Nghiên Cứu Đối Chiếu Hành Động Bác Bỏ Giữa Tiếng Thái Và Tiếng Việt

Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học nghiên cứu đối chiếu hành động bác bỏ giữa tiếng Thái và tiếng Việt, khám phá sự khác biệt và tương đồng.

• Tác giả: Siriwong Hongsawan
• Người hướng dẫn: Phạm Đức Dương
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
• Đề tài: Nghiên Cứu Đối Chiếu Hành Động Bác Bỏ Giữa Tiếng Thái Và Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ của luận án
• 0.4. Đóng góp mới của luận án
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu và tư liệu nghiên cứu
• 0.6. Bố cục của luận án
• 0.7. Kết quả có thể đạt được
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Lý thuyết “Hành động ngôn từ” (Theory of Speech Act) của John L. Austin và John R.
• 1.1.1. Bối cảnh ra đời của “How to Do Things with Words”
• 1.1.2. Những “Hành động ngôn từ” theo quan điểm của John L. Austin
• 1.1.2.1. Câu tường thuật (Constative Sentence)
• 1.1.2.2. Câu ngôn hành (Performative Sentence)
• 1.1.2.3. Ba kiểu hành động ngôn từ
• 1.1.2.3.1. Hành động tạo lời (Locutionary act)
• 1.1.2.3.2. Hành động tại lời (Ilocutionary act)
• 1.1.2.3.3. Hành động mượn lời (Perlocutionary act)
• 1.2. Lý thuyết “Hành động ngôn từ” của John R. Searle
• 1.2.1. Tinh thần của “Speech Acts”
• 1.2.2. Những “Hành động ngôn từ” theo quan điểm của John R. Searle
• 1.2.2.1. Hành động phát ngôn (Utterance act)
• 1.2.2.2. Hành động mệnh đề (Propositional act)
• 1.2.2.3. Hành động tại lời (Illocutionary act)
• 1.2.3. Các kiểu hành động ngôn từ của “Hành động tại lời”
• 1.2.3.1. Hành động biểu kiến (Representatives)
• 1.2.3.2. Hành động cầu khiến (Directives)
• 2. CHƯƠNG 2: MIÊU TẢ VỀ HÀNH ĐỘNG BÁC BỎ TRONG TIẾNG THÁI
• 3. CHƯƠNG 3: MIÊU TẢ VỀ HÀNH ĐỘNG BÁC BỎ TRONG TIẾNG VIỆT
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỐI CHIẾU NHỮNG NÉT TƯƠNG ĐỒNG VÀ KHÁC BIỆT TRONG HÀNH ĐỘNG BÁC BỎ GIỮA TIẾNG THÁI VÀ TIẾNG VIỆT
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Nghiên Cứu Đối Chiếu Hành Động Bác Bỏ Tiếng Thái Việt

Nghiên cứu đối chiếu hành động bác bỏ giữa tiếng Thái và tiếng Việt mở ra một cánh cửa để hiểu sâu hơn về sự tương đồng và khác biệt trong ngữ nghĩa hành động bác bỏ tiếng Thái tiếng Việt. Đề tài này không chỉ liên quan đến ngôn ngữ mà còn liên quan đến văn hóa, tính lịch sự, cách ứng xử và tư duy của hai dân tộc. Hiện tại, số lượng tài liệu tham khảo về vấn đề này, đặc biệt là đối chiếu giữa tiếng Thái và tiếng Việt, còn hạn chế. Chính vì vậy, nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng, góp phần lấp đầy khoảng trống trong lĩnh vực nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích cách thức biểu hiện bác bỏ trong tiếng Thái và biểu hiện bác bỏ trong tiếng Việt, từ đó làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt.

1.1. Tổng Quan Về Ngữ Dụng Học Hành Động Bác Bỏ

Trong ngữ dụng học, hành vi ngôn ngữ bác bỏ đóng vai trò quan trọng. Nó không chỉ đơn thuần là phủ nhận một thông tin mà còn liên quan đến văn hóa giao tiếp và hành động bác bỏ. Cần phân biệt rõ giữa bác bỏ và từ chối. Bác bỏ là phủ nhận một nhận định, trong khi từ chối là không chấp nhận một lời đề nghị hoặc lời mời. Theo Hoàng Phê, bác bỏ là "bác đi, gạt đi không chấp nhận". Nghiên cứu này đi sâu vào việc phân tích ngữ cảnh và mục đích của hành động bác bỏ.

1.2. Tính Cấp Thiết Của Nghiên Cứu Đối Chiếu Ngôn Ngữ Thái Việt

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc hiểu rõ khác biệt văn hóa trong diễn đạt bác bỏ là vô cùng quan trọng. Thương lượng và đàm phán kinh tế thường xuyên liên quan đến việc chấp nhận và bác bỏ. Do đó, việc nắm vững cách thức bác bỏ một cách lịch sự và hiệu quả là yếu tố then chốt. Nghiên cứu này tập trung vào việc khám phá cấu trúc ngôn ngữ phong phú được sử dụng để thực hiện hành động bác bỏ, đặc biệt là các yếu tố ngữ dụng học như chiến lược bác bỏ và biểu thức điều biến để đảm bảo tính lịch sự.

II. Thách Thức Biểu Hiện Bác Bỏ và Nguy Cơ Xúc Phạm Thể Diện

Hành động bác bỏ là một trong những hành động có khả năng gây mất lòng người đối thoại nhất. Vì vậy, việc nghiên cứu loại hành động ngôn từ này sẽ góp phần làm sáng tỏ những vấn đề trung tâm của ngữ dụng học. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các chiến lược làm giảm thiểu sự mất thể diện trong cả tiếng Thái và tiếng Việt. Một trong những thách thức lớn nhất là sự khác biệt về tính lịch sự trong bác bỏ tiếng Thái tiếng Việt và cách chúng được thể hiện thông qua ngôn ngữ.

2.1. Mối Quan Hệ Giữa Bác Bỏ và Thể Diện Trong Giao Tiếp

Hành động bác bỏ trực tiếp đe dọa đến thể diện của người nghe. Để giảm thiểu tác động tiêu cực này, người nói thường sử dụng các chiến lược gián tiếp, thể hiện sự tôn trọng và nhún nhường. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích các chiến lược bác bỏ trong giao tiếp được sử dụng trong cả hai ngôn ngữ, nhằm tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách thức bảo vệ thể diện.

2.2. Phân Loại Hành Động Bác Bỏ Trực Tiếp và Gián Tiếp

Như các hành động ngôn từ khác, bác bỏ có thể được thực hiện một cách trực tiếp hoặc gián tiếp. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích sự khác biệt giữa bác bỏ trực tiếp (BBTT) và bác bỏ gián tiếp (BBGT) trong cả tiếng Thái và tiếng Việt. Việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chiến lược bác bỏ là một trong những mục tiêu quan trọng của nghiên cứu.

2.3. So Sánh Văn Phong Bác Bỏ Giữa Tiếng Thái và Tiếng Việt

Văn phong bác bỏ có thể thay đổi tùy thuộc vào ngữ cảnh và mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Nghiên cứu này tập trung vào việc so sánh so sánh văn phong bác bỏ được sử dụng trong các tình huống khác nhau, từ giao tiếp trang trọng đến giao tiếp thân mật. Mục tiêu là để hiểu rõ hơn về sự ảnh hưởng của văn hóa giao tiếp và hành động bác bỏ đến cách thức biểu đạt.

III. Giải Pháp Phân Tích Đối Chiếu Cú Pháp Bác Bỏ Thái Việt

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích đối chiếu cú pháp bác bỏ Thái Việt để làm sáng tỏ các cấu trúc câu và ngữ pháp được sử dụng để thực hiện hành động bác bỏ. Mục tiêu là để xác định các điểm tương đồng và khác biệt trong cách thức hai ngôn ngữ này biểu đạt sự phủ định và không đồng ý. Cần chú ý đến cấu trúc câu bác bỏ tiếng Thái và cấu trúc câu bác bỏ tiếng Việt để có cái nhìn sâu sắc về ngôn ngữ.

3.1. Nghiên Cứu Cấu Trúc Câu Phủ Định Trong Tiếng Thái

Phân tích cú pháp câu phủ định trong tiếng Thái, bao gồm vị trí và chức năng của các từ phủ định, cũng như các cấu trúc ngữ pháp đặc biệt được sử dụng để biểu đạt sự phản đối. Chú trọng đến dấu hiệu nhận biết bác bỏ trong tiếng Thái.

3.2. Nghiên Cứu Cấu Trúc Câu Phủ Định Trong Tiếng Việt

Phân tích cú pháp câu phủ định trong tiếng Việt, bao gồm vị trí và chức năng của các từ phủ định, cũng như các cấu trúc ngữ pháp đặc biệt được sử dụng để biểu đạt sự phản đối. Chú trọng đến dấu hiệu nhận biết bác bỏ trong tiếng Việt.

3.3. So Sánh Các Biểu Thức Phủ Định Tương Đương

Xác định các biểu thức phủ định tương đương trong cả hai ngôn ngữ và so sánh cách chúng được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau. Phân tích sự khác biệt về ngữ nghĩa hành động bác bỏ tiếng Thái tiếng Việt.

IV. Phương Pháp Tiếp Cận Ngữ Dụng Học Hành Động Bác Bỏ Hiệu Quả

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích ngữ dụng học hành động bác bỏ để hiểu rõ hơn về ý nghĩa và mục đích của các phát ngôn bác bỏ trong ngữ cảnh giao tiếp thực tế. Điều này bao gồm việc xem xét các yếu tố như vai trò của người nói và người nghe, mối quan hệ giữa họ, và các quy tắc văn hóa chi phối giao tiếp. Nghiên cứu này chú trọng đến hàm ý hội thoại trong bác bỏ và cách nó được giải mã bởi người nghe.

4.1. Phân Tích Ngữ Cảnh Giao Tiếp Cụ Thể

Phân tích các ví dụ cụ thể về hành động bác bỏ trong các ngữ cảnh giao tiếp khác nhau, chẳng hạn như tranh luận, thảo luận, và trò chuyện hàng ngày. Xem xét các yếu tố như mục đích của người nói, thái độ của người nghe, và các quy tắc văn hóa chi phối giao tiếp.

4.2. Xác Định Các Chiến Lược Giảm Thiểu Tác Động Tiêu Cực

Xác định các chiến lược ngôn ngữ được sử dụng để giảm thiểu tác động tiêu cực của hành động bác bỏ, chẳng hạn như sử dụng các biểu thức giảm nhẹ, đưa ra lý do, hoặc thể hiện sự đồng cảm. Nghiên cứu các chiến lược bác bỏ trong giao tiếp để đạt hiệu quả cao nhất.

4.3. Tìm Hiểu Ảnh Hưởng Của Văn Hóa Đến Cách Thức Bác Bỏ

Khám phá cách thức văn hóa giao tiếp và hành động bác bỏ ảnh hưởng đến cách thức người Thái và người Việt biểu đạt sự không đồng ý và phản đối. So sánh các giá trị văn hóa và quy tắc giao tiếp của hai dân tộc.

V. Ứng Dụng Dạy và Học Tiếng Thái Việt Hiệu Quả Hơn

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc biên soạn tài liệu giảng dạy tiếng Thái và tiếng Việt như một ngoại ngữ, giúp người học hiểu rõ hơn về cách thức hành động bác bỏ được thực hiện trong hai ngôn ngữ này. Nghiên cứu này sẽ đóng góp vào việc nâng cao hiệu quả giao tiếp giữa người Thái và người Việt, đặc biệt trong các lĩnh vực kinh tế và văn hóa. Ngoài ra, nghiên cứu sẽ giúp cải thiện dịch thuật Thái-Việt.

5.1. Phát Triển Tài Liệu Giảng Dạy Ngôn Ngữ Đối Chiếu

Sử dụng kết quả nghiên cứu để phát triển tài liệu giảng dạy ngôn ngữ đối chiếu, tập trung vào các điểm tương đồng và khác biệt giữa tiếng Thái và tiếng Việt trong việc biểu đạt hành động bác bỏ. Điều này sẽ giúp người học tránh được những lỗi giao tiếp tiềm ẩn và nâng cao khả năng giao tiếp hiệu quả.

5.2. Xây Dựng Chương Trình Luyện Tập Kỹ Năng Giao Tiếp

Xây dựng chương trình luyện tập kỹ năng giao tiếp, tập trung vào các tình huống thực tế trong đó hành động bác bỏ thường được sử dụng. Điều này sẽ giúp người học tự tin hơn khi giao tiếp với người bản xứ và tránh được những hiểu lầm không đáng có.

5.3. Nâng Cao Nhận Thức Về Văn Hóa Giao Tiếp

Nâng cao nhận thức về các giá trị văn hóa và quy tắc giao tiếp của cả hai dân tộc, giúp người học hiểu rõ hơn về cách thức văn hóa giao tiếp và hành động bác bỏ ảnh hưởng đến cách thức biểu đạt sự không đồng ý và phản đối. Điều này sẽ giúp người học giao tiếp một cách tôn trọng và hiệu quả.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Sâu Hơn Về Bác Bỏ Trong Giao Tiếp

Nghiên cứu này mở ra nhiều hướng nghiên cứu tiềm năng trong tương lai, bao gồm việc khám phá sự khác biệt về hành vi ngôn ngữ bác bỏ giữa các nhóm tuổi và giới tính khác nhau, cũng như việc so sánh hành động bác bỏ trong tiếng Thái và tiếng Việt với các ngôn ngữ khác. Điều này sẽ góp phần làm phong phú thêm lĩnh vực ngữ dụng học và giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản chất của giao tiếp con người.

6.1. Mở Rộng Phạm Vi Nghiên Cứu Sang Các Ngôn Ngữ Khác

So sánh hành động bác bỏ trong tiếng Thái và tiếng Việt với các ngôn ngữ khác, chẳng hạn như tiếng Anh, tiếng Trung, và tiếng Nhật. Điều này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về các yếu tố phổ quát và đặc thù trong cách thức con người biểu đạt sự không đồng ý và phản đối.

6.2. Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Mạng Xã Hội Đến Giao Tiếp

Khám phá cách thức mạng xã hội ảnh hưởng đến cách thức hành động bác bỏ được thực hiện trong giao tiếp trực tuyến. Điều này bao gồm việc xem xét các yếu tố như tính ẩn danh, tốc độ giao tiếp, và sự đa dạng về văn hóa.

6.3. Ứng Dụng Trí Tuệ Nhân Tạo Vào Phân Tích Bác Bỏ

Sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích các phát ngôn biểu hiện bác bỏ trong tiếng Thái và biểu hiện bác bỏ trong tiếng Việt, giúp chúng ta tự động hóa quá trình nghiên cứu và khám phá các mẫu hình ngôn ngữ phức tạp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu đối chiếu hành vi ngôn ngữ giữa các quốc gia Đông Nam Á đóng vai trò bản lề trong việc giải mã mối quan hệ giữa cấu trúc ngôn ngữ, cơ chế nhận thức và chuẩn mực văn hóa ứng xử. Luận án tiến sĩ mang tên "Nghiên cứu đối chiếu hành động bác bỏ trong tiếng Thái và tiếng Việt" của nghiên cứu sinh Siriwong Hongsawan, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Phạm Đức Dương (chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ, Mã số: 62 22 01 01, bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2009), là một công trình tiên phong đặt nền tảng cho phân ngành Ngữ dụng học đối chiếu (Contrastive Pragmatics) song phương Thái – Việt.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ ràng: Trong khi các công trình đi trước chủ yếu khảo sát các hành động ngôn từ đơn lẻ như lời xin lỗi (Thasanee Makthavornvattana, 1998), lời hứa (Sinee Wanitchanon, 1998), lời khen (Nguyễn Quang, 1999), hoặc hành vi từ chối (Nguyễn Phương Chi, 2004; Trần Chi Mai, 2005), thì hành động bác bỏ (HĐBB – The Speech Act of Denial) – một hành vi mang tính đe dọa thể diện (Face Threatening Acts – FTA) cực kỳ gay gắt – vẫn chưa được nghiên cứu thấu đáo và hệ thống trong thế đối sánh giữa hai ngôn ngữ thuộc hai ngữ hệ khác biệt: tiếng Thái (ngữ hệ Tai-Kadai) và tiếng Việt (ngữ hệ Nam Á / Austroasiatic).

Luận án giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. Những đặc trưng hình thức cú pháp, từ vựng và cấu trúc ngữ nghĩa – ngữ dụng nào được sử dụng để hiện thực hóa HĐBB trong tiếng Thái và tiếng Việt?
2. Sự phân bố và vận hành của chiến lược trực tiếp (CLTT) và chiến lược gián tiếp (CLGT) diễn ra như thế nào thông qua các phương tiện điều biến (modification devices)?
3. Nguyên lý lịch sự và các đặc trưng văn hóa – tư duy của hai dân tộc chi phối việc lựa chọn phương thức bác bỏ như thế nào trong giao tiếp liên nhân?

Hệ giả thuyết nghiên cứu được xác lập:

• H1: Mặc dù tiếng Thái và tiếng Việt khác biệt về nguồn gốc loại hình và hệ thống hình thái – cú pháp, HĐBB ở cả hai ngôn ngữ vẫn tồn tại những nét tương đồng mang tính phổ quát về cơ chế dụng học, đặc biệt là xu hướng ưa chuộng tính gián tiếp nhằm bảo tồn thể diện cho đối tượng tiếp nhận.
• H2: Sự khác biệt trong cấu trúc ngôn hành và hệ thống tác tử chuyên dụng phản ánh phong cách tư duy và chuẩn mực văn hóa ứng xử đặc thù của cộng đồng bản ngữ Thái Lan và Việt Nam.

Khung lý thuyết chủ đạo tích hợp Lý thuyết Hành động ngôn từ (Speech Act Theory) của John L. Austin (1962) và John R. Searle (1969, 1975), kết hợp Lý thuyết Lịch sự của Penelope Brown & Stephen C. Levinson (1987), cùng lý thuyết về tiền giả định và ngữ dụng học hội thoại của các học giả Việt Nam tiêu biểu (Nguyễn Đức Dân, 1983, 1999, 2000; Cao Xuân Hạo, 1998, 2005; Đỗ Hữu Châu, 2001, 2003; Hoàng Phê, 1975, 2003). Về quy mô, công trình phân tích định tính và định lượng dựa trên 200 phiếu điều tra xã hội học ngôn ngữ học thực nghiệm tại Đại học Chulalongkorn (Bangkok, Thái Lan) và Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG Hà Nội), kết hợp hàng trăm ngữ liệu sinh ngữ được khảo sát trong môi trường tự nhiên.

---

Literature Review và Positioning

Khảo cứu văn liệu quốc tế và trong nước cho thấy sự vận động phức tạp của các dòng lý thuyết ngữ dụng:

flowchart TD
    A["Lý thuyết Hành động Ngôn từ<br>(Austin 1962; Searle 1969, 1975)"] --> D["Khung Phân tích Đối chiếu HĐBB Thái - Việt<br>(Siriwong Hongsawan, 2009)"]
    B["Lý thuyết Lịch sự & Thể diện<br>(Brown & Levinson 1987; Leech 1983)"] --> D
    C["Lý thuyết Tiền giả định & Hội thoại<br>(Grice 1975; Nguyễn Đức Dân 1983, 1999; Hoàng Phê 1975)"] --> D
    E["Nghiên cứu Ngữ dụng Tiếng Thái<br>(Makthavornvattana 1998; Pothiwit 2004)"] -. Đối chiếu .-> D
    F["Nghiên cứu Ngữ dụng Tiếng Việt<br>(Nguyễn Thị Kim Dung 2006; Nguyễn Quang Ngoạn 2007)"] -. Đối chiếu .-> D

Tổng hợp các mạch nghiên cứu nền tảng

Mạch nghiên cứu khởi nguồn từ luận điểm mang tính cách mạng của John L. Austin (1962) trong How to Do Things with Words, khẳng định nguyên lý cốt lõi: "khi tôi nói tức là tôi hành động" (When I say, I act). Austin đã phân lập cấu trúc ba tầng bậc của hành động ngôn từ: hành động tạo lời (locutionary act), hành động tại lời (illocutionary act), và hành động mượn lời (perlocutionary act). Kế thừa và hệ thống hóa quan điểm đó, John R. Searle (1969, tr. 22) trong Speech Acts đưa ra nguyên lý mang tính phương pháp luận: "Nói là hành động tuân theo điều kiện" (Talking is performing acts according to rules), đồng thời phân loại hành động tại lời thành 5 tiểu loại: biểu kiến (representatives), cầu khiến (directives), kết ước (commissives), biểu cảm (expressives), và tuyên bố (declarations).

Các phát triển sâu hơn về sau bao gồm nghiên cứu của Manfred Bierwisch (1980) về cấu trúc ngữ nghĩa và phương tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời (Illocutionary Force Indicating Devices – IFIDs), Wolfgang Motsch (1980) về ngôn cảnh tình huống, Francois Recanati (1980) về chân trị của câu ngôn hành, Daniel Vanderveken (1980) về logic của hành động tại lời, và Frans H. van Eemeren & Rob Grootendorst (1982) về tương tác lập luận giữa lực tại lời và lực mượn lời.

Các tranh luận học thuật trung tâm

Văn liệu ghi nhận hai cuộc tranh biện lý thuyết quan trọng:

1. Tranh luận Austin – Searle về cơ chế nhận diện hành vi: Austin cho rằng hành vi ngôn từ có thể tách rời giữa lời nói và cách bày tỏ, dựa trên nghi thức quy ước nghiêm ngặt; ngược lại, Searle khẳng định lời nói và cách bày tỏ gắn chặt với ý định chủ quan của người nói và đòi hỏi người nghe phải liên tục giải mã qua nền tri thức bách khoa chung.
2. Tranh luận về phân định Bác bỏ (Denial) và Từ chối (Refusal): Michael A.K. Halliday (1985) trong cấu trúc diễn ngôn trao đổi (clause as exchange) đã phân biệt trao đổi thông tin (exchanging information) và trao đổi hàng hóa – dịch vụ (exchanging goods-and-services). Một số tác giả như Nguyễn Phương Chi (2004) từng xếp chiến lược bác bỏ như một nhánh con của hành vi từ chối khi đối diện với yêu cầu vô lý. Ngược lại, luận án định vị dứt khoát: Từ chối là khước từ thực hiện hành động do nhóm hành vi điều khiển/cầu khiến đưa ra (tiền vị), trong khi Bác bỏ là phủ định giá trị chân lý của một thông tin/nhận định thuộc nhóm hành vi biểu kiến/xác tín đi trước (Anna Wierzbicka, 1987; Nguyễn Đức Dân, 1999; Trần Chi Mai, 2005).

Định vị đối chiếu với các công trình quốc tế

So với nghiên cứu của Michael L. Geis & Linda L. (1996) về chiến lược lịch sự trong tiếng Anh và tiếng Pháp, hay nghiên cứu của John L. Graham (1996) về sự tương tác giữa ngữ cảnh và văn hóa trong thương lượng quốc tế, luận án của Siriwong Hongsawan đã định vị rõ nét đặc thù của khu vực văn hóa Á Đông: việc thực hiện HĐBB chịu sự chi phối mãnh liệt của cấu trúc thể diện cộng đồng, đòi hỏi mức độ gián tiếp hóa và điều biến ngữ dụng cao hơn nhiều so với các ngôn ngữ phương Tây.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Hành động Ngôn từ bằng cách giải cấu trúc HĐBB như một hành vi phái sinh phức hợp (complex derived act) nằm trong cặp thoại kế cận (adjacency pair) bất đối xứng. Đúng như luận điểm của Nguyễn Đức Dân (1999, tr. 395): "Sự bác bỏ là một hành vi phái sinh của một hành vi khác. Đó là một hành vi ngôn ngữ gián tiếp, tức là một hiệu lực tại lời, được tạo thành từ các hành vi chất vấn, từ chối, thanh minh. Điều này được nảy sinh từ lôgích nội tại của ngôn từ".

[Phát ngôn Xác tín P (Hiển ngôn / Tiền giả định)]
                       │
                       ▼
        [Cặp thoại Kế cận Bất lợi]
                       │
         ┌─────────────┴─────────────┐
         ▼                           ▼
[Chiến lược Trực tiếp]      [Chiến lược Gián tiếp]
- Phủ định từ chuyên dụng   - Triệt tiêu Tiền giả định (TGĐ)
- Cấu trúc khẳng định bác bỏ - Hàm ý hội thoại (Gricean Maxims)
- Tác tử cú pháp đối kháng   - Đảo ngược phân cấp lập luận

Công trình làm sáng tỏ định nghĩa của HĐBB trong mối tương quan với các từ điển học thuật: Hoàng Phê (1997, tr. 22) định nghĩa bác bỏ là "...bác đi, gạt đi không chấp nhận"; Bùi Quang Tịnh (2001, tr. 30) xác định là “không nạp, không nhận”; Nguyễn Thị Thìn (2003, tr. 174) mở rộng phạm vi thành: "...phủ định một lời khẳng định, đoán định, phê phán buộc tội trước đó của người đối thoại". Trên cơ sở đó, luận án xác lập bản chất của HĐBB: người nói biểu thị sự bất đồng, không chấp nhận một nhận định trước đó (hiển ngôn hoặc hàm ngôn) bằng cách phủ nhận giá trị chân lý của mệnh đề hoặc chất vấn trực tiếp điều kiện sử dụng (tiền giả định) của phát ngôn đi trước.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp bốn trụ cột ngữ dụng:

1. Phân biệt Phủ định miêu tả và Phủ định bác bỏ: Dựa trên nghiên cứu của Nguyễn Đức Dân (1983), phủ định miêu tả nhằm khẳng định một thuộc tính không-A của thực tại (chỉ dùng các từ phủ định trung tính như không, chẳng, chưa), trong khi phủ định bác bỏ chỉ xuất hiện khi có một nhận định xác tín đi trước và sử dụng các tác tử chuyên dụng (đâu, nào, sao, gì, làm gì có, P thì có).
2. Cơ chế chất vấn Tiền giả định (Presupposition Denial): Dựa trên lý thuyết của Hoàng Phê (1975) và Nguyễn Văn Hiệp (2006), tiền giả định (TGĐ) là điều kiện dùng của câu. Khi TGĐ sai, toàn bộ câu nói mất giá trị chân lý. Bác bỏ thông qua TGĐ là phương thức gián tiếp triệt để nhất để vô hiệu hóa phát ngôn đối thoại.
3. Thang độ hàm ngôn và dẫn ý: Vận dụng bảng phân loại của Nguyễn Văn Hiệp (2006) về các loại thông tin hàm ẩn qua ba tiêu chí: tính hàm chân trị, tính không thể bị khử bỏ, và tính không phụ thuộc ngữ cảnh:

Loại thông tin hàm ẩn	Mang tính hàm chân trị	Không thể bị khử bỏ	Không phụ thuộc ngữ cảnh	Thuộc tính ưu trội
Dẫn ý (Entailment)	+	+	+	Cực Nghĩa học
Tiền giả định (Presupposition)	-	+	+	Trung gian (Nghiêng Nghĩa học)
Hàm ngôn quy ước (Conventional Implicature)	-	-	+	Trung gian (Nghiêng Dụng học)
Hàm ngôn hội thoại (Conversational Implicature)	-	-	-	Cực Dụng học

4. Lý thuyết Thể diện và Lịch sự: Tích hợp mô hình thể diện âm tính (negative face) và thể diện dương tính (positive face) của Brown & Levinson (1987) để giải thích động cơ lựa chọn các biểu thức điều biến ngữ dụng (pragmatic mitigators).

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế đứng nhận thức luận thực chứng kết hợp giải diễn (interpretive-positivist paradigm), triển khai thiết kế phương pháp hỗn hợp (mixed-methods):

• Phương pháp diễn dịch (deductive method): Vận dụng nguyên lý lịch sự phổ quát và lý thuyết hành động ngôn từ làm khung tiên nghiệm để dự đoán các mô hình phát ngôn.
• Phương pháp quy nạp (inductive method – chủ đạo): Khảo sát ngữ liệu thực tế từ các bảng câu hỏi điều tra và giao tiếp tự nhiên, từ đó khái quát hóa thành các khuôn mẫu cú pháp và chiến lược dụng học.

Quy trình nghiên cứu và công cụ thu thập

Dữ liệu khảo sát được thu thập thông qua quy trình kiểm soát nghiêm ngặt:

• Cỡ mẫu: 200 phiếu điều tra xã hội học ngôn ngữ học chia đều cho hai nhóm khách thể:
  • 100 phiếu phát cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Tiếng Thái và Ngôn ngữ học tại Khoa Ngôn ngữ học, Trường Đại học Chulalongkorn (Bangkok, Thái Lan).
  • 100 phiếu phát cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học tại Khoa Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG Hà Nội, Việt Nam).
• Phương thức triển khai: Phát phiếu trực tiếp kết hợp gửi thư điện tử. Để làm rõ các cấu trúc đặc thù, tác giả thực hiện phỏng vấn sâu bổ sung (in-depth follow-up interviews) thông qua trò chuyện trực tuyến (chat online), email và đối thoại mặt đối mặt với các chủ ngôn.
• Phương pháp đối soát tam giác hóa (Triangulation): Kết hợp dữ liệu ngoại quan (extrospective data – từ bảng hỏi, tác phẩm văn học, ấn phẩm khoa học) với dữ liệu nội quan (introspective data – năng lực trực cảm song ngữ của chính tác giả là người bản ngữ tiếng Thái có thời gian dài học tập, nghiên cứu và trải nghiệm sinh ngữ tại Việt Nam).

flowchart LR
    subgraph Thu_thap [Thu thập Ngữ liệu]
        A["100 Phiếu điều tra<br>ĐH Chulalongkorn (Thái Lan)"] 
        B["100 Phiếu điều tra<br>ĐHKHXH&NV HN (Việt Nam)"]
        C["Ngữ liệu Khẩu ngữ Tự nhiên & Văn học"]
    end
    subgraph Kiem_chung [Kiểm chứng & Bổ sung]
        D["Phỏng vấn Sâu<br>(Online Chat, Email, Trực tiếp)"]
        E["Trực cảm Nội quan Song ngữ<br>(Bản ngữ Thái - Trải nghiệm Việt)"]
    end
    subgraph Phan_tich [Phân tích Ngữ dụng]
        F["Phân tích Cú pháp - Tác tử IFIDs"]
        G["Phân tích Logic TGĐ & Hàm ý"]
        H["Phân tích Chiến lược Thể diện"]
    end
    Thu_thap --> Kiem_chung --> Phan_tich

Kỹ thuật xử lý và phân tích dữ liệu

Sử dụng các thủ pháp chuyên sâu của ngôn ngữ học: thủ pháp miêu tả định tính (qualitative description), thủ pháp phân tích ngữ cảnh (situational context analysis), và thủ pháp phân tích đối chiếu cấu trúc (contrastive structural analysis). Các đơn vị phát ngôn được phân tích dựa trên hệ thống phiên âm chuẩn quốc tế: đối với tiếng Thái, luận án sử dụng hệ ký hiệu ngữ âm của Giáo sư Kanchana Naksakun (1977).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

                     CÁC MÔ HÌNH BÁC BỎ ĐỐI CHIẾU
                     
   TIẾNG VIỆT                                   TIẾNG THÁI
   
1. Cấu trúc chuyên dụng:                     1. Cấu trúc nghi vấn phủ định:
   - P thì có! / P đấy chứ!                     - สวยอะไร [suaj arai] (Đẹp gì!)
   - Còn P chán! / Ai lại P...                  - บ้าหรือ [ba: rœ:] (Điên à?)
   
2. Phủ định từ phiếm định:                   2. Tổ hợp tiểu từ tình thái:
   - Đâu có, nào có, làm gì có...               - ไม่ใช่หรอก [maj chaj rɔ:k]
   
3. Chất vấn tiền giả định:                   3. Bác bỏ qua tiền giả định:
   - Có cơm đâu mà ăn!                          - ผิดแล้ว ลองดูใหม่ [phit læ:w...]
   
4. Rào đón điều biến:                        4. Giảm nhẹ thể diện:
   - Nói bác đừng giận...                       - ขอโทษนะ [khɔ: tho:t na]

1. Sự đồng quy về mô hình phủ định cơ bản nhưng phân hóa về phương tiện chuyên dụng: Công trình xác nhận nhận định của Sophana về mô hình phủ định trung tính chung ở hai ngôn ngữ là (S) + NEG + V. Tuy nhiên, trong HĐBB, cả hai ngôn ngữ đều chuyển hóa sang các khuôn mẫu mang tính biểu cảm cao:

   • Trong tiếng Việt, các tác tử phiếm định đâu, nào, sao, gì, bao giờ biến đổi thành tác tử bác bỏ trực tiếp: "Tao cầm đâu!", "Tao cầm bao giờ!".
   • Trong tiếng Thái, câu hỏi có từ nghi vấn chuyển đổi công năng để thực hiện bác bỏ gián tiếp: ผู้หญิงคนนั้นสวยดีนะ ([opHu%:&ji:^N kHon na!n sua^j di: na! 2] - "Cô ấy đẹp phải không?") được bác bỏ bằng สวยอะไร ([sua*j ?a: &ra! : 1] - "Cô ấy đẹp gì!"), hoặc เปลี่ยนไปแล้วหรือ ([pia!n paj 1lI!:w rE:^] - "Cậu điên rồi à?").

2. Cơ chế phủ định Tiền giả định là chiến lược tối ưu trong lập luận: Luận án chứng minh rằng bác bỏ TGĐ có hiệu lực triệt tiêu phát ngôn mạnh hơn phủ định mệnh đề. Điển hình như phân tích đối thoại dẫn từ Nguyễn Đức Dân (1999):

   Lệnh: "Lấy cơm ra mà ăn!" (Có TGĐ: Còn cơm)
   Bác bỏ: "Có cơm đâu mà ăn!" (Chất vấn trực tiếp sự tồn tại của TGĐ thay vì phản bác mệnh lệnh).

3. Tính bất đối xứng trong cấu trúc cặp thoại xác tín – bác bỏ: Cặp thoại Xác tín – Bác bỏ là cặp thoại không được ưa thích (dispreferred pair). Do đó, người nói ở cả hai nền văn hóa luôn vận dụng các biểu thức điều biến (modification) như rào đón ("Nói bác đừng giận..."), xin lỗi, giả vờ đồng ý hoặc dùng câu khẳng định ngược lại ("P thì có!", "P đấy chứ!") để xoa dịu nguy cơ xúc phạm thể diện đối phương.

4. Sự tương đồng và khác biệt về tư duy văn hóa ứng xử: Văn hóa truyền thống trọng sự hòa hợp của cư dân nông nghiệp lúa nước khiến cả người Thái và người Việt đều triệt để tuân thủ phương châm: "Lời nói không mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau". Tuy nhiên, tiếng Việt thể hiện tính phản biện sắc sảo thông qua hệ thống quán ngữ tình thái đa dạng (chán, bộ, với chả), trong khi tiếng Thái thể hiện tính tôn ti thứ bậc thông qua hệ thống kính ngữ và trợ từ tình thái cuối câu (khrap/kha, na, si).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Hoàn thiện lý thuyết đối chiếu hành vi ngôn từ ở khu vực Đông Nam Á, chứng minh rằng các phạm trù ngữ dụng phương Tây (Austin, Searle, Grice) hoàn toàn có thể được điều chỉnh và vận dụng hiệu quả vào các ngôn ngữ đơn lập, không biến hình.
• Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực trong việc kết hợp điều tra bảng hỏi xã hội học ngôn ngữ với phân tích ngữ nghĩa – ngữ dụng định tính.
• Về thực tiễn ứng dụng:
  • Giảng dạy ngoại ngữ (TFL/VFL): Cung cấp ngữ liệu và phân tích chuẩn xác giúp người Việt học tiếng Thái và người Thái học tiếng Việt nắm bắt được năng lực dụng học (pragmatic competence), tránh lỗi chuyển di tiêu cực (negative transfer) gây mất lịch sự.
  • Biên phiên dịch và Ngoại giao – Thương mại: Hỗ trợ các nhà đàm phán, biên dịch viên xử lý các tình huống bác bỏ trong hội đàm song phương một cách hòa nhã, đạt hiệu quả giao tiếp tối ưu mà vẫn giữ vững lập trường.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

1. Giới hạn về phạm vi mẫu khảo sát: Mẫu 200 người tập trung chủ yếu vào đối tượng sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành ngôn ngữ tại hai trường đại học trọng điểm (Chulalongkorn và ĐHKHXH&NV Hà Nội), do đó chưa bao quát hết sự đa dạng của các tầng lớp xã hội, lứa tuổi và các vùng phương ngữ khác nhau.
2. Ngữ cảnh ngữ liệu: Ngữ liệu khảo sát qua bảng hỏi tuy có tính định hướng cao nhưng chưa phản ánh đầy đủ tính tự nhiên, linh hoạt của giao tiếp khẩu ngữ tự phát trong các tình huống áp lực thực tế.
3. Phương diện phi ngôn từ (Nonverbal communication): Chưa đi sâu phân tích các yếu tố kèm lời (ngữ điệu, cao độ) và ngôn ngữ cơ thể (cử chỉ, ánh mắt) vốn đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong HĐBB.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):

• Mở rộng khảo sát HĐBB trên các ngữ đoàn đa phương thức (multimodal corpora) và dữ liệu mạng xã hội đương đại.
• Nghiên cứu thực nghiệm ngữ âm học âm học (acoustic phonetics) để đo lường các đường nét ngữ điệu đặc thù khi thực hiện HĐBB gián tiếp.
• Khảo sát HĐBB trong các bối cảnh chuyên biệt: đàm phán thương mại quốc tế, tranh biện pháp đình và giao tiếp liên văn hóa ASEAN.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng tại Việt Nam và Thái Lan về Ngữ dụng học đối chiếu, mở đường cho hàng loạt luận văn, luận án nghiên cứu các hành vi ngôn từ khác (khen ngợi, đe dọa, phàn nàn, thương lượng).
• Chuyển đổi đào tạo: Ứng dụng trực tiếp vào việc biên soạn giáo trình giảng dạy tiếng Thái tại ĐHQG Hà Nội, ĐHQG TP.HCM và giáo trình tiếng Việt tại Đại học Chulalongkorn, Đại học Thammasat.
• Tác động xã hội và ngoại giao: Thúc đẩy sự hiểu biết sâu sắc về tâm thức văn hóa ứng xử, củng cố quan hệ ngoại giao nhân dân và hợp tác kinh tế bền vững giữa hai quốc gia trụ cột trong khối ASEAN.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung phân tích mẫu mực về ngữ dụng học đối chiếu, phương pháp thiết kế bảng hỏi và xử lý ngữ liệu song ngữ.
• Giảng viên và chuyên gia ngôn ngữ: Sở hữu nguồn ngữ liệu đối chiếu phong phú, phục vụ công tác giảng dạy lý thuyết ngôn ngữ học và tiếng thực hành.
• Chuyên viên biên phiên dịch: Nâng cao kỹ năng chuyển ngữ các phát ngôn tế nhị, nhạy cảm trong ngoại giao và đàm phán thương mại Thái – Việt.
• Nhà ngoại giao và doanh nhân quốc tế: Nắm bắt quy tắc ứng xử lịch sự để tối ưu hóa chiến lược đàm phán và giải quyết xung đột lợi ích.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Hành động Ngôn từ của Austin và Searle bằng cách tích hợp sâu sắc Lý thuyết Tiền giả định (Hoàng Phê, Nguyễn Đức Dân) vào cấu trúc cặp thoại Xác tín – Bác bỏ. Luận án chứng minh rằng bác bỏ không chỉ là hành động phủ định chân trị mệnh đề bề mặt, mà bản chất sâu xa của các chiến lược bác bỏ gián tiếp tinh tế nhất là hành vi chất vấn và vô hiệu hóa tiền giả định của phát ngôn đi trước.

2. Phương pháp nghiên cứu có điểm gì cải tiến so với các công trình trước?

So với nghiên cứu của Nguyễn Thị Kim Dung (2006) chỉ thuần túy phân tích ngữ liệu tiếng Việt và còn chồng chéo trong phân loại, hay nghiên cứu của Nguyễn Quang Ngoạn (2007) chỉ dừng lại ở việc liệt kê 26 chiến lược, luận án của Siriwong Hongsawan đã thiết lập mô hình đối chiếu song song hai ngôn ngữ dựa trên tam giác hóa dữ liệu: 200 phiếu điều tra thực nghiệm chuẩn hóa tại hai đại học hàng đầu, phỏng vấn sâu trực tuyến và trực tiếp, kết hợp trực cảm bản ngữ của chính tác giả.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Dù tiếng Thái và tiếng Việt thuộc hai ngữ hệ hoàn toàn độc lập (Tai-Kadai và Nam Á) với cơ chế cú pháp khác biệt, người bản ngữ của cả hai thứ tiếng lại có sự hội tụ đáng kinh ngạc trong việc sử dụng câu hỏi tu từ có chứa từ nghi vấn (gì, đâu, sao trong tiếng Việt; อะไร, หรือ trong tiếng Thái) để thực hiện hành vi bác bỏ gián tiếp, phản ánh sự tương đồng sâu sắc trong tư duy duy tình và bảo tồn thể diện của văn hóa Á Đông.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không?

Quy trình nghiên cứu được mô tả chi tiết: hệ thống 100 bảng hỏi chuẩn hóa cho mỗi ngôn ngữ, tiêu chí lựa chọn khách thể (sinh viên, học viên ngôn ngữ học), phương thức mã hóa ngữ âm theo chuẩn Kanchana Naksakun (1977) và quy trình phỏng vấn hồi quy, cho phép các nhà nghiên cứu khác dễ dàng tái lập trên các cặp ngôn ngữ khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Luận án gợi mở hướng phát triển phân tích HĐBB trong các diễn ngôn đàm phán kinh tế - thương mại đa phương và truyền thông số, kết hợp phân tích tương tác hội thoại (Conversation Analysis – CA) và ngôn ngữ học thần kinh (Neurolinguistics) để đo lường phản ứng tâm lý - nhận thức của người tiếp nhận khi đối diện với các chiến lược bác bỏ khác nhau.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Siriwong Hongsawan đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học đề ra, mang lại 6 đóng góp mang tính bước ngoặt:

1. Xác lập một hệ thống khái niệm chuẩn xác, phân định ranh giới bản chất giữa Bác bỏ với Phủ định miêu tả và Từ chối.
2. Khái quát hóa toàn diện hai trục chiến lược: Bác bỏ trực tiếp (CLTT) và Bác bỏ gián tiếp (CLGT) trong tiếng Thái và tiếng Việt.
3. Giải mã thành công cơ chế dụng học của các tác tử bác bỏ chuyên dụng và kỹ thuật triệt tiêu tiền giả định.
4. Chứng minh vai trò chi phối của nguyên lý lịch sự và cấu trúc thể diện đối với hành vi ứng xử ngôn từ của hai dân tộc.
5. Xây dựng bộ ngữ liệu đối chiếu thực nghiệm 200 mẫu có giá trị khoa học và độ tin cậy cao.
6. Mở ra hướng tiếp cận liên ngành giữa Ngữ dụng học đối chiếu, Ngôn ngữ học xã hội và Giao tiếp liên văn hóa trong không gian học thuật Đông Nam Á.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYET 1. Lý thuyết “Hành động ngôn từ”(Theory of Speech Act)” của John L. Austin và John R. Lý thuyết “Hành động ngôn từ” của John L.

Bối cảnh ra đời của “How to Do Things with Words” Austin, nhà triết học thuộc trường phái Triết học “Theo nội hàm” (Intentionalist), là người đầu tiên đưa ra quan niệm về “Hanh động ngôn từ ” (Speech Act), trình bày tại Trường Đại học Harvard, được in thành sách với tên gọi “How to Do Things with Words” năm 1962 sau khi ông mat. Trong cuốn này Austin đã phat biểu một mệnh đề rất quan trọng đến nỗi bất kì ai đọc nó đều phải nhớ, đó là “khử tôi nói tức là tôi hành động” (WhenI say, (. Nghĩa là, nói năng là một HD giống như các HD khác của con người, có điều đây là loại HD được thực hiện bằng lời. HD của người nói gây ra biến đổi nào đó trong thực tế và những ảnh hưởng nào đó ở đối tượng tiếp nhận.

Những “Hành động ngôn từ” theo quan điểm của John L. Austin Trước hết, trong thực tiễn hành ngôn, Austin phân biệt 2 kiểu câu: 1) Câu tường thuật (Constative Sentence)’ là câu người ta ding dé thông báo về cái gì đó với ý nghĩa tương đối ôn định và người ta có thể nhận xét câu nói đó là đúng hay sai. Ví dụ: Chi Siriwong là nghiên cứu sinh, người Thái Lan. Câu này là đúng nếu có bằng chứng thực tế chứng minh như hộ chiếu, lí lịch khoa học v.

của chị Siriwong. ? Tên gọi “Lý thuyết hành động ngôn từ” dùng theo Cao Xuân Hạo (2005) cho hợp với thuật ngữ tiếng Thái vì tiếng Thái gọi “hành động ngôn từ” là “ãunzzi” [wa ! E&ca&na!?&kam], tu [wa!&ca&na!'?] là siya [kHamépHu#:t] nghĩa là “lời nói, tiếng Anh dùng từ “speech”, còn mzw [kam] là nwnszth [ka:n&kra&tHam] nghĩa là “hành động”, tiếng Anh dùng từ “act”. Vì vậy, tất cả có nghĩa là “hành động của lời nói”. Hiện nay còn có một số cách dịch khác: “Hành vi ngôn ngữ” (Nguyễn Đức Dân, 2000; Đỗ Hữu Châu, 2003), “Hành vi nói năng” (Nguyễn Văn Khang, 1999), “Hành động phát ngôn” (Nguyễn Thị Thìn, 2003), v.

3 Thuật ngữ dùng theo Cao Xuân Hạo (2005). Câu ngôn hành (Performative Sentence) là câu mà người nói không nhằm để nói về một cái gì đó mà là dé thực hiện HD. Câu ngôn hành khác với câu tường thuật ở chỗ không thê đánh giá được là đúng hay sai theo chân lí. Vi dụ: I bet you six pence it will rain tomorrow.

[64, 5] “Tôi đánh cược 6 xu với ban là mai trời sẽ mưa.” Câu này thể hiện HD đánh cược của người nói, theo đó nếu ngày mai trời không mưa thì người nói phải đưa cho người nghe 6 xu, và ngược lại. Sau đó, ông tiếp tục phát triển tư tưởng của mình, khi cho rằng tất cả câu nói đều là ngôn hành, tức nói (saying) cũng là HĐ, có điều cần phân biệt ngôn hành tường minh (explicit), tức có dấu hiệu ngôn ngữ chỉ ra loại HD đang được thực hiện, và ngôn hành nguyên cấp (primary), tức trường hợp không có dấu hiệu ngôn ngữ đặc thù, chỉ có thé nhận biết được nhờ vào ngữ cảnh. Hơn thế nữa, theo Austin, khi ta nói ra một câu cụ thé trong một ngữ cảnh nao đó, ta sẽ thực hiện không phải một HD mà là đồng thời 3 kiêu HĐNT sau đây: 1) Hành động tạo lời (Locutionary act) là HD mà người nói sử dụng các yếu tố ngôn ngữ và quy tắc ngữ pháp để tạo ra câu nói ít nhiều có nghĩa. Đây chỉ là nghĩa bề mặt, nghĩa hiển ngôn, chưa tính đến bat kì hàm ý gì trong câu nói.

Ví dụ: Sáng nay trời mưa rất nhiều, bố ạ. (con nói với bố) Câu này chỉ có nghĩa đơn giản là người con muốn thông báo cho bố biết tình hình thời tiết sáng nay. 2) Hành động tại lời (Ilocutionary act) là HD mà cả người nói và người nghe hiểu được “lực ngôn trung” (Illocutionary force) của phát ngôn. Lực ngôn trung là ý nghĩa thật sự của phát ngôn trong một hoàn cảnh giao tiếp hiện thực.

Ví du: HD chào, hỏi, khen, xin lỗi, từ chối, bác bỏ, v. Ví dụ: Áo dài của bạn đẹp lắm? (bạn nói với bạn) Câu này có “Lực ngôn trung” là người nói muốn khen áo dài của người nghe. Theo Austin, “Hành động tại lời” phân ra 2 kiểu sau đây: (2.1) Hành động trực tiếp (Direct speech act) là HD được thực hiện bang những phương tiện ngôn ngữ chuyên dùng cho nó. 8 Ví dụ: Cái áo này bao nhiêu tiền? (bạn nói với bạn) Câu này nghĩa là người nói có ý định hỏi để biết giá của cái áo.

Đó là câu nghi vẫn có mục đích hỏi và đòi hỏi có câu trả lời.2) Hanh động gián tiếp (Indirect speech act) là HD được thực hiện một cách gián tiếp, thông qua việc thực hiện, theo câu chữ, một HD tại lời trực tiếp khác. Ví dụ: Sao mà bạn nấu cơm ngon thế! (bạn nói với bạn) Trong trường hợp này, tuy về hình thức, có thê xếp câu nói vào câu nghi vấn (chăng hạn, dựa trên dấu hiệu có từ nghi vấn “sao”) nhưng thực ra người nói không hề có ý định hởi (hỏi về lí do tại sao mà bạn nau com ngon thế) mà là muốn khen người nghe nấu cơm ngon. Câu nghi vấn trong trường hợp này không có mục đích hỏi, không cần câu trả lời. 3) Hành động mượn lời (Perlocutionary act) là HD mà khi người nói nói ra một câu thì có thể gây ra một hiệu quả tâm lí nào đó ở người nghe như khiến người nghe vui mừng, phan chan, lo sợ hay tin tưởng v.

Hiệu quả này có thê phù hợp hoặc không phù hợp với ý muốn của người nói. Ví dụ: Liệu hồn, bố sắp về rồi đây! (mẹ nói với con) Câu nói của người mẹ trong trường hợp này có thé có tác động làm cho người con có ý thức về việc bố mình sắp về, cho nên phải thay đổi cách ứng xử hay thái độ đối với mọi việc, không còn được tự do thoải mái như trước nữa. Lý thuyết “Hành động ngôn từ” của John R. Tinh than của “Speech Acts” Searle, nhà triết học ngôn ngữ người Mỹ, là học trò của Austin va P.

Ông đã tiếp tục tư tưởng của hai người thầy và phát triển lý thuyết “Hành động ngôn tir”. Cuốn sách nổi tiếng nhất của ông là cuốn “Speech Acts” được rat nhiều nhà ngôn ngữ học tham khảo khi bàn về ngữ dụng học, đặc biệt là khi nói về sự kế tục công trình “How to Do Things with Words” của Austin. Đối với Searle, “Speech Acts” có thé diễn giả là “Wới là hành động tuân theo điều kiện” (Talking is performing acts according to rules) [77, 22]. Mỗi HDNT (speech act) sẽ được thực hiện theo những điều kiện khác nhau.

Những “Hành động ngôn từ” theo quan điển của John R. Searle - Hành động lời nói của con người Searle tin rằng mỗi khi ai đó thực hiện một HDNT thì người đó có thể thực hiện 3 HD* sau đây: 1) Hành động phát ngôn (Utterance act) là HD mà người nói sử dung dong âm thanh, từ ngữ và cấu trúc ngữ pháp dé tạo ra phát ngôn giao tiếp. Tư tưởng này giống tư tưởng của Austin. 2) Hành động mệnh đề (Propositional act) là nội dung ý nghĩa của phát ngôn và nội dung đó có thé nhận xét được là đúng hay sai.

Ví dụ: Trong gia đình, em là con cả. (sinh viên nói với cô giáo) Câu này có nghĩa: sinh viên (nguời nói) là con cả trong gia đình. Điều đó có thé kiểm tra được, chăng hạn, băng lý lịch của sinh viên. 3) Hanh động tại lời (Illocutionary act) là sự bày tỏ của người nói cho người nghe biết chủ ý / ý định tại lời (illocutionary intention) của mình khi dùng một phát ngôn.

Ví dụ: Sắp thi rồi đấy con ơi. (bố nói với con khi con đang xem tivi) Câu này của bố HY cảnh báo con là gần đến ngày thi. - Các kiểu hành động ngôn từ của “Hành động tại lời” Theo Searle, có 5 kiểu HĐNT” sau đây: 1) Hành động biểu kiến (Representatives) là HD mà người nói dùng dé thông báo, nêu nhận định nao đó có thé đúng hay sai. Ví dụ: Ngày mai ban chủ nhiệm khoa họp từ 9 giờ sáng.

(chủ nhiệm khoa nói với cô thư ký) Câu này chủ nhiệm khoa nói với cô thư ký về thời gian của cuộc họp và chịu trách nhiệm về thông tin này. 2) Hành động cầu khiến (Directives) là HD mà người nói dùng ngôn từ dé khiến người nghe thực hiện một HD nào đó theo ý của minh. * Thuật ngữ dùng theo Cao Xuân Hạo (2005). > Thuật ngữ dùng theo Cao Xuân Hạo (2005).

10 Ví dụ: Đừng nói chuyện khi thầy đang dạy. (thầy giáo nói với sinh viên) Với phát ngôn này, thầy giáo yêu cầu sinh viên đừng nói chuyện trong lớp, vì điều đó có thể làm cho thầy giáo không dạy được. 3) Hành động kết ước (Commissives) là HĐ mà người nói cho người nghe biết là người nói sẽ làm việc gì đó. Ví dụ: Thưa cô, em hứa với cô là từ hôm nay em sẽ chăm chỉ học hơn.

(sinh viên nói với cô giáo) Câu này có nghĩa: sinh viên hứa với cô giáo là từ hôm nay mình sẽ chăm chỉ hoc hon. Câu này có TGD là trước đây sinh viên lười học và có thé đã bị cô giáo trách mắng. 4) Hành động biểu cảm (Expressives) là HD mà qua lời nói người nói bộc lộ trạng thái tâm lý, tình cảm, thái độ của mình đối với sự tình được đề cập đến trong nội dung của phát ngôn hoặc đối với người nghe. Ví dụ: Tôi xin chân thành cảm ơn anh đã giúp đỡ tôi hết sức! (một phụ nữ nói với anh công an đã bắt được kẻ ăn cắp xe của mình) Người phụ nữ nói câu này để cảm ơn anh công an.

5) Hành động tuyên bố (Declarations) là HDNT mà người nói dùng dé thay đổi thực lại. Ví dụ: Từ hôm nay, tôi đuổi anh và không cho anh làm việc ở công ty của tôi nữa! (giám đốc nói với một nhân viên) Bằng phát ngôn này, giám đốc đã đuôi anh nhân viên ra khỏi công ty của mình vì lí do nào đó. Trong “HD tại lời”, Searle quan tâm đến hành động giá ntiếp (HDGT) (Indirect speech) hơn hành động trực tiếp (HDTT) (Direct speech). Theo Searle, mac dù HĐGT được thực hiện bằng phát ngôn mà theo đó nghĩa đích thực của câu nói không liên hệ trực tiếp với nghĩa theo câu chữ của câu nhưng người nghe vẫn nhận biết và hiểu được ý nghĩa đó, vì người nói và người nghe cùng có nền hiểu biết chung, nền “tri thức bách khoa” giống nhau và có sự nhạy cảm nào đó đối với ngữ cảnh giao tiếp.