MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của đề tài Sử dụng nước sạch là quyền của người dân. Việc cấp nước sạch được thực hiện dưới nhiều hình thức: hộ gia đình, phân tán hoặc tập trung bằng các nguồn vốn của tư nhân, doanh nghiệp, nhà nước hoặc các nguồn tài trợ, vay ưu đãi của nước ngoài. Ở Việt Nam mặc dù điều kiện kinh tế còn khó khăn nhưng Chính phủ đã huy động mọi nguồn lực để người dân tiếp cận được với nước sạch từ các hệ thống cấp nước tập trung.
Một trong các nguồn vốn đó là nguồn vốn ODA (Official Development Assistance) không hoàn lại. Trên thế giới đã có nhiều nước thành công trong việc sử dụng vốn ODA để hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội. Trước đây Nhật Bản, Hàn Quốc và gần đây là Thái Lan, Trung Quốc, In-đô-nê-xia, Philipin,… Tương tự như các nước tiếp nhận vốn ODA khác, để nâng cao hiệu quả viện trợ phục vụ sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, Chính phủ Việt Nam đã có nhiều biện pháp đồng bộ từ trung ương đến địa phương. Tranh thủ nguồn vốn ODA tài trợ không hoàn lại của nước ngoài để phát triển cơ sở hạ tầng (nhất là đối với các thị trấn-thị tứ có điều kiện kinh tế khó khăn) là rất cần thiết.
Tuy nhiên, để các dự án này phát huy hiệu quả cũng như tạo được lòng tin của các tổ chức cho vay thì việc nghiên cứu những vấn đề khó khăn gặp phải khi triển khai các dự án cấp nước quy mô nhỏ để rút kinh nghiệm khi triển khai các dự án tiếp theo là cần thiết. Nghiên cứu một cách toàn diện các dự án cấp nước quy mô nhỏ cho các thị trấn-thị tứ sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam giúp ta thấy được khó khăn, thuận lợi, để rút những vấn đề khi triển khai các dự án tiếp theo. Đề tài Luận văn cao học Lớp cao học Môi Trường; Khóa T8-2009 Học viên: Vũ Đức Thắng 5 Giáo viên hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Tín Đề tài: “Nghiên cứu về các Dự án Cấp nước quy mô nhỏ sử dụng nguồn vốn ODA ” “Nghiên cứu về các Dự án Cấp nước quy mô nhỏ sử dụng nguồn vốn ODA” sẽ đáp ứng được cho vấn đề nêu trên. Mục tiêu nghiên cứu − Nghiên cứu cơ chế, sự hình thành và các bước tiến hành thực hiện 1 dự án cấp nước quy mô nhỏ sử dụng nguồn vốn ODA.
− Nội dung các bước tiến hành thực hiện 1 dự án cấp nước quy mô nhỏ sử dụng vốn vay ODA. − Phân tích những thuận lợi, khó khăn khi triển khai các dự án cấp nước quy mô nhỏ sử dụng nguồn vốn ODA − Những vấn đề gặp phải khi triển khai các dự án cấp nước quy mô nhỏ sử dụng nguồn vốn ODA. Đối tượng và Phạm vi nghiên cứu. − Đối tượng và phạm vi nghiên cứu là các dự án cấp nước quy mô nhỏ sử dụng vốn vay ODA trên toàn lãnh thổ Việt Nam.
Phương pháp nghiên cứu. Các phương pháp được sử dụng trong luận văn này để nghiên cứu bao gồm: Phương pháp tổng hợp lý thuyết, phương pháp kế thừa, phương pháp chuyên gia, phương pháp phân tích thống kê. Thông qua số liệu của “DỰ ÁN PHÁT TRIỂN CƠ SỞ HẠ TẦNG NÔNG THÔN QUY MÔ NHỎ (II) - CHƯƠNG TRÌNH TÍN DỤNG CHUYÊN NGÀNH (SPL-V)” của chính phủ Nhật Bản để minh họa cho đề tài này. Vì vậy, số liệu này có thể không thể bao quát được hết các vấn đề.
Tuy nhiên, cũng 1 phần nào đó thể hiện được ý đồ của học viên vì các dự án trải rộng trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Luận văn cao học Lớp cao học Môi Trường; Khóa T8-2009 Học viên: Vũ Đức Thắng 6 Giáo viên hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Tín Đề tài: “Nghiên cứu về các Dự án Cấp nước quy mô nhỏ sử dụng nguồn vốn ODA ” Hình 1-1: Vị trí các Dự án-Luận văn nghiên cứu Luận văn cao học Lớp cao học Môi Trường; Khóa T8-2009 Học viên: Vũ Đức Thắng 7 Giáo viên hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Tín Đề tài: “Nghiên cứu về các Dự án Cấp nước quy mô nhỏ sử dụng nguồn vốn ODA ” CHƯƠNG 2: CƠ CHẾ VÀ SỰ HÌNH THÀNH CÁC DỰ ÁN CẤP NƯỚC QUY MÔ NHỎ SỬ DỤNG VỐN VAY ODA 2. Sơ lược về nguồn vốn ODA. ODA là viết tắt của cụm từ Official Development Assistance, dịch sang tiếng Việt có nghĩa là Hỗ trợ/tài trợ phát triển chính thức, là một hình thức đầu tư nước ngoài.
Gọi là Hỗ trợ bởi vì các khoản đầu tư này thường là các khoản cho vay không lãi suất hoặc lãi suất thấp với thời gian vay dài (Đôi khi còn gọi là viện trợ). Gọi là Phát triển vì mục tiêu danh nghĩa của các khoản đầu tư này là phát triển kinh tế và nâng cao phúc lợi ở nước được đầu tư. Gọi là Chính thức, vì nó thường là cho Nhà nước vay. ODA là của các chính phủ/ tổ chức cho chính phủ.
Nếu là của chính phủ cho chính phủ, người ta gọi là viện trợ song phương, nếu là tổ chức (Ngân hàng thế giới, ngân hàng phát triển châu á, EU) thì là viện trợ đa phương ODA có hai dạng: dạng grant- cho không hoàn lại, dạng thứ hai là lending- cho vay với lãi suất cực kỳ thấp (0.75%/năm) và thời gian hoàn trả cực kỳ dài: 20 -40 năm. Việt Nam tham gia Hội nghị các nhà tài trợ dành cho Việt Nam họp tại Paris diễn ra vào tháng 11.1993, đánh dấu mốc Việt Nam bắt đầu nhận viện trợ ODA, nguồn vốn này đã trở thành một phần không thể thiếu được trong sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Sau gần 20 năm, nhờ có sự hỗ trợ bởi các khoản vốn và những kinh nghiệm phát triển quý báu từ nguồn ODA, cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội của Việt Nam đã được cải thiện và Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu trong các lĩnh vực như xã hội, y tế, giáo dục, tăng cường thể chế, bảo vệ môi trường, phát triển nông thôn, đặc biệt là trong công tác xóa đói giảm nghèo. Luận văn cao học Lớp cao học Môi Trường; Khóa T8-2009 Học viên: Vũ Đức Thắng 8 Giáo viên hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Tín Đề tài: “Nghiên cứu về các Dự án Cấp nước quy mô nhỏ sử dụng nguồn vốn ODA ” Hình 2-1: Cơ cấu ODA theo ngành và lĩnh vực thời kỳ 1993 - 2008 (Nguồn: Vụ kế hoạch - Bộ GTVT 2008) Đứng đầu trong các quốc gia và tổ chức viện trợ ODA cho Việt Nam đó là Nhật Bản, Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng Phát triển châu Á với số vốn cam kết chiếm 70 - 80% tổng nguồn vốn ODA hằng năm mà các nhà tài trợ dành cho Việt Nam.
Cho đến gần đây, Việt Nam luôn được coi là một trong những quốc gia sử dụng hiệu quả vốn ODA nhất trên thế giới, đưa tỷ lệ đói nghèo giảm từ khoảng 58% năm 1992 xuống khoảng 15% năm 2007. Hình 2-2: Cam kết, ký kết, giải ngân ODA ở Việt Nam từ 1993 - 2008 (Nguồn internet) Luận văn cao học Lớp cao học Môi Trường; Khóa T8-2009 Học viên: Vũ Đức Thắng 9 Giáo viên hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Tín Đề tài: “Nghiên cứu về các Dự án Cấp nước quy mô nhỏ sử dụng nguồn vốn ODA ” Nhìn lại gần 20 năm tiếp nhận nguồn vốn ODA, bức tranh thu hút và sử dụng ODA không phải hoàn toàn là màu hồng. Nguyên nhân là do vẫn còn tồn tại một số vấn đề. Trước tiên là do quy trình và thủ tục nội bộ của Việt Nam đối với việc quản lý và sử dụng ODA còn một số điểm gây trở ngại cho quá trình chuẩn bị và thực hiện dự án.
Sự hình thành các dự án Quản lý và thực hiện các dự án ODA được quy định tại: − Nghị định số 131/2006/NĐ-CP ban hành ngày 09 tháng 11 năm 2006 của Chính phủ về việc “Ban hành Quy chế quản lý và sử dụng nguồn hỗ trợ phát triển chính thức” − Thông tư số 04/2007/TT-BKH của Bộ Kế hoạch và Đầu tư ban hành ngày 30 tháng 7 năm 2007 Hướng dẫn thực hiện quy chế quản lý và sử dụng nguồn hỗ trợ phát triển chính thức Theo đó, trình tự hình thành 1 dự án ODA được thực hiện như sau: 1. Vận động ODA Hội nghị Nhóm tư vấn các nhà tài trợ (Hội nghị CG) cho Việt Nam bao gồm Hội nghị CG giữa kỳ không chính thức và Hội nghị CG chính thức hàng năm do Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì phối hợp với các cơ quan Việt Nam có liên quan, Ngân hàng Thế giới và các nhà tài trợ khác. Ngoài ra, còn vận động ODA trong hội nghị điều phối ODA theo ngành; hội nghị vận động ODA của địa phương, hội nghị vận động ODA liên ngành, liên vùng, liên địa phương 2. Trình tự xây dựng danh mục yêu cầu tài trợ ODA − Bước 1: Chuẩn bị xây dựng Danh mục yêu cầu tài trợ ODA đối với từng nhà tài trợ − Bước 2: Xây dựng đề cương chi tiết chương trình, dự án trình cơ quan chủ quản Luận văn cao học Lớp cao học Môi Trường; Khóa T8-2009 Học viên: Vũ Đức Thắng 10 Giáo viên hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Tín Đề tài: “Nghiên cứu về các Dự án Cấp nước quy mô nhỏ sử dụng nguồn vốn ODA ” − Bước 3: Lựa chọn chương trình, dự án đề nghị đưa vào Danh mục yêu cầu tài trợ ODA − Bước 4: Lập và gửi Danh mục yêu cầu tài trợ ODA − Bước 5: Tổng hợp và trình Thủ tướng Chính phủ Danh mục yêu cầu tài trợ ODA − Bước 6: Thông báo Danh mục yêu cầu tài trợ ODA − Bước 7: Thông báo Danh mục tài trợ chính thức 3.
Ra quyết định về Chủ dự án Sau khi nhận được thông báo bằng văn bản của Bộ Kế hoạch và Đầu tư về Danh mục tài trợ chính thức, cơ quan chủ quản ra quyết định về chủ chương trình, dự án Chủ dự án chịu trách nhiệm phối hợp với nhà tài trợ và chủ các dự án thành phần để tổ chức xây dựng văn kiện chương trình, dự án ODA, đảm bảo tiến độ và chất lượng của văn kiện chương trình, dự án ODA, thẩm định, phê duyệt chương trình, 4. Ký kết điều ước quốc tế cụ thể về ODA Ký kết điều ước quốc tế cụ thể về ODA được thực hiện theo Luật Ký kết, gia nhập và thực hiện điều ước quốc tế và theo hướng dẫn của Bộ Ngoại giao về trình tự, thủ tục ký kết và thực hiện điều ước quốc tế liên quan đến nguồn hỗ trợ phát triển chính thức. Thành lập và tổ chức hoạt động Ban quản lý.