Luận văn thạc sĩ về hành động bác bỏ trong tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ phân tích hành động bác bỏ trong tiếng việt, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Vũ Thị Kỳ Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Dư Ngọc Ngân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Hành Động Bác Bỏ Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu hành động bác bỏ trong tiếng Việt

Nghiên cứu hành động bác bỏ trong tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học, đặc biệt là trong ngữ dụng học. Hành động bác bỏ không chỉ đơn thuần là việc từ chối một ý kiến hay đề xuất mà còn phản ánh những yếu tố văn hóa, xã hội và tâm lý của người giao tiếp. Việc hiểu rõ về hành động này giúp nâng cao hiệu quả giao tiếp và tạo ra những mối quan hệ tốt đẹp hơn trong xã hội. Hành động bác bỏ có thể được thực hiện qua nhiều hình thức khác nhau, từ ngôn ngữ đến phi ngôn ngữ, và có vai trò quan trọng trong việc thể hiện sự lịch sự và tôn trọng trong giao tiếp.

1.1. Khái niệm hành động bác bỏ trong tiếng Việt

Hành động bác bỏ được định nghĩa là hành động từ chối một ý kiến, đề xuất hoặc yêu cầu nào đó trong giao tiếp. Nó không chỉ đơn thuần là việc phủ định mà còn bao gồm các yếu tố như ngữ cảnh, mục đích và cách thức thể hiện. Hành động này có thể được thực hiện một cách trực tiếp hoặc gián tiếp, tùy thuộc vào tình huống giao tiếp.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu hành động bác bỏ

Nghiên cứu hành động bác bỏ có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp của người Việt. Nó giúp nhận diện các chiến lược giao tiếp, từ đó nâng cao khả năng tương tác và giải quyết mâu thuẫn trong các tình huống giao tiếp khác nhau.

II. Những thách thức trong nghiên cứu hành động bác bỏ

Mặc dù hành động bác bỏ là một chủ đề nghiên cứu thú vị, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc phân tích và hiểu rõ về nó. Một trong những thách thức lớn nhất là sự đa dạng và phức tạp của các hình thức bác bỏ trong tiếng Việt. Các yếu tố văn hóa và ngữ cảnh cũng ảnh hưởng mạnh mẽ đến cách thức mà hành động này được thực hiện và hiểu. Ngoài ra, việc thiếu hụt tài liệu nghiên cứu toàn diện về hành động bác bỏ cũng là một trở ngại lớn.

2.1. Đặc điểm phức tạp của hành động bác bỏ

Hành động bác bỏ có thể được thực hiện qua nhiều hình thức khác nhau, từ ngôn ngữ đến phi ngôn ngữ. Sự phức tạp này đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về ngữ dụng học và các yếu tố văn hóa liên quan.

2.2. Thiếu hụt tài liệu nghiên cứu

Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về hành động bác bỏ, nhưng hầu hết đều mang tính chất riêng lẻ và chưa có một công trình nào tổng hợp toàn diện. Điều này gây khó khăn cho việc xây dựng một khung lý thuyết vững chắc cho hành động bác bỏ trong tiếng Việt.

III. Phương pháp nghiên cứu hành động bác bỏ hiệu quả

Để nghiên cứu hành động bác bỏ một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học phù hợp. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ dụng học, miêu tả và so sánh - đối chiếu. Mỗi phương pháp sẽ giúp làm rõ hơn các khía cạnh khác nhau của hành động bác bỏ, từ hình thức đến nội dung và ngữ cảnh sử dụng.

3.1. Phương pháp phân tích ngữ dụng học

Phương pháp này giúp phân tích các hành động ngôn từ trong ngữ cảnh giao tiếp cụ thể, từ đó rút ra những nhận định có tính xác thực về hành động bác bỏ. Việc phân tích này sẽ giúp xác định rõ mục đích và hình thức của hành động bác bỏ.

3.2. Phương pháp miêu tả

Phương pháp miêu tả giúp làm rõ các dạng hành động bác bỏ từ hiện tượng đến bản chất. Qua đó, người nghiên cứu có thể xây dựng các tiêu chí phân loại và giải thích cho các nhận định của mình.

3.3. Phương pháp so sánh đối chiếu

Phương pháp này cho phép so sánh các hành động bác bỏ trong tiếng Việt với các nền văn hóa khác, từ đó tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt. Điều này giúp làm rõ bản sắc riêng của hành động bác bỏ trong tiếng Việt.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu hành động bác bỏ

Nghiên cứu hành động bác bỏ không chỉ có ý nghĩa lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong giáo dục và giao tiếp hàng ngày. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để cải thiện kỹ năng giao tiếp, giúp người học tiếng Việt hiểu rõ hơn về cách thức từ chối và bác bỏ trong các tình huống giao tiếp khác nhau.

4.1. Hỗ trợ trong giảng dạy tiếng Việt

Nghiên cứu hành động bác bỏ có thể trở thành tài liệu tham khảo hữu ích cho giáo viên trong việc giảng dạy ngôn ngữ. Nó giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp và các chiến lược từ chối trong tiếng Việt.

4.2. Cải thiện kỹ năng giao tiếp

Kết quả nghiên cứu có thể giúp người học nâng cao kỹ năng giao tiếp, từ đó tạo ra những mối quan hệ tốt đẹp hơn trong xã hội. Việc hiểu rõ hành động bác bỏ sẽ giúp người giao tiếp thể hiện sự lịch sự và tôn trọng trong các tình huống giao tiếp.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu hành động bác bỏ

Nghiên cứu hành động bác bỏ trong tiếng Việt là một lĩnh vực đầy tiềm năng và cần được khai thác sâu hơn. Những kết quả đạt được từ nghiên cứu này không chỉ góp phần làm rõ các vấn đề lý thuyết mà còn có giá trị thực tiễn cao. Tương lai của nghiên cứu hành động bác bỏ sẽ phụ thuộc vào sự quan tâm và đầu tư của các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực ngôn ngữ học.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Cần có nhiều nghiên cứu hơn nữa về hành động bác bỏ để làm rõ các khía cạnh còn bỏ ngỏ. Điều này sẽ giúp xây dựng một khung lý thuyết vững chắc cho hành động bác bỏ trong tiếng Việt.

5.2. Khuyến khích nghiên cứu liên ngành

Nghiên cứu hành động bác bỏ nên được kết hợp với các lĩnh vực khác như tâm lý học, xã hội học để có cái nhìn toàn diện hơn về hành động này. Sự kết hợp này sẽ giúp làm phong phú thêm nội dung nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: NHỮNG CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. LÝ THUYẾT HÀNH ĐỘNG NGÔN TỪ 1. Khái niệm hành động ngôn từ Hoạt động giao tiếp là hoạt động có tính chất liên nhân diễn ra hai chiều: liên hệ xuôi từ người phát tới người nhận, và liên hệ ngược từ người nhận đến người phát. Nếu chỉ có một nửa quá trình thì sẽ không tạo thành hoạt động giao tiếp.

Ngôn ngữ phục vụ cho việc giao tiếp như một cách thức chuyển tải thông điệp và tạo hành động, do đó nó luôn chịu ảnh hưởng của người khác ngoài chủ thể giao tiếp, đồng thời cũng mang tính quy ước xã hội sâu sắc. Mối liên hệ giữa hành động ngôn từ và hành động của con người mang tính hiển nhiên, không thể bỏ qua và là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học liên quan, đặc biệt trong ngữ dụng học, vấn đề này là một đối tượng nghiên cứu quan trọng. Người ta cho rằng người đặt tiền đề, đi tiên phong cho lý thuyết này là nhà triết học người Áo L.Wittgenstein với quan niệm đồng nhất hoạt động giao tiếp với hoạt động xã hội và coi việc sử dụng ngôn từ như một loại hành động.Wittgenstein là người đặt tiền đề thì chính J. Searle là người đã đặt nền móng vững chắc cho đối tượng nghiên cứu này.

Các ông tin rằng ngôn ngữ không chỉ được dùng để thông báo hay miêu tả cái gì đó mà nó thường được dùng để “làm cái gì đó”, để thực hiện hành động. Với công trình nghiên cứu “How to do thing with words”, J. Austin đã bày tỏ quan điểm “To say is to do something”, (nói là làm). Ông cho rằng để thực hiện một hành động ngôn từ thì việc nói ra điều đó phải đi với việc làm một điều gì đó, tức phải tác động một điều gì đó vào thực tế.

Từ luận điểm trên, lý thuyết về hành động ngôn từ đã dần được xây dựng. Khi chúng ta nói một câu, nghĩa là chúng ta thực hiện một hành động nào đó, chẳng hạn như cầu khiến, van xin, bác bỏ, chúc mừng, tuyên bố… Chúng được xem là những hành động ngôn từ và được thực hiện bằng ngôn từ. Ví dụ 1 - Con chào mẹ ạ. - Tôi tuyên bố khai mạc hội nghị.

- Tôi chúc anh sớm khỏi bệnh. Dễ dàng nhận ra đây là những câu chào, câu tuyên bố, câu chúc phổ biến. Chính những động từ như “chào, tuyên bố, khuyên” đã thể hiện lần lượt các hành động trên. Người ta gọi những động từ này là động từ ngữ vi (hay ngôn hành).

Austin đã coi hành động ngôn từ là một thể thống nhất của ba loại hành động: hành động tạo lời; hành động tại lời; hành động mượn lời, hay còn gọi là hành động sau lời. Cái khó trong lý thuyết hành động ngôn từ là một phát ngôn thường không chỉ thực hiện một hành động mà thực hiện hai hoặc ba hành động và không phải bao giờ cũng dễ dàng quyết định được là phát ngôn ấy thực hiện hành động nào hoặc những hành động nào bởi vì nội dung của hành động có khi không phụ thuộc vào bản thân nội dung phát ngôn mà còn tùy thuộc vào văn cảnh nơi phát ngôn nảy sinh. Ví dụ 2 Đứa con mới đi học về: - Thưa mẹ, con mới về ạ. Hình thức là một câu thông báo sự tình, tuy nhiên, mục đích của phát ngôn trên không chỉ là đưa ra một thông báo, mà đó là một lời chào lễ phép của người nhỏ tuổi so với người lớn tuổi.

Các hành động ngôn từ Phân tích cụ thể hơn, hành động ngôn từ bao gồm những hành động cụ thể như sau. (1) Hành động tạo lời Đây là hành động sử dụng các chất liệu vật chất tạo nên ngôn ngữ như ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp… để tạo nên một câu nói. Đây là một hành động thuần tính vật chất. (2) Hành động tại lời Hành động tại lời, hay còn được gọi là hành động ngôn trung là những hành động phát ra một câu với nghĩa và sở chỉ xác định.

Thực hiện hành động này tức là nói một điều gì đó và thực hiện nó. Nó có thể tạo ra một lời tuyên bố, một lời chào, lời hứa… khi phát ra một câu nhờ hiệu lực của những quy ước liên quan tới nó. Searle khi nghiên cứu về hành động ngôn từ lại đặc biệt quan tâm đến người nói và điều được nói. Dựa trên quan điểm và khắc phục những hạn chế trong lý thuyết của J.

Austin, ông đưa ra khái niệm hành động ngôn từ gián tiếp. Ông cho rằng: “Một hành động ngôn từ gián tiếp là hành động ngôn từ được thực hiện bằng hình thức của một hành động ngôn từ khác”. Nói cách khác, một hành động tại lời được thực hiện gián tiếp phải thông qua một hành động tại lời khác với hai đặc điểm như sau. - Một hành động ngôn từ gián tiếp được thực hiện thông qua những hành động tại lời khác nhau.

- Cùng một hành động tại lời có thể tạo ra những hành động gián tiếp khác nhau. Ví dụ 3 - Bố tôi sắp về rồi. Anh làm ơn đi ngay được không? Ở ví dụ trên, hành động tại lời là hỏi, nhưng mục đích chính là để đề nghị, yêu cầu: Anh hãy đi ngay đi. Searle đưa ra 12 tiêu chí phân loại hành động ngôn từ, trong đó có 3 tiêu chí quan trọng nhất như sau.

- Mục đích của hành động tại lời. - Hướng thích nghi giữa lời lẽ và hiện thực. - Trạng thái tâm lý được biểu hiện. Dựa theo đó, ông đã phân chia hành động ngôn từ ra làm 5 loại.

a) Khẳng định - Mục đích của hành động tại lời: người nói phải chịu trách nhiệm về những giá trị chân lý của mệnh đề được biểu đạt. - Hướng thích nghi: từ hiện thực tới lời lẽ. - Trạng thái tâm lý: tin tưởng vào tính đúng đắn, giá trị chân lý của điều được nói ra. b) Cầu khiến - Mục đích của hành động tại lời: nhằm để người tiếp nhận làm một việc gì đó.

- Hướng thích nghi: lời lẽ có trước, hiện thực thay đổi theo lời lẽ, do người tiếp nhận thực hiện. - Trạng thái tâm lý: người nói mong muốn điều mình cầu khiến sẽ được thực hiện. c) Hứa hẹn - Mục đích của hành động tại lời: người nói tự gán trách nhiệm cho mình là phải thực hiện một hành động nào đó đã cam kết trước đó. - Hướng thích nghi: từ lời nói tới hiện thực đều do người nói thực hiện.

- Trạng thái tâm lý: khi hứa hẹn trạng thái tâm lý không xác định, phụ thuộc vào từng hành động hứa cụ thể. d) Bày tỏ - Mục đích của hành động tại lời: bày tỏ một trạng thái tâm lý nào đó. - Hướng thích nghi: người nói làm cho lời lẽ thích nghi với hiện thực. Hiện thực xảy ra trước, lời lẽ làm cho thích nghi.

- Trạng thái tâm lý: không xác định, phụ thuộc vào hành động ngôn từ. e) Tuyên bố - Mục đích của hành động tại lời: gây ra một sự thay đổi nào đó bằng lời tuyên bố. - Hướng thích nghi: từ lời lẽ tới hiện thực, hiện thực xảy ra ngay sau khi hành động ngôn từ được thực hiện. - Trạng thái tâm lý: không xác định được nhưng các yếu tố của thể chế làm cho hành động ngôn từ của người nói có giá trị.

(3) Hành động mượn lời Hành động mượn lời là hành động thông qua câu nói, người nói tác động đến tư tưởng, tình cảm… của người tiếp nhận. Với một hành động mượn lời, người nghe có thể không nhận ra ngay mặc dù hiểu được hành động tại lời. Một hành động tại lời có thể có nhiều hành động mượn lời khác nhau. Điều kiện sử dụng hành động ngôn từ Việc sử dụng lời nói trong hoạt động ngôn từ sẽ phải chịu những sự chi phối nhất định mà L.Wittgenstein gọi là “trò chơi ngôn ngữ”, và J.

Austin đưa ra quan điểm “nói là làm”, tức sử dụng âm thanh để bộc lộ ra một nội dung hành động nào đó. Để đạt được hiệu quả trong giao tiếp, người nói cần quan tâm đến các điều kiện sử dụng của các hành động ngôn từ, bởi để hành động được thực hiện thì mỗi hành động ngôn từ phải có những điều kiện nhất định. Muốn cho người nghe thực hiện một hành động nào đó theo đúng như mong muốn, suy nghĩ của mình thì người nói phải lựa chọn cách nói làm sao để người nghe không chỉ hiểu mình nói ở bề mặt ngôn từ mà còn tri nhận được đích ngôn trung. Đối với hành động ngôn từ tạo lời, các điều kiện sử dụng của nó liên quan đến ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp của một ngôn ngữ cấu tạo nên lời nói và có thể hiểu được đối với người nghe.

Người nói, khi phát ngôn, buộc phải tôn trọng tính hình thức và các quy tắc kết hợp của một ngôn ngữ cụ thể. Đồng thời, cả hai bên đều phải có khả năng tiếp nhận và tạo thông tin, không bị những hạn chế sinh lý như câm hay điếc hay không hiểu các mã ngôn ngữ mà cộng đồng tại nơi đó quy định. Chẳng hạn, nếu ta đi ra nước ngoài và muốn trao đổi thông tin nào đó với người nước ngoài (mua bán hay trao đổi hàng hóa v.v…), ta buộc phải hiểu rõ và sử dụng được những chất liệu ngôn ngữ và các cách thức kết hợp đặc trưng chúng lại với nhau, khi đó hành động tạo lời mới có kết quả. Đối với hành động tại lời, các hành động tại lời bị chi phối bởi các quy tắc hình thành tự nhiên theo cộng đồng vì vậy mà mỗi loại hành động tại lời có những điều kiện sử dụng riêng mà Austin gọi là những điều kiện thuận lợi.

Về vấn đề này, Searle chia ra làm ba loại chính như sau. - Điều kiện ban đầu: liên quan đến quan hệ của hai người, người nói và người nghe, tới những ý nguyện, lợi ích và khả năng của người nghe. - Điều kiện chân thành: còn gọi là điều kiện hiện thực. Tập trung chủ yếu nói đến trạng thái tâm lý của hành động mà người nói thực hiện.

Yếu tố chân thành ở đây liên quan tới trạng thái tâm lý đặc trưng, khác với điều kiện chân thực về mặt logic tức tính đúng sai của mệnh đề được nói ra. Thông báo một điều gì đó cho người khác là phải tâm niệm rằng thông tin đó là sự thật. Ra lệnh không chỉ là ép buộc mà phải thực sự mong muốn người nhận lệnh chấp hành.