trên thế giới. Một số công trình đã tập trung vào đối chiếu HVTC trong tiếng Việt với tiếng Anh hoặc tiếng Nhật, nhưng chưa có nhiều nghiên cứu sâu sắc về HVTC trong chính văn hóa Việt Nam. Đặc biệt, chưa có nghiên cứu nào đối chiếu cụ thể hành vi từ chối lời đề nghị và lời mời giữa người Mỹ và người Việt. Luận án của Vƣơng Thị Hải Yến là một trong những nghiên cứu đầu tiên đi sâu vào lĩnh vực này.

II. Vấn Đề Rào Cản Văn Hóa Trong Từ Chối Lời Đề Nghị Lời Mời

Sự khác biệt trong văn hóa giao tiếp Mỹ và văn hóa giao tiếp Việt Nam tạo ra những thách thức đáng kể trong việc từ chối lời đề nghị và lời mời. Người Mỹ thường có xu hướng trực tiếp và thẳng thắn, trong khi người Việt lại coi trọng sự tế nhị và tránh làm mất lòng người khác. Điều này có thể dẫn đến những hiểu lầm, khi người Mỹ cảm thấy người Việt quá vòng vo, hoặc người Việt cảm thấy người Mỹ quá thô lỗ. Việc hiểu rõ những khác biệt này là rất quan trọng để xây dựng mối quan hệ sau từ chối và duy trì sự tôn trọng lẫn nhau.

2.1. Nguy Cơ Mất Lòng Tác Động Của Lời Từ Chối Thiếu Tế Nhị

Một lời từ chối thiếu tế nhị có thể gây ra những hậu quả tiêu cực, đặc biệt trong môi trường làm việc hoặc các mối quan hệ cá nhân. Người bị từ chối có thể cảm thấy bị xúc phạm, không được tôn trọng, hoặc bị đánh giá thấp. Điều này có thể dẫn đến sự rạn nứt trong quan hệ, mất cơ hội hợp tác, hoặc thậm chí là xung đột. Do đó, việc nắm vững cách từ chối khéo léo là một kỹ năng quan trọng trong giao tiếp.

2.2. Giải Mã Ngôn Ngữ Cơ Thể Vai Trò Trong Giao Tiếp Từ Chối

Không chỉ lời nói, ngôn ngữ cơ thể khi từ chối cũng đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải thông điệp. Ánh mắt, biểu cảm khuôn mặt, cử chỉ tay chân đều có thể ảnh hưởng đến cách người khác cảm nhận về lời từ chối. Ví dụ, một nụ cười gượng gạo hoặc ánh mắt né tránh có thể làm giảm đi tính chân thành của lời xin lỗi, khiến người nghe cảm thấy khó chịu hơn. Nghiên cứu này chú trọng cả lời từ chối trực tiếp và lời từ chối gián tiếp.

III. Phương Pháp Đối Chiếu Chiến Lược Từ Chối Mỹ Việt Chi Tiết

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp đối chiếu để so sánh các chiến lược từ chối được người Mỹ và người Việt sử dụng. Các chiến lược này được phân loại thành trực tiếp và gián tiếp, dựa trên mức độ rõ ràng và thẳng thắn của lời từ chối. Ngoài ra, nghiên cứu cũng xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chiến lược từ chối, bao gồm mối quan hệ giữa người nói và người nghe, ngữ cảnh giao tiếp, và các giá trị văn hóa. Nguồn tư liệu sử dụng: các đoạn hội thoại trong phim ảnh, văn học.

3.1. Phân Tích Cấu Trúc Lời Nói Tìm Hiểu Sâu Sắc Ngữ Cảnh Sử Dụng

Phân tích cấu trúc lời nói là một bước quan trọng trong việc hiểu rõ HVTC. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích các yếu tố ngôn ngữ như từ ngữ, ngữ pháp, và ngữ điệu được sử dụng trong lời từ chối. Đồng thời, cũng xem xét ngữ cảnh giao tiếp, bao gồm mối quan hệ giữa người nói và người nghe, mục đích giao tiếp, và các yếu tố văn hóa liên quan. Theo Vƣơng Thị Hải Yến, cân nhắc yếu tố xã hội như tuổi tác, địa vị để đưa ra lời từ chối phù hợp.

3.2. Thống Kê Tần Suất Đo Lường Mức Độ Ưa Chuộng Chiến Lược Từ Chối

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê để đo lường tần suất sử dụng các chiến lược từ chối khác nhau của người Mỹ và người Việt. Dữ liệu được thu thập từ các cuộc khảo sát, phỏng vấn, và phân tích các đoạn hội thoại thực tế. Kết quả thống kê cho thấy có sự khác biệt đáng kể trong việc ưa chuộng các chiến lược từ chối giữa hai nền văn hóa. Chẳng hạn, người Mỹ có xu hướng sử dụng chiến lược từ chối trực tiếp hơn người Việt.

IV. So Sánh Văn Hóa Sự Khác Biệt Thú Vị Trong Hành Vi Từ Chối

Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự khác biệt đáng kể trong sự khác biệt văn hóa trong giao tiếp khi từ chối giữa người Mỹ và người Việt. Người Mỹ thường đánh giá cao sự thẳng thắn và trực tiếp, trong khi người Việt lại coi trọng sự tế nhị và tránh làm mất lòng người khác. Điều này dẫn đến việc người Mỹ thường sử dụng các chiến lược từ chối trực tiếp hơn, chẳng hạn như nói "không" một cách rõ ràng, trong khi người Việt lại sử dụng các chiến lược từ chối gián tiếp, như đưa ra lý do hoặc lời xin lỗi.

4.1. Trực Tiếp Hay Gián Tiếp Ưu Tiên Của Mỗi Nền Văn Hóa

Sự lựa chọn giữa chiến lược từ chối trực tiếp và gián tiếp phản ánh những giá trị văn hóa khác nhau. Trong văn hóa Mỹ, sự trung thực và hiệu quả được đánh giá cao, do đó, việc từ chối trực tiếp được coi là một cách giao tiếp hiệu quả. Trong khi đó, trong văn hóa Việt Nam, sự hòa thuận và tôn trọng được coi trọng hơn, do đó, việc từ chối gián tiếp được coi là một cách để duy trì mối quan hệ tốt đẹp.

4.2. Tôn Trọng Khác Biệt Bí Quyết Giao Tiếp Thành Công Liên Văn Hóa

Để giao tiếp thành công trong môi trường liên văn hóa, điều quan trọng là phải tôn trọng sự khác biệt văn hóa. Cần phải hiểu rằng không có một cách từ chối nào là "đúng" hay "sai," mà chỉ có cách phù hợp hơn hoặc kém phù hợp hơn trong từng ngữ cảnh cụ thể. Bằng cách tôn trọng sự khác biệt văn hóa, có thể tránh được những hiểu lầm và xung đột không đáng có, đồng thời xây dựng được những mối quan hệ bền vững.

V. Ứng Dụng Cải Thiện Giao Tiếp Với Người Mỹ Người Việt

Hiểu rõ sự khác biệt trong hành vi từ chối giữa người Mỹ và người Việt có thể giúp cải thiện hiệu quả giao tiếp trong nhiều lĩnh vực, từ kinh doanh đến ngoại giao. Khi giao tiếp với người Mỹ, cần chú ý đến sự thẳng thắn và trực tiếp của họ, và tránh vòng vo hoặc sử dụng các chiến lược từ chối quá gián tiếp. Khi giao tiếp với người Việt, cần chú ý đến sự tế nhị và tôn trọng của họ, và tránh làm mất lòng họ bằng những lời từ chối quá thẳng thắn.

5.1. Ứng Dụng Trong Kinh Doanh Xây Dựng Quan Hệ Hợp Tác Bền Vững

Trong môi trường kinh doanh, việc hiểu rõ từ chối trong kinh doanh có thể giúp xây dựng những quan hệ hợp tác bền vững. Khi đàm phán với đối tác Mỹ, cần chuẩn bị sẵn sàng cho những lời từ chối thẳng thắn, và không nên coi đó là một dấu hiệu của sự thất bại. Thay vào đó, hãy coi đó là một cơ hội để hiểu rõ hơn về nhu cầu của đối tác và tìm ra những giải pháp phù hợp hơn.

5.2. Ứng Dụng Trong Ngoại Giao Thúc Đẩy Hiểu Biết Và Hợp Tác

Trong lĩnh vực ngoại giao, việc hiểu rõ sự khác biệt văn hóa trong hành vi từ chối có thể giúp thúc đẩy hiểu biết và hợp tác giữa các quốc gia. Các nhà ngoại giao cần phải nhạy bén với những tín hiệu văn hóa, và sử dụng các chiến lược giao tiếp phù hợp để tránh gây ra những hiểu lầm hoặc xung đột không đáng có. Cần chú ý đến thái độ tôn trọng sự khác biệt văn hóa.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Từ Chối Lời Mời

Nghiên cứu này đã góp phần làm sáng tỏ sự khác biệt trong hành vi từ chối giữa người Mỹ và người Việt. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều câu hỏi cần được giải đáp. Các nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào việc khám phá các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định từ chối, tâm lý học từ chối và tác động của HVTC đến mối quan hệ giữa các bên. Đồng thời, cũng cần có thêm nhiều nghiên cứu về HVTC trong các ngữ cảnh giao tiếp cụ thể, như từ chối trong tình yêu.

6.1. Nghiên Cứu Liên Ngành Kết Hợp Ngôn Ngữ Học Và Xã Hội Học

Để hiểu rõ hơn về HVTC, cần có sự kết hợp giữa ngôn ngữ học và xã hội học. Các nhà ngôn ngữ học có thể phân tích cấu trúc lời nói và chiến lược từ chối, trong khi các nhà xã hội học có thể nghiên cứu các yếu tố xã hội ảnh hưởng đến HVTC. Sự kết hợp này sẽ giúp chúng ta có được một cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về hành vi phức tạp này.

6.2. Đa Dạng Hóa Nghiên Cứu Mở Rộng Phạm Vi Khảo Sát

Các nghiên cứu tương lai nên mở rộng phạm vi khảo sát để bao gồm nhiều đối tượng hơn, từ các nhóm tuổi khác nhau đến các tầng lớp xã hội khác nhau. Điều này sẽ giúp chúng ta có được một bức tranh đầy đủ hơn về HVTC trong các cộng đồng khác nhau. Cần chú trọng khảo sát các tình huống từ chối phổ biến.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Nghiên cứu đối chiếu hành vi từ chối lời đề nghị và lời mời của người Mỹ và người Việt" do nghiên cứu sinh Vương Thị Hải Yến thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS. Vũ Thị Thanh Hương, chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu (mã số: 62220241) tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2019.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả trình bày rằng hành vi từ chối là một hành vi ngôn ngữ phổ quát trong mọi ngôn ngữ, chịu sự chi phối của các nhân tố ngôn ngữ và xã hội. Tuy nhiên, phương tiện biểu đạt và chiến lược thực hiện hành vi từ chối ở mỗi ngôn ngữ và nền văn hóa có sự khác biệt do đặc thù ngôn ngữ cùng thói quen tư duy, ứng xử của từng dân tộc. Sự khác biệt này là nguyên nhân chính dẫn đến hiểu lầm và xung đột trong giao tiếp liên văn hóa. Từ chối là một hành vi đe dọa thể diện của cả người nói lẫn người nghe, đòi hỏi người thực hiện phải cân nhắc các nhân tố xã hội như tuổi tác, địa vị và mức độ tế nhị để đạt được hiệu lực tại lời mà vẫn duy trì mối quan hệ giao tiếp. Trong các công trình nghiên cứu trước đây tại Việt Nam và trên thế giới, các tác giả chủ yếu tập trung vào hành vi từ chối lời thỉnh cầu, lời cầu khiến, lời gợi ý giữa tiếng Anh và một số ngôn ngữ như tiếng Nhật, tiếng Ả Rập, tiếng Đức, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Trung Quốc hoặc giữa tiếng Việt với tiếng Anh, tiếng Nhật. Cho đến thời điểm tác giả thực hiện nghiên cứu, chưa có công trình nào đối chiếu có hệ thống hành vi từ chối lời đề nghị được làm gì đó cho ai (refusing an offer) và hành vi từ chối lời mời (refusing an invitation) giữa tiếng Anh Mỹ và tiếng Việt.

Mục đích nghiên cứu của luận án là thông qua việc nghiên cứu đối chiếu hành vi từ chối lời đề nghị được làm gì đó cho ai và lời mời của người Mỹ nói tiếng Anh và người Việt nói tiếng Việt nhằm tìm hiểu sự tương đồng và khác biệt trong việc sử dụng các phương tiện biểu đạt và chiến lược từ chối trong hai ngôn ngữ.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu hành vi từ chối trong và ngoài nước; hệ thống hóa một số cơ sở lý luận làm nền tảng triển khai nội dung luận án.
2. Thống kê, miêu tả, phân tích đối chiếu các phương tiện biểu đạt các chiến lược thực hiện hành vi từ chối lời đề nghị (refusing an offer) của người Mỹ nói tiếng Anh và người Việt nói tiếng Việt, chỉ ra các đặc điểm giống nhau và khác nhau giữa hai ngôn ngữ.
3. Thống kê, miêu tả, phân tích đối chiếu các phương tiện biểu đạt các chiến lược thực hiện hành vi từ chối lời mời (refusing an invitation) của người Mỹ nói tiếng Anh và người Việt nói tiếng Việt, chỉ ra các đặc điểm giống nhau và khác nhau giữa hai ngôn ngữ.
4. Tìm hiểu sự tác động của nhân tố quyền lực và nhân tố giới tính tới sự lựa chọn sử dụng chiến lược từ chối lời mời của người Mỹ nói tiếng Anh và người Việt nói tiếng Việt.

Đối tượng nghiên cứu chính của luận án là các phương tiện biểu đạt chiến lược từ chối lời đề nghị được làm gì đó cho ai (offer) và từ chối lời mời (invitation) của người Mỹ nói tiếng Anh và người Việt nói tiếng Việt.

Phạm vi nghiên cứu của luận án giới hạn ở các phát ngôn thuộc lượt lời thứ hai của đoạn thoại đề nghị được làm gì đó cho ai và mời. Luận án không khảo sát các phát ngôn từ chối là lời đáp của các hành vi hỏi, khen, chê, đánh giá, thỉnh cầu (request), cũng như loại trừ các phương tiện biểu thị từ chối phi ngôn từ như xua tay, lắc đầu, lườm, nheo mày hoặc giữ im lặng. Về mặt thời gian thu thập dữ liệu khảo sát hoàn thiện diễn ngôn, nguồn tư liệu được thu thập từ tháng 01/2017 đến tháng 11/2017.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được tác giả phân chia theo hai mảng nghiên cứu: các nghiên cứu trên thế giới và các nghiên cứu tại Việt Nam.

Đối với các công trình trên thế giới, tác giả điểm lại hai nhóm nghiên cứu chính:

Nhóm nghiên cứu miêu tả phương tiện biểu đạt, chiến lược từ chối và đối chiếu tiếng Anh Mỹ với các ngôn ngữ khác:

• Công trình của Leslie M. Beebe, Tomoko Takahashi và Robin Uliss-Weltz (1990) thuộc Đại học Columbia nghiên cứu trên 20 người Nhật nói tiếng Nhật, 20 người Mỹ nói tiếng Anh và 20 người Nhật nói tiếng Anh thông qua phiếu hoàn thiện diễn ngôn (DCT) gồm 12 tình huống. Nhóm tác giả này đã xác lập 14 công thức ngữ nghĩa (Semantic Formulas) cấu tạo nên hành vi từ chối, bao gồm 3 công thức từ chối trực tiếp (dùng động từ ngữ vi, dùng từ phủ định "không", dùng cách nói phủ định) và 11 công thức từ chối gián tiếp (xin lỗi bày tỏ đáng tiếc; nêu nguyện vọng; trình bày lý do, nguyên nhân; đề xuất phương án thay thế; nêu điều kiện về tương lai hoặc quá khứ; đưa ra lời hứa sẽ nhận lời; nêu nguyên tắc; thành ngữ; thử dừng ý định của đối tượng giao tiếp; thừa nhận khuynh hướng từ chối; hỏi lại).
• Ikoma và Shimura sử dụng phiếu DCT chỉnh sửa từ Beebe và cộng sự để điều tra chuyển di ngữ dụng ở người Mỹ học tiếng Nhật, chỉ ra sự khác biệt về tần suất sử dụng công thức ngữ nghĩa khi tương tác với đối ngôn có địa vị khác nhau.
• Wannaruk nghiên cứu đối chiếu hành vi từ chối giữa người Mỹ và người Thái nói tiếng Anh, phát hiện chuyển di ngữ dụng trong việc lựa chọn chiến lược và nội dung chiến lược từ chối dựa trên trình độ ngôn ngữ.
• Hartford và Bardovi-Harlig khảo sát hành vi từ chối của người bản ngữ Mỹ và người phi bản ngữ trong bối cảnh tư vấn học tập, chỉ ra rằng người phi bản ngữ có xu hướng dùng chiến lược lảng tránh nhiều hơn.
• Chang (2009, 2011) so sánh hành vi từ chối của sinh viên Trung Quốc học tiếng Anh và người Mỹ bản ngữ, cho thấy người Mỹ ưa thích chiến lược trực tiếp kèm lý do trong khi người Trung Quốc thiên về chiến lược gián tiếp như nêu nguyện vọng.
• Hong (2011) khảo sát 60 sinh viên tại Mỹ về lời từ chối lời mời dự tiệc năm mới, chỉ ra người Trung Quốc có xu hướng đưa ra lý do chi tiết để giải thích hoàn cảnh ngoài tầm kiểm soát.

Nhóm nghiên cứu về các nhân tố tác động đến việc lựa chọn chiến lược từ chối:

• Beckers (1999) so sánh người Mỹ và người Đức, kết luận người Mỹ thay đổi chiến lược theo vị thế xã hội còn người Đức thay đổi theo khoảng cách xã hội.
• Felix-Brasdefer (2003, 2008) nghiên cứu hành vi từ chối của người Tây Ban Nha và người Mỹ thông qua đóng vai và thuyết trình, chỉ ra ảnh hưởng của sự am hiểu văn hóa đến chiến lược từ chối.
• Honglin khảo sát hành vi từ chối lời thỉnh cầu giữa người Mỹ và người Trung Quốc, phân tích sự chi phối của chủ nghĩa cá nhân so với chủ nghĩa tập thể.
• Liao và Bresnahan (1996) khảo sát tác động của biến số giới tính và vị thế xã hội ở sinh viên Mỹ và Trung Quốc.
• Al-Issa (2003) nghiên cứu chuyển di văn hóa - xã hội trong hành vi từ chối của người Jordan học tiếng Anh Mỹ.
• Kinjo và Chen nghiên cứu về mức độ trực tiếp và gián tiếp của người Nhật và người Mỹ theo các bậc địa vị.

Đối với các nghiên cứu tại Việt Nam, tác giả tổng hợp hai hướng:

Nhóm nghiên cứu miêu tả phương tiện và đối chiếu chiến lược từ chối:

• Trần Chi Mai khảo sát phương tiện biểu đạt hành vi từ chối trực tiếp và gián tiếp lời cầu khiến trong tiếng Anh và tiếng Việt dựa trên phân tích hội thoại và ngữ nghĩa.
• Ngô Hương Lan tiếp cận hành vi từ chối lời cầu khiến dưới góc độ cấu trúc - ngữ nghĩa - ngữ dụng, đối chiếu biểu thức ngữ nghĩa giữa tiếng Nhật và tiếng Việt qua thủ pháp DCT.
• Vũ Tiến Dũng phân tích 6 chiến lược lịch sự trong hành vi từ chối lời cầu khiến tiếng Việt.
• Nguyễn Phương Chi đối chiếu 23 chiến lược từ chối lời cầu khiến (request) giữa tiếng Việt và tiếng Anh qua 1500 phiếu khảo sát.
• Đoàn Thị Hồng Lan đối chiếu hành vi đề nghị ai đó làm gì cho mình và từ chối gián tiếp giữa tiếng Nhật và tiếng Việt, chỉ ra các phương tiện tương đương và mức độ gián tiếp của hai ngôn ngữ.

Nhóm nghiên cứu nhân tố tác động:

• Lưu Quý Khương và Nguyễn Thị Mỹ Ngân khảo sát sự lựa chọn ngôn từ khi từ chối gián tiếp lời mời của người Anh và người Việt từ góc độ lịch sự và thể diện.
• Nguyễn Thị Minh Phương phân tích yếu tố giới tính, khoảng cách xã hội và địa vị xã hội trong hành vi từ chối lời thỉnh cầu của người Úc và người Việt học tiếng Anh.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Phần lớn các công trình trong và ngoài nước tập trung vào hành vi từ chối lời cầu khiến hoặc thỉnh cầu (request). Luận án của Vương Thị Hải Yến định vị nghiên cứu vào việc lấp đầy khoảng trống về nghiên cứu đối chiếu có hệ thống giữa hành vi từ chối lời đề nghị được làm gì đó cho ai (refusing an offer) và hành vi từ chối lời mời (refusing an invitation) trong hai ngôn ngữ tiếng Anh Mỹ và tiếng Việt.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên bốn trụ cột lý thuyết chính:

1. Lý thuyết hành vi ngôn ngữ (Speech Act Theory):

• Khái niệm hành vi ngôn ngữ dựa trên quan điểm của Austin (1962) và Searle (1969, 1976), phân biệt ba cấp độ: hành vi tạo lời (locutionary act), hành vi tại lời (illocutionary act) và hành vi mượn lời (perlocutionary act). Luận án tập trung vào hành vi tại lời.
• Phân loại hành vi tại lời của Searle gồm 5 lớp: Biểu hiện (Representatives), Điều khiến (Directives), Cam kết (Commissives), Biểu cảm (Expressives), Tuyên bố (Declaratives). Luận án xác định hành vi đề nghị được làm gì đó cho ai (offer) thuộc lớp Cam kết (Commissives), hành vi mời (invitation) thuộc lớp Điều khiến (Directives), và hành vi thỉnh cầu (request) thuộc lớp Điều khiến.
• Bốn điều kiện thỏa mãn hành vi tại lời của Searle: điều kiện nội dung mệnh đề, điều kiện chuẩn bị (ban đầu), điều kiện chân thực và điều kiện thiết yếu.
• Các khái niệm công cụ: Biểu thức ngữ vi (BTNV), Động từ ngữ vi (ĐTNV), Phát ngôn ngữ vi nguyên cấp (primary) và phát ngôn ngữ vi tường minh (explicit), Hành vi ngôn ngữ trực tiếp và hành vi ngôn ngữ gián tiếp.

2. Tiêu chí nhận diện và phân biệt hành vi từ chối:

• Tiêu chí nhận diện hành vi từ chối lời đề nghị và lời mời gồm: ngữ cảnh tình huống, nội dung mệnh đề và hình thức đánh dấu ý định từ chối (chứa các chỉ dẫn hiệu lực tại lời IFIDs như động từ ngữ vi refuse/từ chối, các từ phủ định no, not, never / không, thôi, không cần, không thể).
• Phân biệt hành vi từ chối với hành vi phủ định (phủ định miêu tả và phủ định bác bỏ theo Nguyễn Đức Dân) và hành vi cấm đoán, ngăn cản.

3. Lý thuyết hội thoại:

• Cấu trúc hội thoại theo quan điểm của Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Đức Dân, Nguyễn Thiện Giáp; trong đó cặp thoại (cặp trao đáp / cặp kế cận) là đơn vị cơ sở gồm hai lượt lời có quan hệ trực tiếp.
• Cặp thoại từ chối lời đề nghị hoặc lời mời thuộc kiểu cặp thoại không ưa chuộng (dispreferred pair), trong đó phát ngôn từ chối nằm ở lượt lời thứ hai sau lượt lời đề nghị hoặc mời tiền vị.

4. Lý thuyết lịch sự và các nhân tố xã hội:

• Mô hình lịch sự của Brown và Levinson (1987) với các khái niệm thể diện âm tính (negative face), thể diện dương tính (positive face), cùng các chiến lược lịch sự dương tính, lịch sự âm tính và chiến lược gián tiếp. Hành vi từ chối được xác định là hành vi đe dọa thể diện (Face Threatening Act - FTA).
• Ba biến số xã hội chi phối mức độ lịch sự: Quyền lực quan hệ (Relative Power - P), Khoảng cách xã hội (Social Distance - D), Mức độ áp đặt (Absolute Ranking of Imposition - R).
• Nhân tố giới tính trong giao tiếp ngôn ngữ dựa trên các quan điểm của Holmes, Maltz và Borker, Tannen, West và Zimmerman.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp thống kê định lượng:

• Phương pháp phân tích hội thoại: Dùng để phân tích các đoạn thoại từ chối lời đề nghị và lời mời trong văn học và phim ảnh, xác định vai giao tiếp, ngữ cảnh và cấu trúc trao đáp.
• Phương pháp miêu tả: Miêu tả chi tiết các phương tiện ngôn ngữ biểu đạt và các chiến lược từ chối trong từng ngôn ngữ.
• Phương pháp đối chiếu: Thực hiện đối chiếu hai chiều giữa tiếng Anh Mỹ và tiếng Việt để tìm ra các điểm tương đồng và dị biệt.
• Phương pháp phân tích diễn ngôn: Khảo sát các đặc điểm diễn ngôn của phát ngôn từ chối bao gồm ngữ cảnh, quan hệ liên nhân, cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa.
• Thủ pháp thống kê: Thống kê tần suất, tỷ lệ phần trăm sử dụng các chiến lược từ chối trực tiếp và gián tiếp, phân tích tương quan với biến số quyền lực và giới tính.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Nguồn dữ liệu của luận án được thu thập từ hai nguồn chính:

1. Tư liệu hội thoại: Trích xuất từ các bộ phim truyền hình Mỹ và Việt Nam phát sóng trên Đài Truyền hình Việt Nam, 85 tác phẩm văn học Việt Nam và 35 tác phẩm văn học Mỹ.
2. Tư liệu khảo sát bằng phiếu hoàn thiện diễn ngôn (DCT): Phiếu gồm 3 cảnh huống mời được xây dựng bằng tiếng Anh và dịch tương đương sang tiếng Việt. Khảo sát thực hiện từ tháng 01/2017 đến tháng 11/2017.

Loại tư liệu	Tiếng Anh Mỹ	Tiếng Việt	Tổng số
Đoạn thoại từ chối lời đề nghị (offer)	1.200	850	2.050 đoạn thoại
Đoạn thoại từ chối lời mời (invitation)	720	700	1.420 đoạn thoại
Phiếu hoàn thiện diễn ngôn (DCT) hợp lệ	85 phiếu (từ 135 phiếu thu về)	85 phiếu (rút ngẫu nhiên từ 365 phiếu thu về)	170 phiếu

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Chương 1 tập trung trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu hành vi từ chối trong tiếng Anh Mỹ và tiếng Việt trên thế giới và tại Việt Nam. Đồng thời, chương này hệ thống hóa các vấn đề lý thuyết nền tảng gồm lý thuyết hành vi ngôn ngữ của Austin và Searle, phân loại các lớp hành vi tại lời, xác định bản chất của hành vi đề nghị (offer) thuộc nhóm Cam kết và hành vi mời (invitation) thuộc nhóm Điều khiến. Chương 1 cũng trình bày tiêu chí nhận diện hành vi từ chối, phân biệt từ chối với phủ định và cấm đoán, lý thuyết hội thoại về cặp kế cận không ưa chuộng, lý thuyết lịch sự của Brown và Levinson, cùng các nhân tố xã hội chi phối hành vi ngôn ngữ (quyền lực quan hệ P, khoảng cách xã hội D, mức độ áp đặt R, và nhân tố giới tính).

Chương 2: Đối chiếu các phương tiện biểu đạt hành vi từ chối lời đề nghị (offer) của người Mỹ và người Việt

Chương 2 đi sâu phân tích và miêu tả hệ thống phương tiện biểu đạt các chiến lược từ chối lời đề nghị được làm việc gì đó cho ai của người Mỹ và người Việt, chia thành hai nhóm chiến lược:

• Các phương tiện biểu đạt hành vi từ chối trực tiếp lời đề nghị: Sử dụng động từ ngữ vi (refuse / từ chối), sử dụng từ phủ định (No / không, thôi, khỏi), sử dụng cách nói phủ định khả năng hoặc ý chí (I can't, I won't / không thể, không cần).
• Các phương tiện biểu đạt hành vi từ chối gián tiếp lời đề nghị: Bày tỏ sự cảm ơn, đưa ra lý do/nguyên nhân giải thích, nêu sự bất cập hoặc vô ích của đề nghị, đề xuất phương án thay thế, trì hoãn trả lời.
• Đối chiếu hai ngôn ngữ: Luận án chỉ ra các điểm tương đồng và khác biệt về tần suất sử dụng, mức độ trực tiếp/gián tiếp và các cấu trúc ngôn ngữ cụ thể được người Mỹ và người Việt ưa chuộng khi từ chối lời đề nghị. Nội dung được tổng hợp qua Bảng 2.1 (Tần suất sử dụng các CLTC lời đề nghị của người Mỹ và người Việt).

Chương 3: Đối chiếu các phương tiện biểu đạt hành vi từ chối lời mời của người Mỹ và người Việt

Chương 3 tập trung phân tích các phương tiện biểu đạt hành vi từ chối lời mời (invitation) trong ngữ liệu tiếng Anh Mỹ và tiếng Việt:

• Phương tiện từ chối trực tiếp lời mời: Phân tích các biểu thức từ chối trực tiếp, từ ngữ phủ định và phát ngôn ngữ vi tường minh hoặc nguyên cấp.
• Phương tiện từ chối gián tiếp lời mời: Phân tích các chiến lược gián tiếp như đưa ra lời xin lỗi/tiếc nuối (I'm sorry / xin lỗi, tiếc quá), nêu lý do cản trở khách quan, nêu nguyện vọng không thực hiện được, hứa hẹn trong tương lai, chuyển hướng hành vi hoặc đưa ra điều kiện phản thực.
• Đối chiếu hai ngôn ngữ: Xác định điểm giống nhau và khác nhau trong việc vận dụng các công thức ngữ nghĩa khi từ chối lời mời giữa hai nền văn hóa. Dữ liệu được thể hiện qua Bảng 3.1 (Tần suất sử dụng các CLTC lời mời của người Mỹ và người Việt).

Chương 4: Nhân tố quyền lực và giới tính với sự lựa chọn các chiến lược từ chối lời mời của người Mỹ và người Việt

Chương 4 trình bày kết quả phân tích định lượng từ 170 phiếu hoàn thiện diễn ngôn (DCT) nhằm kiểm nghiệm ảnh hưởng của hai biến số xã hội:

• Tác động của nhân tố quyền lực: Khảo sát việc lựa chọn chiến lược từ chối lời mời trực tiếp và gián tiếp trong 3 tình huống vị thế xã hội tương quan giữa người từ chối và người mời: vị thế cao hơn, vị thế ngang bằng và vị thế thấp hơn. Số liệu được tổng hợp qua Bảng 4.1, Bảng 4.3, Bảng 4.4, Bảng 4.5 và minh họa qua các Biểu 4.1, Biểu 4.2, Biểu 4.3.
• Tác động của nhân tố giới tính: Phân tích sự khác biệt giữa nam giới và nữ giới người Mỹ so với nam giới và nữ giới người Việt trong việc sử dụng số lượng và chủng loại chiến lược từ chối lời mời, mức độ bộc lộ sự lịch sự và các chiến lược giảm nhẹ đe dọa thể diện.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về hành vi từ chối lời đề nghị và hành vi từ chối lời mời trên bình diện ngữ dụng học và phân tích hội thoại.
• Luận án chỉ ra sự tương đồng và khác biệt cụ thể về các phương tiện biểu đạt ngôn ngữ và sự lựa chọn các chiến lược từ chối (trực tiếp và gián tiếp) đối với hai hành vi đề nghị và mời giữa người Mỹ nói tiếng Anh và người Việt nói tiếng Việt.
• Luận án cung cấp các bằng chứng thực nghiệm về mức độ tác động của nhân tố quyền lực quan hệ và nhân tố giới tính đến việc lựa chọn chiến lược từ chối lời mời trong hai nền văn hóa Mỹ và Việt Nam.

Về mặt thực tiễn:

• Kết quả nghiên cứu cung cấp tư liệu tham khảo phục vụ việc biên soạn giáo trình, tài liệu giảng dạy tiếng Anh cho người Việt Nam và giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ cho người nước ngoài.
• Hỗ trợ công tác dịch thuật Anh - Việt và Việt - Anh trong việc xử lý các tình huống giao tiếp hội thoại nhạy cảm.
• Góp phần nâng cao năng lực giao tiếp liên văn hóa, giúp người học nhận biết các quy ước văn hóa để tránh xung đột hoặc các cú sốc văn hóa trong giao tiếp hàng ngày.
• Đóng góp vào việc nghiên cứu và giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt trong giao tiếp xã hội.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, luận án tự giới hạn phạm vi khảo sát ở các phát ngôn thuộc lượt lời thứ hai trong cặp trao đáp của hành vi đề nghị và hành vi mời. Luận án chưa mở rộng khảo sát hành vi từ chối đối với các hành vi ngôn ngữ khác như hành vi thỉnh cầu (request), hành vi khen, chê, hỏi hoặc đánh giá. Đồng thời, nghiên cứu chưa khảo sát các phương tiện biểu đạt từ chối phi ngôn từ (như cử chỉ xua tay, lắc đầu, nét mặt, ánh mắt hoặc sự im lặng tuyệt đối) do giới hạn của nguồn ngữ liệu văn bản và phiếu điều tra diễn ngôn viết.

Về hướng nghiên cứu tiếp, các nghiên cứu sau có thể mở rộng khảo sát hành vi từ chối trong các ngữ cảnh giao tiếp đa phương thức (multimodal communication), kết hợp phân tích các yếu tố cận ngôn và phi ngôn ngữ trong giao tiếp thực tế, hoặc khảo sát tác động của các biến số xã hội học khác như độ tuổi, khoảng cách xã hội vùng miền và bối cảnh giao tiếp chuyên biệt (như đàm phán thương mại, giao tiếp học thuật).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo dành cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên và nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu, Ngôn ngữ Anh và Việt Nam học: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh về hành vi tại lời, cấu trúc hội thoại và hệ thống phân loại công thức ngữ nghĩa từ chối.
• Giáo viên dạy tiếng Anh và người biên soạn sách giáo khoa ngoại ngữ: Cung cấp dữ liệu thực tế về thói quen sử dụng chiến lược từ chối của người Mỹ bản ngữ, giúp xây dựng các bài học ngữ dụng học sát với thực tế giao tiếp.
• Dịch giả và người làm công tác truyền thông liên văn hóa: Giúp nắm bắt các phương thức biểu đạt tương đương, hiểu rõ các hàm ý gián tiếp và mức độ lịch sự khi chuyển ngữ giữa tiếng Anh và tiếng Việt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt hành vi đề nghị (offer) và hành vi thỉnh cầu (request) như thế nào theo lý thuyết hành vi ngôn ngữ?
Theo phân loại của Searle được luận án áp dụng, hành vi đề nghị được làm gì đó cho ai (offer) thuộc nhóm Cam kết (Commissives), trong đó người nói cam kết thực hiện một hành động tương lai mang lại lợi ích cho người nghe. Ngược lại, hành vi thỉnh cầu ai đó làm gì cho mình (request) thuộc nhóm Điều khiến (Directives), trong đó người nói tác động để người nghe thực hiện hành động mang lại lợi ích cho người nói.

2. Khung phân loại 14 công thức ngữ nghĩa (Semantic Formulas) của hành vi từ chối mà luận án kế thừa gồm những nhóm nào?
Luận án kế thừa mô hình của Beebe, Takahashi và Uliss-Weltz (1990) gồm 14 công thức ngữ nghĩa chia thành 2 nhóm:

• 3 công thức trực tiếp: dùng động từ ngữ vi, dùng từ phủ định "không", và dùng cách nói phủ định khả năng/ý chí.
• 11 công thức gián tiếp: xin lỗi bày tỏ đáng tiếc; nêu nguyện vọng; trình bày lý do, nguyên nhân; đề xuất phương án thay thế; nêu điều kiện về tương lai hoặc quá khứ; đưa ra lời hứa sẽ nhận lời; nêu nguyên tắc; thành ngữ; thử dừng ý định của đối tượng giao tiếp; thừa nhận khuynh hướng từ chối; và hỏi lại.

3. Quy mô và tiêu chí thu thập mẫu khảo sát hoàn thiện diễn ngôn (DCT) trong luận án được xác định ra sao?
Phiếu DCT gồm 3 cảnh huống mời được thu thập từ tháng 01/2017 đến tháng 11/2017. Với mẫu người Mỹ, tác giả thu về 135 phiếu qua các fanpage chuyên ngành và hội sinh viên tại Mỹ, chọn ra 85 phiếu hợp lệ (người trả lời là người Mỹ, không bỏ trống câu hỏi). Với mẫu người Việt, tác giả phát 700 phiếu cho sinh viên các trường đại học tại Hà Nội và du học sinh, thu về 365 phiếu, sau đó rút ngẫu nhiên 85 phiếu để đảm bảo tính tương ứng về dung lượng mẫu khảo sát giữa hai nhóm (tổng số 170 phiếu).

4. Dữ liệu hội thoại thực tế được tác giả trích xuất từ những nguồn tư liệu cụ thể nào?
Dữ liệu hội thoại gồm 2.050 đoạn thoại từ chối lời đề nghị (1.200 tiếng Anh Mỹ, 850 tiếng Việt) và 1.420 đoạn thoại từ chối lời mời (720 tiếng Anh Mỹ, 700 tiếng Việt). Nguồn ngữ liệu được trích xuất từ các bộ phim truyền hình Mỹ và Việt Nam phát sóng trên Đài Truyền hình Việt Nam, 85 tác phẩm văn học Việt Nam và 35 tác phẩm văn học Mỹ.

5. Luận án phân loại hành vi từ chối vào kiểu cấu trúc hội thoại nào?
Dựa trên lý thuyết hội thoại, luận án xác định hành vi từ chối nằm ở lượt lời thứ hai trong cặp trao đáp (cặp kế cận) đứng sau phát ngôn đề nghị hoặc phát ngôn mời tiền vị. Đây là một hành vi hồi đáp tiêu cực, tạo nên cấu trúc cặp thoại không ưa chuộng (dispreferred pair) trong giao tiếp hội thoại.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Vương Thị Hải Yến là công trình nghiên cứu đối chiếu chuyên sâu về phương tiện biểu đạt và chiến lược thực hiện hành vi từ chối lời đề nghị (offer) và lời mời (invitation) giữa tiếng Anh Mỹ và tiếng Việt. Dựa trên khung lý thuyết hành vi ngôn ngữ, phân tích hội thoại và lý thuyết lịch sự, luận án đã phân tích ngữ liệu gồm 3.470 đoạn thoại thực tế cùng 170 phiếu hoàn thiện diễn ngôn để làm rõ các đặc trưng ngôn ngữ và văn hóa của hai cộng đồng. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra sự tương đồng và khác biệt trong việc vận dụng các chiến lược từ chối trực tiếp và gián tiếp, đồng thời xác định mức độ chi phối của hai biến số xã hội là quyền lực và giới tính đối với hành vi từ chối lời mời. Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho công tác nghiên cứu ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu, giảng dạy ngoại ngữ, dịch thuật và giao tiếp liên văn hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, danh mục những công trình nghiên cứu của tác giả đã công bố có liên quan đến luận án, tài liệu tham khảo và phụ lục, gồm 4 chương với các nội dung chính sau: Chƣơng 1- Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý thuyết. Chương này tác giả tập trung trình bày hai phần: phần thứ nhất là tổng quan tình hình nghiên cứu hành 5 (LUAN.viet TIEU LUAN MOI download : [e-mail] vi từ chối trong tiếng Anh Mỹ và tiếng Việt; phần thứ hai: một số vấn đề lý thuyết liên quan đến luận án như lý thuyết hành vi ngôn ngữ, lý thuyết hội thoại và lý thuyết lịch sự. Chƣơng 2- Đối chiếu các phƣơng tiện biểu đạt hành vi từ chối lời đề nghị (offer) của ngƣời Mỹ và ngƣời Việt Chương này tác giả tập trung phân tích các phương tiện biểu đạt cácchiến lược từ chối lời đề nghị được làm gì cho ai (refusing an offer) của người Mỹ và người Việt. Từ đó, tiến hành đối chiếu giữa hai ngôn ngữ để thấy rõ những điểm giống và khác nhau trong hai ngôn ngữ.

Chƣơng 3- Đối chiếu các phƣơng tiện biểu đạt hành vi từ chối lời mời (invitation) của ngƣời Mỹ và ngƣời Việt Chương này tác giả tập trung phân tích các phương tiện biểu đạt các chiến lược từ chối lời mời của người Mỹ và người Việt (refusing an invitation), tiến hành đối chiếu giữa hai ngôn ngữ để thấy rõ những điểm giống và khác nhau trong hai ngôn ngữ. Chƣơng 4- Nhân tố quyền lực và giới tính với sự lựa chọn các chiến lƣợc từ chối lời mời của ngƣời Mỹ và ngƣời Việt Trên cơ sở kết quả nghiên cứu của chương 2 và chương 3, trong chương 4 tác giả tập trung đi vào khảo sát nhân tố quyền lực, nhân tố giới tính và sự tác động của hai nhân tố tới sự lựa chọn chiến lược từ chối lời mời của người Mỹ và người Việt.viet TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Tổng quan nghiên cứu về hành vi từ chối 1. Nghiên cứu trên thế giới Nghiên cứu hành vi từ chối đã được thực hiện khá nhiều ở những nước nói tiếng Anh trên thế giới.

Tuy nhiên, chúng tôi chưa thấy một nghiên cứu nào về hành vi từ chối lời đề nghị được làm gì đó cho ai (offer) và lời mời giữa người Mỹ và người Việt trong khả năng tác giả có được. Những nghiên cứu hiện có đều tập trung về hành vi từ chối lời cầu khiến, lời thỉnh cầu, lời mời, đề nghị (request) giữa người Mỹ và người Ả rập, Đức, Tây Ban Nha, Trung Quốc, Nhật Bản. Các công trình nghiên cứu trên thế giới chủ yếu tập trung giải quyết haivấn đề sau: Thứ nhất, miêu tả các phương tiện biểu đạt, các chiến lược từ chối và đối chiếu hành vi từ chối trong tiếng Anh Mỹ với một số ngôn ngữkhác Trong đó phải kể đến công trình của ba nhà ngôn ngữ học Leslie M. Beebe, Tomoko Takahashi và Robin Liss Welz [47] thuộc trường Đại học Colombia.

Các tác giả cho rằng: (Từ chối là một 'điểm gắn bó' giao thoa văn hóa đối với người phi bản ngữ. từ chối rất phức tạp. Trong giao tiếp tự nhiên, từ chối thường liên quan đến một đoạn thoại được đàm phán lâu dài, và nguy cơ đe dọa thể diện đối ngôn là một phần của hành vi ngôn ngữ trong đó mức độ gián tiếp thường xảy ra. và hình thức và nội dung của hành vi từ chối thay đổi tùy theo hành vi ngôn ngữ cụ thể, ví dụ:.

lời mời, yêu cầu, đề nghị hoặc đề xuất. Từ chối cũng bị ảnh hưởng bởi các biến thể ngôn ngữ xã hội khác, chẳng hạn như vị thế của đối ngôn[47, 56]) Đối tượng trong nghiên cứu gồm 20 người Nhật nói tiếng Nhật, 20 Mỹ nói tiếng Anh và 20 người Nhật nói tiếng Anh.Trong công trình này, các nhà nghiên cứu đã sử dụng thủ pháp điều tra DCT, gồm 12 tình huống, trong đó: 3 tình huống đề nghị ai đó làm gì cho mình (request), 3 tình huống mời, 3 tình huống đề nghị được làm gì đó cho ai (offer) và 3 tình huống đưa ra gợi ý (suggestion) nhằm thống kê các công thức từ chối trong tiếng Anh và tiếng Nhật. Kết quả nghiên cứu cho thấy, Beebe và các cộng sự đã đưa ra được 14 công thức ngữ nghĩa (Semantic Formula) để cấu tạo nên hành vi từ chối (trong đó có 03 công thức từ chối trực tiếp 7 (LUAN.viet TIEU LUAN MOI download : [e-mail] và 11 công thức từ chối gián tiếp) [47, 72-73]. Ba công thức ngữ nghĩa từ chối trực tiếp bao gồm:1) Dùng động từ ngữ vi (Ví dụ: I refuse -Tôi từ chối); 2) Từ phủ định “không” (Ví dụ: No! - Không); 3) Cách nói phủ định (Ví dụ: I can’t; I won’t; I don’t think so - tôi không thể, tôi không làm được; tôi không nghĩ thế).

Và 11 công thức ngữ nghĩa từ chối gián tiếp bao gồm:4) Xin lỗi bày tỏ đáng tiếc (Ví dụ: I’m sorry - Tôi xin lỗi/ tôi rất tiếc); 5) Nêu nguyện vọng (Ví dụ: I wish I could help you … - tôi Formatted: Dutch (Netherlands) ước tôi có thể giúp được anh);6) Trình bày lý do, nguyên nhân (Ví dụ: I have a headache - tôi bị đau đầu); 7) Đề xuất phương án thay thế (Ví dụ: I’ d rather - nên chăng…); 8) Nêu điều kiện về tương lai hoặc quá khứ (Ví dụ: If you had asked me earlier, I would have … - giá mà anh hỏi tôi sớm hơn thì tôi đã có thể…); 9) Đưa ra lời hứa sẽ nhận lời (Ví dụ: I’ll do it next time - lần sau tôi sẽ ….); 10) Nêu nguyên tắc (Ví dụ: I never do business… - tôi không bao giờ làm …); 11) Thành ngữ (Ví dụ: One can’t be too careful - không thể quá cẩn thận); 12) Thử dừng ý định của đối tượng giao tiếp (Ví dụ: I won’t be any of fun tonight. - Tôi chẳng có hứng làm gì tối nay cả); 13) Thừa nhận khuynh hướng từ chối (Ví dụ: Unspecific or indefinite reapply lack of enthusiasm - trả lời thiếu nhiệt tình, không đưa ra thời hạn cụ thể); 14) Hỏi lại (Ví dụ: Monday? - Thứ hai á?) Các công thức ngữ nghĩa từ chối mà Beebe và các cộng sự đưa ra đã trở thành cơ sở để những công trình nghiên cứu đi sau sử dụng phân tích, đối chiếu hành vi từ chối trong tiếng Anh Mỹ với các ngôn ngữ khác. Ikoma và Shimura [66] đã sử dụng phiếu hoàn thiện diễn ngôn (DCT) có chỉnh sửa của Beebe và các cộng sự để điều tra xem liệu có tồn tại sự chuyển di ngữ dụng trong hành vi từ chối của người Mỹ nói tiếng Nhật hay không. Ba nhóm đối tượng tham gia nghiên cứu gồm 10 người Mỹ học tiếng Nhật, 10 người Mỹ bản ngữ và 10 người Nhật bản ngữ.

12 tình huống được đưa ra bao gồm 3 tình huống đề nghị ai đó làm gì cho mình (request), 3 tình huống mời (invitation), 3 tình huống đề nghị được làm gì đó cho ai (offer) và 3 tình huống đưa ra gợi ý (suggestion). Kết quả nghiên cứu cho thấy, có sự chuyển di ngữ dụng ở tần suất sử dụng công thức ngữ nghĩa (the frequency of semantic formulas). Trong tình huống từ chối lời yêu cầu, đề nghị ai đó làm gì cho mình (request), người Nhật bản ngữ thường từ chối 8 (LUAN.viet TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trực tiếp và đưa ra các phương án thay thế khi đưa ra lời từ chối với đối ngôn có địa vị cao hơn hoặc ngang bằng. Tuy nhiên, người Mỹ bản ngữ và người Mỹ nói tiếng Nhật ít khi đưa ra các phương án thay thế mà thiên hướng từ chối bằng cách đưa ra lý do.Trong tình huống từ chối lời mời, người Mỹ bản ngữ và người Mỹ nói tiếng Nhật đều sử dụng phương pháp từ chối trực tiếp nhiều hơn gián tiếp khi từ chối lời mời của người có địa vị cao hơn, ngang bằng hay thấp hơn.

Tuy nhiên, khi từ chối lời mời của người có địa vị cao hơn, người Nhật sử dụng chiến lược gián tiếp nhiều hơn so với từ chối người có địa vị thấp hơn. Wannaruk [85] nghiên cứu những điểm tương đồng và khác biệt giữa hành vi từ chối của người Mỹ và người Thái nói tiếng Anh và tìm hiểu xem có sự chuyển di ngữ dụng từ tiếng mẹ đẻ sang tiếng Anh của người Thái nói tiếng Anh hay không. Đối tượng tham gia nghiên cứu bao gồm người Thái bản ngữ, người Mỹ bản ngữ và người Thái nói tiếng Anh. Tất cả các nghiệm viên tham gia nghiên cứu đều là sinh viên tốt nghiệp đại học.

Các dữ liệu nghiên cứu được thu thập thông qua phiếu hoàn thiện diễn ngôn. Kết quả cho thấy người Thái bản ngữ, người Mỹ và người Thái nói tiếng Anh đều có các chiến lược từ chối giống nhau; tuy nhiên sự chuyển di ngữ dụng xảy ra trong việc lựa chọn các chiến lược từ chối và nội dung của các chiến lược từ chối. Xét về góc độ thành thạo về ngôn ngữ, nghiên cứu chỉ ra rằng so với người Thái có trình độ tiếng Anh tốt, người Thái có trình độ tiếng Anh thấp bị ảnh hưởng tiếng mẹ đẻ nhiều hơn khi đưa ra lời từ chối bằng tiếng Anh vì họ thiếu kiến thức ngữ dụng học ngôn ngữ. Từ những ngữ liệu có được, chúng tôi nhận thấy, có rất nhiều nghiên cứu về hành vi từ chối trong các bối cảnh liên văn hóa và phi bản ngữ.

Một số công trình nghiên cứu đối chiếu phương tiện biểu đạt hành vi từ chối và các chiến lược từ chối trong tiếng Anh với các ngôn ngữ khác nhau như Nhật, Đức, Tây Ban Nha, Ả Rập đã chỉ ra điểm tương đồng và khác biệt giữa các ngôn ngữ. Trong số các nghiên cứu theo hướng này có thể kể đến các công trình về hành vi từ chối của người bản ngữ (người Mỹ) và phi bản ngữ (người Hàn Quốc, Mã Lai, Trung Quốc, Ả Rập, Thái Lan, Nhật Bản, Bengali, Tây Ban Nha, Chichewa, Yoruba) trong ngữ cảnh là các buổi tư vấn học tập của Hartford và Bardovi-Harlig [58], nghiên cứu này đã chỉ ra 9 (LUAN.viet TIEU LUAN MOI download : [e-mail] rằng cả sinh viên bản ngữ và sinh viên phi bản ngữ đều đưa ra lời giải thích khi từ chối. Tuy nhiên, so với người bản ngữ, sinh viên phi bản ngữ có xu hướng sử dụng các chiến lược lảng tránh nhiều hơn. Chang [52] đã sử dụng phiếu hoàn thiện diễn ngôn của Beebe và cộng sự (1990) nghiên cứu chuyển di ngữ dụng khi so sánh hành vi từ chối của người Trung Quốc học tiếng Anh với người Mỹ bản ngữ.