MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Gia đình luôn giữ một vai trò quan trọng trong đời sống của mỗi cá nhân cũng như trong sự phát triển của xã hội. Gia đình là nơi con người sinh ra và lớn lên, nơi thế hệ trẻ được chăm lo về thé chat, trí tuệ, dao đức và nhân cách dé từng bước hoà nhập vào đời sống xã hội. Không phải là nơi duy nhất có vai trò và trách nhiệm trong việc giáo dục trẻ em, nhưng gia đình là môi trường đầu tiên, thuận lợi nhất và có ảnh hưởng lớn nhất đối với việc hình thành nhân cách con người.
Giáo dục gia đình, cho đến nay, vẫn khang định vai trò to lớn mà không thiết chế nào có thé thay thé do những ưu thé của nó. Giáo dục gia đình được coi là mốc khởi đầu, là viên gạch đầu tiên đặt nền móng và định hướng cho sự phát triển nhân cách, trí tuệ của con người. Xã hội vận động và phát triển không ngừng, nhiều giá trị có thé thay đổi, nhưng giáo dục gia đình vẫn luôn luôn giữ vị trí quan trọng, ảnh hưởng lâu dài và toàn diện nhất đối với mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời của họ. Giáo dục nhà trường va giáo dục xã hội là những môi trường không thé thiếu, nhưng vai trò của nó chỉ được phát huy một cách có hiệu quả khi lấy giáo dục gia đình làm cơ sở.
Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI đã nhắn mạnh: “.ndng cao chất lượng giáo dục toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lý tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội”. Muốn đạt được điều đó cần phải: “Dé cao trách nhiệm của gia đình và xã hội phối hợp chặt chẽ với nhà trường trong giáo dục thé hệ trẻ” [23, tr. Trong sự nghiệp CNH - HĐH đất nước, nhân tố con người luôn giữ vai trò có tính chất quyết định. Muốn đây mạnh CNH - HĐH nhằm đạt mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, vững bước đi lên CNXH thì trước hết phải phát triển giáo dục - dao tạo, phát huy nguồn lực con người.
Dé phát triển nguồn nhân lực thì sự nghiệp giáo dục - dao tạo phải được chú trọng toàn diện cả bề rộng lẫn chiều sâu, phải kết hợp giao dục nhà trường, gia đình và xã hội, tạo nên môi trường giáo dục lành mạnh ở mọi nơi, trong từng cộng đồng, từng tập thê và trong chính mỗi gia đình. Hiện nay, phần lớn các gia đình rất quan tâm đến việc giáo dục con cái về các phương diện như: đạo đức, ý thức công dân, lỗi sống, kiến thức văn hóa, lao động, giới tính. Sự phát triển của xã hội mang lại nhiều điều kiện thuận lợi, hỗ trợ gia đình trong việc giáo dục con cái. Nhưng bên cạnh đó, cũng tồn tại nhiều yếu tố tiêu cực tác động không nhỏ tới sự an toàn, én định và phát triển của xã hội, trong đó, tình trạng vi phạm pháp luật đang là một trong những nguy cơ đe dọa đến giá trị đạo lý, văn hoá truyền thống của dân tộc.
Trong những năm gần đây, tình trạng vi phạm pháp luật ở người chưa thành niên có chiều hướng gia tăng, tinh chất phạm tội ngày càng nguy hiểm dé lại nhiều hậu quả nặng nề. Quảng Ninh là một tỉnh giáp biên giới có điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội phát triển. Cùng với sự biến đổi nhanh chóng về tình hình kinh tế - xã hội, tình trạng vi phạm pháp luật ở người chưa thành niên tại đây có chiều hướng gia tăng và diễn biến phức tạp cả về tính chất và mức độ nghiêm trọng, đặc biệt ở trẻ vị thành niên. Tính một cách tổng thé từ năm 2000 đến nay, theo số liệu thống kê của Công an tỉnh Quảng Ninh, toàn tỉnh đã xảy ra 1.834 đối tượng trong lứa tuôi vị thành niên vi phạm pháp luật [52, tr.
Số người chưa thành niên vi phạm pháp luật và bị khởi tố hình sự chiếm tỷ lệ cao so với toàn quốc (đứng thứ 5 sau thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Nghệ An và Hải Phòng) [74, tr. Tội danh mà người chưa thành niên phạm phải chủ yếu là các tội xâm phạm trật tự an toan xã hội; xâm phạm sở hữu tai san như: trộm cắp, cướp giật, cưỡng đoạt tài sản; gây rối trật tự công cộng, chống người thi hành công vụ, cố ý gây thương tích, hiếp dâm. Những năm gần đây, tỉnh Quảng Ninh nổi lên tình trạng một bộ phận thanh thiếu niên bỏ nhà sống lang thang, tụ tập và sử dụng hung khí nguy hiểm thực hiện những hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Một số loại tội phạm trước đây không có hoặc ít thấy trong độ tuổi chưa thành niên thì nay có xu hướng gia tăng như: buôn bán, tàng trữ, sử dụng ma túy; xâm phạm sức khỏe và tính mạng con người.
Theo số liệu thống kê của Tòa án nhân dân tỉnh Quảng Ninh, “người chưa thành niên phạm tội chiếm từ 7% đến 10% tổng số tội phạm. Những hành vi phạm tội do người chưa thành niên thực hiện trên địa ban tinh không chi dừng lại ở tội phạm ít nghiêm trọng mà ngược lại, đang có xu hướng gia tăng ở tat cả những tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng với khung hình phạt lên đến 15 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình” [74, tr. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, nhưng một trong những nguyên nhân cơ bản, đó là gia đình chưa thực hiện tốt chức năng giáo dục của mình. Nhằm đây mạnh việc phòng chống tội phạm, tạo ra sự an toản, én định và phát triển cho xã hội, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng nhấn mạnh: “Đấu ranh chong các biểu hiện phi văn hóa, suy thoái đạo đức, lỗi sống, tác động tiêu cực của các sản phẩm văn hóa thông tin đôi trụy, kích động bạo lực.
Đẩy mạnh phòng, chống tội phạm và các tệ nan xã hội; giảm tệ nạn ma túy, mai dam. Dé thực hiện tốt chủ trương này, toàn xã hội phải chăm lo đến giáo dục, trong đó có giáo dục pháp luật. Giáo dục pháp luật cần phải được quan tâm, chú ý trong nhà trường, ngoài xã hội và trước hết, tại chính mỗi gia đình. Bản thân pháp luật không thể tự đến với mỗi người mà phải thông qua quá trình tác động có định hướng, có mục đích - đó là giáo dục pháp luật.
Mục đích của giáo dục pháp luật là góp phần hình thành và nâng cao y thức pháp luật, nâng cao văn hoá pháp ly cua từng cá nhân và toan xã hội. Giáo dục pháp luật là mục tiêu, nhiệm vụ không thé tách khỏi ban chất của giáo dục. Hiện nay, có khá nhiều công trình nghiên cứu đã đề cập đến giáo dục pháp luật cho học sinh, sinh viên, thanh niên trong các trường phô thông, trung học chuyên nghiệp, cao đăng, đại học và trong các tổ chức xã hội. Tuy nhiên, chưa có dé tài nào đề cập đến giáo dục pháp luật cho con cái trong gia đình, trong khi gia đình lại là một thiết chế xã hội có vai trò hết sức quan trọng.
Chọn vẫn đề Giáo dục pháp luật cho con cải trong gia đình hiện nay (nghiên cứu trường hợp tỉnh Quảng Ninh) làm đề tài cho luận án tiến sĩ, chúng tôi mong muốn góp phần vào việc khăng định vị trí, vai trò quan trọng của gia đình trong sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc và đặc biệt là giáo dục trẻ em. Tổng quan nghiên cứu Pháp luật là một yếu tố cơ bản, không thé thiếu của đời sống xã hội. Xã hội càng phát triển, hiện đại, văn minh thì yêu cầu về hiểu biết và hành động theo pháp luật càng trở thành bắt buộc đối với mỗi cá nhân con người. Pháp luật không chỉ là phương tiện dé nha nước căn cứ vào đó quản lý các mặt của đời sống xã hội mà nó còn là phương tiện thực hiện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mỗi công dân.
Đối với những người đã trưởng thành, sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật là một yêu cầu bắt buộc. Đối với trẻ em, dé dam bảo việc sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật khi trưởng thành thì ngay từ khi còn nhỏ, việc giáo dục pháp luật cho trẻ là một yêu cầu mang tính cấp thiết. Pháp luật không chỉ có vai trò xây dựng cho xã hội những thế hệ người sống đúng, sống chuân mực mà nó còn tạo ra chất lượng cho cuộc sống. Van dé nay được xã hội quan tâm sâu sắc bắt đầu vào những năm 1980 khi tình hình tội phạm ở trẻ vị thành niên bắt đầu gia tăng và có diễn biến phức tạp.
Ngày nay, nó trở thành một vấn đề mang tính cấp bách, buộc các nhà nghiên cứu phải vào cuộc. Qua tìm tòi, nghiên cứu, chúng tôi thay rằng các nghiên cứu về giáo dục gia đình nói chung được triển khai nhiều và được công bố theo các cách tiếp cận đa dạng trên nhiều ấn phẩm thuộc các chuyên ngành khác nhau. Tuy nhiên, các nghiên cứu về giáo dục pháp luật cho trẻ em không nhiều và cơ bản nghiêng về giáo dục pháp luật cho học sinh trong nhà trường, cho thanh thiếu niên nói chung, rất ít nghiên cứu liên quan đến giáo dục pháp luật cho trẻ em trong gia đình, nếu có thì chỉ đề cập ở một số lát cắt, góc độ nhất định, không mang tính hệ thống. Dưới đây, chúng tôi sẽ có gắng làm rõ những luận điểm liên quan đến giáo dục pháp luật trong gia đình, vai trò của gia đình trong giáo dục pháp luật cho trẻ em đối với những công trình đã được công bó.
Tình hình nghiên CỨU trong nHớc Dé van dé đi theo từng mảng riêng biệt giúp người doc dé hình dung, trước hết, chúng tôi đề cập đến những nghiên cứu liên quan đến giáo dục pháp luật cho trẻ em trong nhà trường. Về vấn đề này, cần ké đến luận án phó tiễn sĩ Luật học (1991) của tác giả Lê Quý Đình với đề tài Giáo dục pháp luật cho học sinh trong nhà trường phổ thông ở nước ta hiện nay. Nghiên cứu cho chúng ta cái nhìn bao quát về lý luận và thực tiễn về giáo dục pháp luật nói chung ở Việt Nam vào những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX trên cơ sở lý luận về bản chất vai trò của pháp luật và những con đường, biện pháp thể hiện vai trò đó trong cuộc sống hiện thực.