Nghiên Cứu Đối Chiếu Hành Động Bác Bỏ Giữa Tiếng Thái Và Tiếng Việt

Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học nghiên cứu đối chiếu hành động bác bỏ giữa tiếng Thái và tiếng Việt, khám phá sự khác biệt và tương đồng.

• Tác giả: Siriwong Hongsawan
• Người hướng dẫn: Phạm Đức Dương
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
• Đề tài: Nghiên Cứu Đối Chiếu Hành Động Bác Bỏ Giữa Tiếng Thái Và Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ của luận án
• 0.4. Đóng góp mới của luận án
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu và tư liệu nghiên cứu
• 0.6. Bố cục của luận án
• 0.7. Kết quả có thể đạt được
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Lý thuyết “Hành động ngôn từ” (Theory of Speech Act) của John L. Austin và John R.
• 1.1.1. Bối cảnh ra đời của “How to Do Things with Words”
• 1.1.2. Những “Hành động ngôn từ” theo quan điểm của John L. Austin
• 1.1.2.1. Câu tường thuật (Constative Sentence)
• 1.1.2.2. Câu ngôn hành (Performative Sentence)
• 1.1.2.3. Ba kiểu hành động ngôn từ
• 1.1.2.3.1. Hành động tạo lời (Locutionary act)
• 1.1.2.3.2. Hành động tại lời (Ilocutionary act)
• 1.1.2.3.3. Hành động mượn lời (Perlocutionary act)
• 1.2. Lý thuyết “Hành động ngôn từ” của John R. Searle
• 1.2.1. Tinh thần của “Speech Acts”
• 1.2.2. Những “Hành động ngôn từ” theo quan điểm của John R. Searle
• 1.2.2.1. Hành động phát ngôn (Utterance act)
• 1.2.2.2. Hành động mệnh đề (Propositional act)
• 1.2.2.3. Hành động tại lời (Illocutionary act)
• 1.2.3. Các kiểu hành động ngôn từ của “Hành động tại lời”
• 1.2.3.1. Hành động biểu kiến (Representatives)
• 1.2.3.2. Hành động cầu khiến (Directives)
• 2. CHƯƠNG 2: MIÊU TẢ VỀ HÀNH ĐỘNG BÁC BỎ TRONG TIẾNG THÁI
• 3. CHƯƠNG 3: MIÊU TẢ VỀ HÀNH ĐỘNG BÁC BỎ TRONG TIẾNG VIỆT
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỐI CHIẾU NHỮNG NÉT TƯƠNG ĐỒNG VÀ KHÁC BIỆT TRONG HÀNH ĐỘNG BÁC BỎ GIỮA TIẾNG THÁI VÀ TIẾNG VIỆT
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Nghiên Cứu Đối Chiếu Hành Động Bác Bỏ Tiếng Thái Việt

Nghiên cứu đối chiếu hành động bác bỏ giữa tiếng Thái và tiếng Việt mở ra một cánh cửa để hiểu sâu hơn về sự tương đồng và khác biệt trong ngữ nghĩa hành động bác bỏ tiếng Thái tiếng Việt. Đề tài này không chỉ liên quan đến ngôn ngữ mà còn liên quan đến văn hóa, tính lịch sự, cách ứng xử và tư duy của hai dân tộc. Hiện tại, số lượng tài liệu tham khảo về vấn đề này, đặc biệt là đối chiếu giữa tiếng Thái và tiếng Việt, còn hạn chế. Chính vì vậy, nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng, góp phần lấp đầy khoảng trống trong lĩnh vực nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích cách thức biểu hiện bác bỏ trong tiếng Thái và biểu hiện bác bỏ trong tiếng Việt, từ đó làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt.

1.1. Tổng Quan Về Ngữ Dụng Học Hành Động Bác Bỏ

Trong ngữ dụng học, hành vi ngôn ngữ bác bỏ đóng vai trò quan trọng. Nó không chỉ đơn thuần là phủ nhận một thông tin mà còn liên quan đến văn hóa giao tiếp và hành động bác bỏ. Cần phân biệt rõ giữa bác bỏ và từ chối. Bác bỏ là phủ nhận một nhận định, trong khi từ chối là không chấp nhận một lời đề nghị hoặc lời mời. Theo Hoàng Phê, bác bỏ là "bác đi, gạt đi không chấp nhận". Nghiên cứu này đi sâu vào việc phân tích ngữ cảnh và mục đích của hành động bác bỏ.

1.2. Tính Cấp Thiết Của Nghiên Cứu Đối Chiếu Ngôn Ngữ Thái Việt

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc hiểu rõ khác biệt văn hóa trong diễn đạt bác bỏ là vô cùng quan trọng. Thương lượng và đàm phán kinh tế thường xuyên liên quan đến việc chấp nhận và bác bỏ. Do đó, việc nắm vững cách thức bác bỏ một cách lịch sự và hiệu quả là yếu tố then chốt. Nghiên cứu này tập trung vào việc khám phá cấu trúc ngôn ngữ phong phú được sử dụng để thực hiện hành động bác bỏ, đặc biệt là các yếu tố ngữ dụng học như chiến lược bác bỏ và biểu thức điều biến để đảm bảo tính lịch sự.

II. Thách Thức Biểu Hiện Bác Bỏ và Nguy Cơ Xúc Phạm Thể Diện

Hành động bác bỏ là một trong những hành động có khả năng gây mất lòng người đối thoại nhất. Vì vậy, việc nghiên cứu loại hành động ngôn từ này sẽ góp phần làm sáng tỏ những vấn đề trung tâm của ngữ dụng học. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các chiến lược làm giảm thiểu sự mất thể diện trong cả tiếng Thái và tiếng Việt. Một trong những thách thức lớn nhất là sự khác biệt về tính lịch sự trong bác bỏ tiếng Thái tiếng Việt và cách chúng được thể hiện thông qua ngôn ngữ.

2.1. Mối Quan Hệ Giữa Bác Bỏ và Thể Diện Trong Giao Tiếp

Hành động bác bỏ trực tiếp đe dọa đến thể diện của người nghe. Để giảm thiểu tác động tiêu cực này, người nói thường sử dụng các chiến lược gián tiếp, thể hiện sự tôn trọng và nhún nhường. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích các chiến lược bác bỏ trong giao tiếp được sử dụng trong cả hai ngôn ngữ, nhằm tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách thức bảo vệ thể diện.

2.2. Phân Loại Hành Động Bác Bỏ Trực Tiếp và Gián Tiếp

Như các hành động ngôn từ khác, bác bỏ có thể được thực hiện một cách trực tiếp hoặc gián tiếp. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích sự khác biệt giữa bác bỏ trực tiếp (BBTT) và bác bỏ gián tiếp (BBGT) trong cả tiếng Thái và tiếng Việt. Việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chiến lược bác bỏ là một trong những mục tiêu quan trọng của nghiên cứu.

2.3. So Sánh Văn Phong Bác Bỏ Giữa Tiếng Thái và Tiếng Việt

Văn phong bác bỏ có thể thay đổi tùy thuộc vào ngữ cảnh và mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Nghiên cứu này tập trung vào việc so sánh so sánh văn phong bác bỏ được sử dụng trong các tình huống khác nhau, từ giao tiếp trang trọng đến giao tiếp thân mật. Mục tiêu là để hiểu rõ hơn về sự ảnh hưởng của văn hóa giao tiếp và hành động bác bỏ đến cách thức biểu đạt.

III. Giải Pháp Phân Tích Đối Chiếu Cú Pháp Bác Bỏ Thái Việt

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích đối chiếu cú pháp bác bỏ Thái Việt để làm sáng tỏ các cấu trúc câu và ngữ pháp được sử dụng để thực hiện hành động bác bỏ. Mục tiêu là để xác định các điểm tương đồng và khác biệt trong cách thức hai ngôn ngữ này biểu đạt sự phủ định và không đồng ý. Cần chú ý đến cấu trúc câu bác bỏ tiếng Thái và cấu trúc câu bác bỏ tiếng Việt để có cái nhìn sâu sắc về ngôn ngữ.

3.1. Nghiên Cứu Cấu Trúc Câu Phủ Định Trong Tiếng Thái

Phân tích cú pháp câu phủ định trong tiếng Thái, bao gồm vị trí và chức năng của các từ phủ định, cũng như các cấu trúc ngữ pháp đặc biệt được sử dụng để biểu đạt sự phản đối. Chú trọng đến dấu hiệu nhận biết bác bỏ trong tiếng Thái.

3.2. Nghiên Cứu Cấu Trúc Câu Phủ Định Trong Tiếng Việt

Phân tích cú pháp câu phủ định trong tiếng Việt, bao gồm vị trí và chức năng của các từ phủ định, cũng như các cấu trúc ngữ pháp đặc biệt được sử dụng để biểu đạt sự phản đối. Chú trọng đến dấu hiệu nhận biết bác bỏ trong tiếng Việt.

3.3. So Sánh Các Biểu Thức Phủ Định Tương Đương

Xác định các biểu thức phủ định tương đương trong cả hai ngôn ngữ và so sánh cách chúng được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau. Phân tích sự khác biệt về ngữ nghĩa hành động bác bỏ tiếng Thái tiếng Việt.

IV. Phương Pháp Tiếp Cận Ngữ Dụng Học Hành Động Bác Bỏ Hiệu Quả

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích ngữ dụng học hành động bác bỏ để hiểu rõ hơn về ý nghĩa và mục đích của các phát ngôn bác bỏ trong ngữ cảnh giao tiếp thực tế. Điều này bao gồm việc xem xét các yếu tố như vai trò của người nói và người nghe, mối quan hệ giữa họ, và các quy tắc văn hóa chi phối giao tiếp. Nghiên cứu này chú trọng đến hàm ý hội thoại trong bác bỏ và cách nó được giải mã bởi người nghe.

4.1. Phân Tích Ngữ Cảnh Giao Tiếp Cụ Thể

Phân tích các ví dụ cụ thể về hành động bác bỏ trong các ngữ cảnh giao tiếp khác nhau, chẳng hạn như tranh luận, thảo luận, và trò chuyện hàng ngày. Xem xét các yếu tố như mục đích của người nói, thái độ của người nghe, và các quy tắc văn hóa chi phối giao tiếp.

4.2. Xác Định Các Chiến Lược Giảm Thiểu Tác Động Tiêu Cực

Xác định các chiến lược ngôn ngữ được sử dụng để giảm thiểu tác động tiêu cực của hành động bác bỏ, chẳng hạn như sử dụng các biểu thức giảm nhẹ, đưa ra lý do, hoặc thể hiện sự đồng cảm. Nghiên cứu các chiến lược bác bỏ trong giao tiếp để đạt hiệu quả cao nhất.

4.3. Tìm Hiểu Ảnh Hưởng Của Văn Hóa Đến Cách Thức Bác Bỏ

Khám phá cách thức văn hóa giao tiếp và hành động bác bỏ ảnh hưởng đến cách thức người Thái và người Việt biểu đạt sự không đồng ý và phản đối. So sánh các giá trị văn hóa và quy tắc giao tiếp của hai dân tộc.

V. Ứng Dụng Dạy và Học Tiếng Thái Việt Hiệu Quả Hơn

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc biên soạn tài liệu giảng dạy tiếng Thái và tiếng Việt như một ngoại ngữ, giúp người học hiểu rõ hơn về cách thức hành động bác bỏ được thực hiện trong hai ngôn ngữ này. Nghiên cứu này sẽ đóng góp vào việc nâng cao hiệu quả giao tiếp giữa người Thái và người Việt, đặc biệt trong các lĩnh vực kinh tế và văn hóa. Ngoài ra, nghiên cứu sẽ giúp cải thiện dịch thuật Thái-Việt.

5.1. Phát Triển Tài Liệu Giảng Dạy Ngôn Ngữ Đối Chiếu

Sử dụng kết quả nghiên cứu để phát triển tài liệu giảng dạy ngôn ngữ đối chiếu, tập trung vào các điểm tương đồng và khác biệt giữa tiếng Thái và tiếng Việt trong việc biểu đạt hành động bác bỏ. Điều này sẽ giúp người học tránh được những lỗi giao tiếp tiềm ẩn và nâng cao khả năng giao tiếp hiệu quả.

5.2. Xây Dựng Chương Trình Luyện Tập Kỹ Năng Giao Tiếp

Xây dựng chương trình luyện tập kỹ năng giao tiếp, tập trung vào các tình huống thực tế trong đó hành động bác bỏ thường được sử dụng. Điều này sẽ giúp người học tự tin hơn khi giao tiếp với người bản xứ và tránh được những hiểu lầm không đáng có.

5.3. Nâng Cao Nhận Thức Về Văn Hóa Giao Tiếp

Nâng cao nhận thức về các giá trị văn hóa và quy tắc giao tiếp của cả hai dân tộc, giúp người học hiểu rõ hơn về cách thức văn hóa giao tiếp và hành động bác bỏ ảnh hưởng đến cách thức biểu đạt sự không đồng ý và phản đối. Điều này sẽ giúp người học giao tiếp một cách tôn trọng và hiệu quả.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Sâu Hơn Về Bác Bỏ Trong Giao Tiếp

Nghiên cứu này mở ra nhiều hướng nghiên cứu tiềm năng trong tương lai, bao gồm việc khám phá sự khác biệt về hành vi ngôn ngữ bác bỏ giữa các nhóm tuổi và giới tính khác nhau, cũng như việc so sánh hành động bác bỏ trong tiếng Thái và tiếng Việt với các ngôn ngữ khác. Điều này sẽ góp phần làm phong phú thêm lĩnh vực ngữ dụng học và giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản chất của giao tiếp con người.

6.1. Mở Rộng Phạm Vi Nghiên Cứu Sang Các Ngôn Ngữ Khác

So sánh hành động bác bỏ trong tiếng Thái và tiếng Việt với các ngôn ngữ khác, chẳng hạn như tiếng Anh, tiếng Trung, và tiếng Nhật. Điều này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về các yếu tố phổ quát và đặc thù trong cách thức con người biểu đạt sự không đồng ý và phản đối.

6.2. Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Mạng Xã Hội Đến Giao Tiếp

Khám phá cách thức mạng xã hội ảnh hưởng đến cách thức hành động bác bỏ được thực hiện trong giao tiếp trực tuyến. Điều này bao gồm việc xem xét các yếu tố như tính ẩn danh, tốc độ giao tiếp, và sự đa dạng về văn hóa.

6.3. Ứng Dụng Trí Tuệ Nhân Tạo Vào Phân Tích Bác Bỏ

Sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích các phát ngôn biểu hiện bác bỏ trong tiếng Thái và biểu hiện bác bỏ trong tiếng Việt, giúp chúng ta tự động hóa quá trình nghiên cứu và khám phá các mẫu hình ngôn ngữ phức tạp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Nghiên cứu đối chiếu hành động bác bỏ trong tiếng Thái và tiếng Việt" được nghiên cứu sinh Siriwong Hongsawan thực hiện năm 2009 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Phạm Đức Dương. Luận án thuộc chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ, mã số 62 22 01 01.

Về tính cấp thiết, tác giả xác định ngữ dụng học và lý thuyết hành động ngôn từ liên quan đến tiếng Thái và tiếng Việt cho đến thời điểm nghiên cứu chủ yếu mới xuất hiện ở một số luận văn thạc sĩ và một vài luận án tiến sĩ riêng lẻ tại mỗi quốc gia. Mảng nghiên cứu đối chiếu hành động ngôn từ giữa hai ngôn ngữ này còn rất ít tài liệu tham khảo. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và đàm phán kinh tế, bác bỏ là hành động ngôn từ xuất hiện thường xuyên nhưng lại có nguy cơ đe dọa thể diện người đối thoại cao nhất, đòi hỏi người tham gia giao tiếp phải lựa chọn chiến lược phù hợp và sử dụng các biểu thức điều biến để vừa đạt mục tiêu thông tin, vừa duy trì quan hệ xã hội. Khoảng trống nghiên cứu được chỉ ra là sự thiếu vắng một công trình đối chiếu có hệ thống về hành động bác bỏ giữa tiếng Thái và tiếng Việt từ bình diện cấu trúc hình thức đến bình diện ngữ nghĩa - ngữ dụng.

Mục đích và nhiệm vụ của luận án được văn bản phân định thành ba nội dung cụ thể:

1. Khảo sát hành động bác bỏ trên cứ liệu tiếng Thái và tiếng Việt.
2. Tìm hiểu những nét tương đồng và khác biệt trong cấu trúc hình thức và ngữ nghĩa của những phát ngôn dùng để thực hiện hành động bác bỏ trong tiếng Thái và tiếng Việt.
3. Phân tích ảnh hưởng của phép lịch sự đối với hành động bác bỏ, qua đó đưa ra những nhận xét về cách ứng xử văn hóa và cách thức tư duy của hai dân tộc Thái và Việt được thể hiện qua hành động bác bỏ.

Giả thuyết nghiên cứu của luận án là: Mặc dù tiếng Thái thuộc ngữ hệ Tai-Kadai (Thai Kadai) và tiếng Việt thuộc ngữ hệ Nam Á (Austroasiatic), có diện mạo ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp khác nhau, hành động ngôn từ nói chung và hành động bác bỏ nói riêng trên cứ liệu hai thứ tiếng vẫn tồn tại nhiều nét tương đồng, phản ánh những phương diện chung trong chiến lược giao tiếp.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hành động bác bỏ trong tính toàn diện và nhiều chiều kích của nó (bao gồm cả trường hợp trực tiếp và gián tiếp, các dấu hiệu tường minh ổn định và các dạng thức chuyển hóa). Phạm vi nghiên cứu tập trung vào cứ liệu tiếng Thái và tiếng Việt hiện đại, được thu thập qua phiếu điều tra xã hội học và ngữ cảnh hội thoại thực tế tại hai cộng đồng ngôn ngữ.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án điểm lại hệ thống các công trình nghiên cứu về hành động ngôn từ và ngữ dụng học tại Thái Lan và Việt Nam từ năm 1996 đến thời điểm thực hiện đề tài.

Tại Thái Lan, các công trình ứng dụng lý thuyết hành động ngôn từ gồm có: Thasanee Makthavornvattana (1998) nghiên cứu hành động xin lỗi trong tiếng Thái; Sinee Wanitchanon (1998) nghiên cứu siêu ngữ dụng về hành vi hứa hẹn ở trẻ em Thái; Sareeya Thabthan (2000) nghiên cứu các phương tiện ngôn ngữ trong thẩm vấn tại phiên tòa; Passapong Pewporchai (2002) tìm hiểu cách thức đáp lại lời xin lỗi; Watcharachai Khobluang (2004) khảo sát tính gián tiếp như một chiến lược giao tiếp trong tiếng Nhật; Supasinee Pothiwit (2004) phân tích các chiến lược biểu đạt xung đột trong tiếng Thái.

Trong văn liệu tiếng Việt, các nghiên cứu tiêu biểu được tác giả tổng thuật gồm: Lê Đông (1996) với ngữ nghĩa - ngữ dụng câu hỏi chính danh; Nguyễn Quang (1999) đối chiếu cách khen và nhận lời khen giữa người Việt và người Mỹ; Mai Thị Hảo Yến (2000) khảo sát hội thoại trong truyện ngắn Nam Cao; Đặng Thị Hảo Tâm (2002, 2003) nghiên cứu cơ sở giải nghĩa hàm ẩn của hành vi ngôn ngữ gián tiếp và đặc điểm của hành vi bác bỏ; Nguyễn Phương Chi (2004) nghiên cứu đặc điểm văn hóa ứng xử của hành vi từ chối có đối chiếu tiếng Anh; Trần Chi Mai (2005) khảo sát hành vi từ chối lời cầu khiến trong tiếng Anh và tiếng Việt; Sophana nghiên cứu mô hình câu phủ định chung (S) + NEG + V trong tiếng Thái và tiếng Việt; Nguyễn Thị Kim Dung (2006) nghiên cứu hành động phản bác trong tiếng Việt; Nguyễn Quang Ngoạn (2007) phân loại 26 chiến lược phản bác thường dùng. Ngoài ra còn có các nghiên cứu nền tảng của Nguyễn Đức Dân (1983, 1999, 2000) về câu phủ định bác bỏ, quan hệ cặp thoại và tác tử bác bỏ; Nguyễn Thị Thìn (2003) về dấu hiệu chuyên dụng của câu bác bỏ; Hoàng Phê (1975, 1997, 2003) về tiền giả định và ngữ nghĩa từ điển; Bùi Quang Tịnh (2001) về định nghĩa bác bỏ trong từ điển.

Đánh giá về vị trí học thuật, tác giả chỉ ra rằng công trình của Nguyễn Thị Kim Dung (2006) tuy khảo sát sâu về phản bác nhưng các phương tiện biểu đạt chủ yếu dừng lại ở mức liệt kê, cách phân loại phương thức còn chồng chéo (chẳng hạn coi phản bác trong phương ngữ là nhóm riêng trong khi bản chất là phản bác gián tiếp), đồng thời chưa phân tích đúng bản chất của các phát ngôn mang tính siêu ngôn ngữ hay chơi chữ. Bài viết của Nguyễn Quang Ngoạn (2007) chỉ dừng lại ở việc lập danh mục 26 chiến lược phản bác kèm ví dụ ngắn gọn, chưa giải thích cơ chế bác bỏ qua tiền giả định, hàm ý và ngữ cảnh tương tác. Từ đó, luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống: thiết lập một hệ thống phân tích đối chiếu toàn diện về hành động bác bỏ giữa tiếng Thái và tiếng Việt, làm rõ cơ chế vận hành của chiến lược trực tiếp và gián tiếp dựa trên lý thuyết hành động ngôn từ, phân tích hội thoại, tiền giả định, hàm ý và nguyên lý lịch sự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, luận án tiếp thu các lý thuyết ngôn ngữ học và ngữ dụng học:

• Lý thuyết Hành động ngôn từ: Xuất phát từ J.L. Austin (1962) với quan điểm phân biệt câu tường thuật và câu ngôn hành, cấu trúc ba hành động đồng thời gồm hành động tạo lời (locutionary act), hành động tại lời (illocutionary act) và hành động mượn lời (perlocutionary act). Tác giả so sánh chi tiết lý thuyết của Austin với sự phát triển của J.R. Searle (1969, 1975) qua quan niệm nói năng là hành động tuân theo quy tắc, phân chia ba hành vi (phát ngôn, mệnh đề, tại lời) và năm nhóm hành động tại lời: biểu kiến (representatives), cầu khiến (directives), kết ước (commissives), biểu cảm (expressives), tuyên bố (declarations), đặc biệt nhấn mạnh hành động ngôn từ gián tiếp.

Tiêu chí so sánh	Quan điểm của John L. Austin	Quan điểm của John R. Searle
Công trình tiêu biểu	How to Do Things with Words (1962)	Speech Acts (1969)
Quan niệm cốt lõi	Khi tôi nói tức là tôi hành động; chú trọng hiệu quả hành động	Nói là hành động tuân theo điều kiện và quy tắc
Phạm vi khảo sát	Lời nói trong nghi thức xã hội (đặt tên tàu, lễ cưới...)	Lời nói trong giao tiếp thường nhật
Phân loại hành động	Tạo lời, tại lời, mượn lời	Phát ngôn, mệnh đề, tại lời (gồm 5 tiểu loại)
Hành động tại lời	Sự bày tỏ của người nói, không nhất thiết dựa trên tri thức chung	Chú trọng hành động gián tiếp dựa trên tri thức nền và ngữ cảnh

• Các công trình phát triển tiếp sau: Manfred Bierwisch (1980) về phương tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời (IFIDs); Wolfgang Motsch (1980) về quan hệ giữa ngữ cảnh và lực ngôn trung; Francois Recanati (1980) về câu ngôn hành tường minh và chân trị; Daniel Vanderveken (1980) về lô gích hành động tại lời; van Eemeren và Rob Grootendorst (1982) về hành động ngôn từ trong lập luận và sự gắn kết giữa hiệu lực tại lời với hiệu lực mượn lời; Michael L. Geis (1995) về cấu trúc tương tác hội thoại; Andrew Cohen, Michael L. Geis, Linda L., và John L. Graham trong công trình của Gass và Neu (1996) về hành động ngôn từ xuyên văn hóa.
• Lý thuyết Lịch sự của Penelope Brown và Stephen C. Levinson (1987) với các khái niệm thể diện tích cực (positive face), thể diện tiêu cực (negative face) và hành vi đe dọa thể diện (FTA).
• Khái niệm và ranh giới hành động bác bỏ: Tác giả dẫn định nghĩa từ điển của Hoàng Phê ("bác đi, gạt đi không chấp nhận"), Bùi Quang Tịnh ("không nạp, không nhận"), Nguyễn Thị Thìn ("phủ định một lời khẳng định, đoán định, phê phán buộc tội trước đó"), Anna Wierzbicka (1987) ("deny là không đồng ý với ý kiến của người đối thoại vì cho rằng ý kiến đó không đúng"). Luận án phân định rạch ròi hành động bác bỏ và hành động từ chối dựa trên quan điểm của M.A.K. Halliday (1994) về tiểu cú như sự trao đổi: từ chối gắn liền với việc khước từ trao đổi hàng hóa và dịch vụ (goods-&-services) bắt nguồn từ hành vi cầu khiến/đề nghị đi trước; trong khi bác bỏ là sự phủ nhận thông tin trong trao đổi thông tin (information) bắt nguồn từ một nhận định/xác tín đi trước.
• Cặp thoại xác tín - bác bỏ: Theo Nguyễn Đức Dân, cặp thoại xác tín - bác bỏ là đơn vị lưỡng thoại có quy cách chặt chẽ. Đây là cặp thoại không được ưa thích (dispreferred pair) vì người nói chờ đợi sự đồng thuận nhưng lại nhận về sự phản bác, dẫn đến việc người nói thường xuyên phải lựa chọn chiến lược gián tiếp hoặc sử dụng biểu thức điều biến để che chắn thể diện.
• Tiền giả định và hàm ý: Vận dụng lý thuyết của H.P. Grice (1975) về nguyên tắc hợp tác, phương châm hội thoại, hàm ngôn quy ước và hàm ngôn hội thoại; phân loại hàm ý của Đỗ Hữu Châu và Cao Xuân Hạo (1998) (hàm ý từ, hàm ý phát ngôn); phân biệt hàm ý và ngụ ý của Hoàng Phê (2003); hàm ngôn ngữ nghĩa và hàm ngôn ngữ dụng của Đỗ Hữu Châu (2003); tiền giả định của Hoàng Phê (1975); và thang độ phân định thông tin hàm ẩn của Nguyễn Văn Hiệp (2006).

Loại thông tin hàm ẩn	Mang tính hàm chân trị	Không thể bị khử bỏ	Không phụ thuộc vào ngữ cảnh	Vị trí trên thang độ
Dẫn ý	Có (+)	Có (+)	Có (+)	Cực Nghĩa học
Tiền giả định	Không (-)	Có (+)	Có (+)	Thiên về Nghĩa học
Hàm ngôn qui ước	Không (-)	Không (-)	Có (+)	Thiên về Dụng học
Hàm ngôn hội thoại	Không (-)	Không (-)	Không (-)	Cực Dụng học

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả kết hợp hai phương pháp chung là phương pháp quy nạp (chủ đạo) và phương pháp diễn dịch (diễn giải nguyên lý lịch sự phổ quát). Các thủ pháp chuyên môn gồm: thủ pháp miêu tả định tính, thủ pháp so sánh đối chiếu, thủ pháp phân tích ngữ cảnh và phương pháp khảo sát mang tính xã hội học. Cách tiếp cận kết hợp giữa ngoại quan (quan sát, ghi chép khách quan) và nội quan (đánh giá, trải nghiệm thực tế đời sống sinh ngữ của người viết).

Nguồn ngữ liệu nghiên cứu được khai thác từ:

• 100 phiếu điều tra hành động bác bỏ phát cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh Khoa Ngôn ngữ học thuộc Trường Đại học Chulalongkorn (Băng Cốc, Thái Lan).
• 100 phiếu điều tra phát cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh Khoa Ngôn ngữ học thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội (Việt Nam).
• Phỏng vấn bổ sung qua thư điện tử, trò chuyện trực tuyến và phỏng vấn trực tiếp các đối tượng cung cấp ngữ liệu.
• Ngữ liệu quan sát thực tế trong đời sống giao tiếp tại Thái Lan và Việt Nam cùng các ngữ liệu trích dẫn từ ấn phẩm ngôn ngữ học chính thức.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý thuyết

Chương 1 xây dựng khung tri thức nền tảng phục vụ toàn bộ luận án. Tác giả phân tích nguồn gốc, bản chất và các luận điểm then chốt của lý thuyết hành động ngôn từ do Austin khởi xướng và Searle hệ thống hóa; làm rõ quan hệ giữa cấu trúc ngữ nghĩa và lực ngôn trung, các phương tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời (IFIDs) theo Bierwisch và ngôn cảnh tình huống theo Motsch. Luận án phân tích sâu quan hệ tương tác trong lập luận theo van Eemeren và Grootendorst, khẳng định bác bỏ thuộc phạm trù không đồng tình.

Chương này cũng xác lập ranh giới bản chất giữa bác bỏ và từ chối, xây dựng cơ sở phân tích cặp thoại xác tín - bác bỏ trong cấu trúc hội thoại. Tác giả hệ thống hóa các khái niệm tiền giả định và các kiểu hàm ngôn, khẳng định bác bỏ không chỉ nhắm vào phần nghĩa hiển ngôn của nhận định mà thường xuyên nhắm vào tiền giả định hoặc hàm ý của phát ngôn đi trước. Đồng thời, chương 1 giới thiệu nguyên lý lịch sự của Brown và Levinson cùng các chiến lược giữ gìn thể diện làm tiền đề giải thích các biểu thức ngôn ngữ trong hai chương tiếp theo.

Chương 2: Miêu tả về hành động bác bỏ trong tiếng Thái

Chương 2 tập trung miêu tả diện mạo, phương tiện và cơ chế của hành động bác bỏ trong tiếng Thái dựa trên ngữ liệu thực tế và kết quả điều tra tại Đại học Chulalongkorn. Tác giả phân tích mô hình cú pháp phủ định cơ bản của tiếng Thái là (S) + NEG + V và các biến thể cấu trúc khác. Hành động bác bỏ trong tiếng Thái được phân chia theo hai chiến lược: chiến lược trực tiếp và chiến lược gián tiếp.

Trong chiến lược trực tiếp, người nói sử dụng các từ ngữ phủ định chuyên dụng hoặc khuôn cú pháp phủ định tường minh để gạt bỏ thông tin trong nhận định trước đó. Trong chiến lược gián tiếp, người Thái sử dụng câu hỏi nghi vấn mang giá trị phủ định, sử dụng câu khẳng định mang nghĩa mỉa mai, so sánh ví von đảo ngược (như trường hợp ví người phụ nữ với nhân vật "nàng Phi Sua Samut" để phủ định lời khen xinh đẹp), hoặc sử dụng ngữ điệu và thái độ để phủ định. Chương này cũng phân tích hệ thống trợ từ tình thái cuối câu và các phương tiện tu từ đặc trưng trong tiếng Thái có tác dụng làm giảm nhẹ tính chất đe dọa thể diện, phản ánh quy tắc ứng xử tế nhị của cộng đồng bản ngữ.

Chương 3: Miêu tả về hành động bác bỏ trong tiếng Việt

Chương 3 miêu tả chi tiết hệ thống phương tiện biểu hiện hành động bác bỏ trong tiếng Việt dựa trên 100 phiếu điều tra tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội và ngữ liệu đời sống. Tác giả phân loại hành động bác bỏ tiếng Việt thành hai chiến lược chính:

1. Bác bỏ trực tiếp:

• Sử dụng câu phủ định - bác bỏ chứa từ phủ định thông thường: không, chẳng, chưa.
• Sử dụng các đại từ không xác định hoặc từ phiếm định đóng vai trò tác tử bác bỏ: đâu, nào, gì, sao, bao giờ (ví dụ: Ai cầm!, Tao cầm đâu!, Tao cầm bao giờ!).
• Sử dụng các tổ hợp tình thái từ và cấu trúc chuyên dụng: không phải, đâu có, nào (có) phải, làm gì có, P thì có!, P đấy chứ!, P chứ bộ!, Còn P chán!.
• Bác bỏ trực tiếp mức độ: Cấu trúc "B chán!" để bác bỏ mức độ của một nhận định đi trước (ví dụ đáp lại lời chê con hư bằng "Còn sớm chán", "Ngoan chán").

2. Bác bỏ gián tiếp:

• Bác bỏ thông qua tiền giả định: Người nói chất vấn hoặc phủ định tiền giả định làm điều kiện tồn tại cho mệnh đề trước đó (như câu ca dao "Yếm em em mặc, yếm chi anh anh đòi" chất vấn tiền giả định về việc mượn yếm; hoặc câu "Có cơm đâu mà ăn!" chất vấn tiền giả định còn cơm).
• Bác bỏ theo quy tắc suy diễn lập luận: Dùng cấu trúc modus tollens "A mà lại B?" để chất vấn hệ quả nhằm bác bỏ tiền đề; hoặc dùng cấu trúc "Có B gì đâu mà A?" để chất vấn điều kiện cần.
• Bác bỏ qua hàm ý hội thoại và phủ định các cặp tính từ đối lập.
• Sử dụng các biểu thức điều biến và rào đón: Nhằm giảm thiểu nguy cơ đe dọa thể diện khi buộc phải bác bỏ, người Việt sử dụng các quán ngữ tình thái như "Nói khi vô phép", "Nói bác đừng giận".

Chương 4: Đối chiếu những nét tương đồng và khác biệt trong hành động bác bỏ giữa tiếng Thái và tiếng Việt

Chương 4 tiến hành đối chiếu song song giữa hai ngôn ngữ nhằm tìm ra quy luật ngôn ngữ và văn hóa:

• Những nét tương đồng: Cả hai ngôn ngữ đều có mô hình phủ định chung dạng (S) + NEG + V; đều sử dụng câu hỏi nghi vấn để biểu đạt ý phủ định hoặc không nhất trí; đều áp dụng hai chiến lược căn bản là bác bỏ trực tiếp và bác bỏ gián tiếp. Trong giao tiếp đời thường mặt đối mặt, người Thái và người Việt đều có xu hướng thiên về chiến lược bác bỏ gián tiếp để bảo đảm nguyên lý lịch sự, bảo vệ thể diện cho người đối thoại và tránh gây xung đột trực diện. Cả hai ngôn ngữ đều có cơ chế bác bỏ thông qua việc chất vấn tiền giả định và tạo lập hàm ý hội thoại.
• Những nét khác biệt: Sự khác biệt thể hiện rõ ở hệ thống phương tiện từ vựng - ngữ pháp chuyên dụng. Tiếng Việt có hệ thống hư từ, tình thái từ cuối câu và các quán ngữ cố định phong phú (thì có, đấy chứ, chán, đâu có); trong khi tiếng Thái sử dụng các tiểu từ tình thái và hệ thống trợ từ biểu thị thái độ mang đặc trưng riêng của tiếng Thái. Sự khác biệt về cách thức tư duy và ứng xử văn hóa cũng quy định mức độ lựa chọn các cấu trúc rào đón, cách thức biểu đạt tình cảm và mức độ chấp nhận sự phản bác trong các mối quan hệ xã hội tôn ti trật tự giữa hai cộng đồng.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án góp phần làm rõ một cách có hệ thống những nét tương đồng và khác biệt của hành động bác bỏ trong tiếng Thái và tiếng Việt trên cả hai phương diện: cấu trúc hình thức tổ chức phát ngôn và bản chất ngữ nghĩa - ngữ dụng.
• Đặt hành động bác bỏ vào thế song hành trong cặp thoại xác tín - bác bỏ và phân biệt ranh giới giữa bác bỏ thông tin với từ chối hành động.
• Bước đầu giải thích căn nguyên của các tương đồng và khác biệt trong việc thực hiện hành động bác bỏ từ góc độ phương thức tư duy và văn hóa ứng xử của hai dân tộc Thái Lan và Việt Nam.

Về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất:

• Cung cấp nguồn ngữ liệu đối chiếu phục vụ trực tiếp cho công tác biên soạn sách giáo khoa, giáo trình và tài liệu giảng dạy tiếng Thái cho người Việt Nam cũng như giảng dạy tiếng Việt cho người Thái Lan theo định hướng giao tiếp.
• Đóng góp giải pháp nâng cao chất lượng hoạt động biên dịch và phiên dịch Thái - Việt đối với các phát ngôn chứa hàm ý, các hành vi ngôn ngữ gián tiếp và hành động bác bỏ.
• Đề xuất việc bổ sung các kiến thức về ngữ dụng học, quy tắc lịch sự và văn hóa giao tiếp vào chương trình đào tạo ngôn ngữ nhằm tăng cường hiểu biết lẫn nhau, phục vụ quá trình thương lượng, đàm phán kinh tế và hợp tác văn hóa giữa hai quốc gia.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án ghi nhận phạm vi khảo sát điều tra thực tế giới hạn trong quy mô 100 phiếu điều tra cho mỗi ngôn ngữ. Đối tượng tham gia khảo sát chủ yếu là sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành ngôn ngữ học tại hai trường đại học ở thủ đô (Đại học Chulalongkorn và Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội), do đó chưa bao quát hết các tầng lớp xã hội khác trong đời sống sinh ngữ cũng như các biến thể phương ngữ vùng miền sâu rộng. Cứ liệu bác bỏ chủ yếu tập trung vào giao tiếp khẩu ngữ thường nhật và tác phẩm văn học, chưa khảo sát sâu trên các thể loại văn bản hành chính, văn bản pháp luật hay đàm phán ngoại giao chuyên biệt.

Về hướng nghiên cứu tiếp, luận án gợi mở việc mở rộng quy mô khảo sát trên nhiều nhóm đối tượng xã hội học đa dạng hơn; tìm hiểu hành động bác bỏ trong các bối cảnh giao tiếp chuyên ngành có tính quy thức cao như đàm phán thương mại quốc tế, tranh luận tại tòa án; và mở rộng đối chiếu hành động bác bỏ với các ngôn ngữ khác trong khu vực Đông Nam Á.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Ngôn ngữ học, Lý luận ngôn ngữ, Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu, Đông Nam Á học, Việt Nam học và Thái học.
• Chuyên gia xây dựng chương trình đào tạo và biên soạn tài liệu giảng dạy tiếng Thái và tiếng Việt như một ngoại ngữ.
• Biên dịch viên, phiên dịch viên làm việc trong môi trường song ngữ Thái - Việt.
• Cán bộ ngoại giao, chuyên viên đàm phán thương mại và người làm việc trong môi trường đa văn hóa có liên quan đến đối tác Thái Lan và Việt Nam.

Nội dung tham khảo gồm có: Khung lý thuyết phân biệt hành động bác bỏ và hành động từ chối; hệ thống tiêu chí nhận diện và phân loại câu phủ định - bác bỏ; các mô hình cú pháp bác bỏ trực tiếp và gián tiếp; cơ chế chất vấn tiền giả định trong hội thoại; và bảng tổng hợp tiêu chí phân định các loại thông tin hàm ẩn trên thang độ nghĩa học - dụng học.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt hành động bác bỏ và hành động từ chối dựa trên những tiêu chí nào? Theo luận án, hành động bác bỏ (deny) khác với hành động từ chối (refuse) ở bản chất thông tin và hành vi đi trước. Bác bỏ là phản ứng đối với một nhận định (statement/assertion) hoặc thông tin đi trước, người nói phủ định tính đúng đắn của thông tin đó. Ngược lại, từ chối là phản ứng đối với một hành động cầu khiến, đề nghị, mời mọc hoặc yêu cầu (thuộc nhóm hành động điều khiển), người nói khước từ thực hiện hành động được yêu cầu. Dẫn theo quan điểm của Halliday, từ chối thuộc về việc trao đổi hàng hóa và dịch vụ, trong khi bác bỏ thuộc về việc trao đổi thông tin.

2. Điểm khác biệt cơ bản giữa lý thuyết hành động ngôn từ của J.L. Austin và J.R. Searle được luận án nêu ra là gì? Austin quan niệm "nói tức là hành động", chú trọng đến hiệu quả hành vi và khảo sát nhiều về các phát ngôn trong nghi thức xã hội có tính ước lệ; phân chia ba hành vi: tạo lời, tại lời, mượn lời. Searle quan niệm "nói là hành động tuân theo quy tắc/điều kiện", tập trung vào lời nói giao tiếp hàng ngày, chú trọng cách bày tỏ của người nói và sự cắt nghĩa của người nghe; phân chia thành hành vi phát ngôn, hành vi mệnh đề, hành vi tại lời (gồm 5 tiểu loại); đồng thời Searle tập trung nghiên cứu sâu về hành động ngôn từ gián tiếp dựa trên tri thức nền chung.

3. Tại sao cặp thoại xác tín - bác bỏ lại được xếp vào loại cặp thoại không được ưa thích? Trong phân tích hội thoại, khi một người đưa ra một nhận định (xác tín), người đó luôn có định hướng tâm lý chờ đợi sự đồng tình từ người đối thoại. Cặp thoại xác tín - đồng tình là cặp thoại được ưa thích. Khi nhận định bị phản hồi bằng một phát ngôn bác bỏ, sự mong đợi của người nói bị phủ nhận, gây nguy cơ tổn hại hoặc đe dọa thể diện người đối thoại. Do tính chất dễ làm mất lòng này, cặp thoại xác tín - bác bỏ là cặp thoại không được ưa thích, buộc các bên giao tiếp phải sử dụng chiến lược gián tiếp hoặc các biểu thức điều biến để duy trì hòa khí.

4. Dữ liệu thực tế của luận án được thu thập từ những nguồn nào và quy mô ra sao? Ngữ liệu của luận án được thu thập từ 200 phiếu điều tra xã hội học (100 phiếu phát cho sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh Khoa Ngôn ngữ học tại Đại học Chulalongkorn, Băng Cốc và 100 phiếu phát cho đối tượng tương đương tại Khoa Ngôn ngữ học thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG Hà Nội). Ngoài ra, dữ liệu còn được bổ sung bằng các cuộc phỏng vấn sâu qua email, chat trực tuyến, phỏng vấn trực tiếp, cùng các ngữ liệu quan sát thực tế trong đời sống sinh ngữ tại hai nước và các ấn phẩm nghiên cứu ngôn ngữ học chính thức.

5. Tiền giả định đóng vai trò như thế nào trong việc thực hiện hành động bác bỏ gián tiếp? Tiền giả định là điều kiện sử dụng của một câu nói, là điều được coi là sự thật đã biết trước. Khi tiền giả định của một nhận định hay mệnh lệnh bị sai, câu nói đó mất giá trị chân lý hoặc không đủ điều kiện thực thi. Thay vì phủ định trực tiếp nội dung hiển ngôn của mệnh đề, người nói chọn chiến lược bác bỏ gián tiếp bằng cách chất vấn hoặc phủ định thẳng tiền giả định đó. Khi tiền giả định bị triệt tiêu, toàn bộ nhận định hoặc yêu cầu đi trước tự động bị bác bỏ.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Siriwong Hongsawan đã giải quyết khoảng trống học thuật trong việc nghiên cứu đối chiếu hành động bác bỏ giữa tiếng Thái và tiếng Việt trên cả hai bình diện cấu trúc hình thức và ngữ nghĩa - ngữ dụng. Thông qua việc kết hợp lý thuyết hành động ngôn từ, phân tích hội thoại, nguyên lý lịch sự và ngữ liệu điều tra thực tế tại hai trường đại học, tác giả đã làm rõ các mô hình bác bỏ trực tiếp, gián tiếp và cơ chế vận hành của tiền giả định cùng hàm ý hội thoại. Các kết quả đối chiếu không chỉ cung cấp cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy của hai dân tộc, mà còn mang lại giá trị ứng dụng cụ thể cho công tác giảng dạy ngoại ngữ, biên phiên dịch và giao tiếp liên văn hóa Thái - Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYET 1. Lý thuyết “Hành động ngôn từ”(Theory of Speech Act)” của John L. Austin và John R. Lý thuyết “Hành động ngôn từ” của John L.

Bối cảnh ra đời của “How to Do Things with Words” Austin, nhà triết học thuộc trường phái Triết học “Theo nội hàm” (Intentionalist), là người đầu tiên đưa ra quan niệm về “Hanh động ngôn từ ” (Speech Act), trình bày tại Trường Đại học Harvard, được in thành sách với tên gọi “How to Do Things with Words” năm 1962 sau khi ông mat. Trong cuốn này Austin đã phat biểu một mệnh đề rất quan trọng đến nỗi bất kì ai đọc nó đều phải nhớ, đó là “khử tôi nói tức là tôi hành động” (WhenI say, (. Nghĩa là, nói năng là một HD giống như các HD khác của con người, có điều đây là loại HD được thực hiện bằng lời. HD của người nói gây ra biến đổi nào đó trong thực tế và những ảnh hưởng nào đó ở đối tượng tiếp nhận.

Những “Hành động ngôn từ” theo quan điểm của John L. Austin Trước hết, trong thực tiễn hành ngôn, Austin phân biệt 2 kiểu câu: 1) Câu tường thuật (Constative Sentence)’ là câu người ta ding dé thông báo về cái gì đó với ý nghĩa tương đối ôn định và người ta có thể nhận xét câu nói đó là đúng hay sai. Ví dụ: Chi Siriwong là nghiên cứu sinh, người Thái Lan. Câu này là đúng nếu có bằng chứng thực tế chứng minh như hộ chiếu, lí lịch khoa học v.

của chị Siriwong. ? Tên gọi “Lý thuyết hành động ngôn từ” dùng theo Cao Xuân Hạo (2005) cho hợp với thuật ngữ tiếng Thái vì tiếng Thái gọi “hành động ngôn từ” là “ãunzzi” [wa ! E&ca&na!?&kam], tu [wa!&ca&na!'?] là siya [kHamépHu#:t] nghĩa là “lời nói, tiếng Anh dùng từ “speech”, còn mzw [kam] là nwnszth [ka:n&kra&tHam] nghĩa là “hành động”, tiếng Anh dùng từ “act”. Vì vậy, tất cả có nghĩa là “hành động của lời nói”. Hiện nay còn có một số cách dịch khác: “Hành vi ngôn ngữ” (Nguyễn Đức Dân, 2000; Đỗ Hữu Châu, 2003), “Hành vi nói năng” (Nguyễn Văn Khang, 1999), “Hành động phát ngôn” (Nguyễn Thị Thìn, 2003), v.

3 Thuật ngữ dùng theo Cao Xuân Hạo (2005). Câu ngôn hành (Performative Sentence) là câu mà người nói không nhằm để nói về một cái gì đó mà là dé thực hiện HD. Câu ngôn hành khác với câu tường thuật ở chỗ không thê đánh giá được là đúng hay sai theo chân lí. Vi dụ: I bet you six pence it will rain tomorrow.

[64, 5] “Tôi đánh cược 6 xu với ban là mai trời sẽ mưa.” Câu này thể hiện HD đánh cược của người nói, theo đó nếu ngày mai trời không mưa thì người nói phải đưa cho người nghe 6 xu, và ngược lại. Sau đó, ông tiếp tục phát triển tư tưởng của mình, khi cho rằng tất cả câu nói đều là ngôn hành, tức nói (saying) cũng là HĐ, có điều cần phân biệt ngôn hành tường minh (explicit), tức có dấu hiệu ngôn ngữ chỉ ra loại HD đang được thực hiện, và ngôn hành nguyên cấp (primary), tức trường hợp không có dấu hiệu ngôn ngữ đặc thù, chỉ có thé nhận biết được nhờ vào ngữ cảnh. Hơn thế nữa, theo Austin, khi ta nói ra một câu cụ thé trong một ngữ cảnh nao đó, ta sẽ thực hiện không phải một HD mà là đồng thời 3 kiêu HĐNT sau đây: 1) Hành động tạo lời (Locutionary act) là HD mà người nói sử dụng các yếu tố ngôn ngữ và quy tắc ngữ pháp để tạo ra câu nói ít nhiều có nghĩa. Đây chỉ là nghĩa bề mặt, nghĩa hiển ngôn, chưa tính đến bat kì hàm ý gì trong câu nói.

Ví dụ: Sáng nay trời mưa rất nhiều, bố ạ. (con nói với bố) Câu này chỉ có nghĩa đơn giản là người con muốn thông báo cho bố biết tình hình thời tiết sáng nay. 2) Hành động tại lời (Ilocutionary act) là HD mà cả người nói và người nghe hiểu được “lực ngôn trung” (Illocutionary force) của phát ngôn. Lực ngôn trung là ý nghĩa thật sự của phát ngôn trong một hoàn cảnh giao tiếp hiện thực.

Ví du: HD chào, hỏi, khen, xin lỗi, từ chối, bác bỏ, v. Ví dụ: Áo dài của bạn đẹp lắm? (bạn nói với bạn) Câu này có “Lực ngôn trung” là người nói muốn khen áo dài của người nghe. Theo Austin, “Hành động tại lời” phân ra 2 kiểu sau đây: (2.1) Hành động trực tiếp (Direct speech act) là HD được thực hiện bang những phương tiện ngôn ngữ chuyên dùng cho nó. 8 Ví dụ: Cái áo này bao nhiêu tiền? (bạn nói với bạn) Câu này nghĩa là người nói có ý định hỏi để biết giá của cái áo.

Đó là câu nghi vẫn có mục đích hỏi và đòi hỏi có câu trả lời.2) Hanh động gián tiếp (Indirect speech act) là HD được thực hiện một cách gián tiếp, thông qua việc thực hiện, theo câu chữ, một HD tại lời trực tiếp khác. Ví dụ: Sao mà bạn nấu cơm ngon thế! (bạn nói với bạn) Trong trường hợp này, tuy về hình thức, có thê xếp câu nói vào câu nghi vấn (chăng hạn, dựa trên dấu hiệu có từ nghi vấn “sao”) nhưng thực ra người nói không hề có ý định hởi (hỏi về lí do tại sao mà bạn nau com ngon thế) mà là muốn khen người nghe nấu cơm ngon. Câu nghi vấn trong trường hợp này không có mục đích hỏi, không cần câu trả lời. 3) Hành động mượn lời (Perlocutionary act) là HD mà khi người nói nói ra một câu thì có thể gây ra một hiệu quả tâm lí nào đó ở người nghe như khiến người nghe vui mừng, phan chan, lo sợ hay tin tưởng v.

Hiệu quả này có thê phù hợp hoặc không phù hợp với ý muốn của người nói. Ví dụ: Liệu hồn, bố sắp về rồi đây! (mẹ nói với con) Câu nói của người mẹ trong trường hợp này có thé có tác động làm cho người con có ý thức về việc bố mình sắp về, cho nên phải thay đổi cách ứng xử hay thái độ đối với mọi việc, không còn được tự do thoải mái như trước nữa. Lý thuyết “Hành động ngôn từ” của John R. Tinh than của “Speech Acts” Searle, nhà triết học ngôn ngữ người Mỹ, là học trò của Austin va P.

Ông đã tiếp tục tư tưởng của hai người thầy và phát triển lý thuyết “Hành động ngôn tir”. Cuốn sách nổi tiếng nhất của ông là cuốn “Speech Acts” được rat nhiều nhà ngôn ngữ học tham khảo khi bàn về ngữ dụng học, đặc biệt là khi nói về sự kế tục công trình “How to Do Things with Words” của Austin. Đối với Searle, “Speech Acts” có thé diễn giả là “Wới là hành động tuân theo điều kiện” (Talking is performing acts according to rules) [77, 22]. Mỗi HDNT (speech act) sẽ được thực hiện theo những điều kiện khác nhau.

Những “Hành động ngôn từ” theo quan điển của John R. Searle - Hành động lời nói của con người Searle tin rằng mỗi khi ai đó thực hiện một HDNT thì người đó có thể thực hiện 3 HD* sau đây: 1) Hành động phát ngôn (Utterance act) là HD mà người nói sử dung dong âm thanh, từ ngữ và cấu trúc ngữ pháp dé tạo ra phát ngôn giao tiếp. Tư tưởng này giống tư tưởng của Austin. 2) Hành động mệnh đề (Propositional act) là nội dung ý nghĩa của phát ngôn và nội dung đó có thé nhận xét được là đúng hay sai.

Ví dụ: Trong gia đình, em là con cả. (sinh viên nói với cô giáo) Câu này có nghĩa: sinh viên (nguời nói) là con cả trong gia đình. Điều đó có thé kiểm tra được, chăng hạn, băng lý lịch của sinh viên. 3) Hanh động tại lời (Illocutionary act) là sự bày tỏ của người nói cho người nghe biết chủ ý / ý định tại lời (illocutionary intention) của mình khi dùng một phát ngôn.

Ví dụ: Sắp thi rồi đấy con ơi. (bố nói với con khi con đang xem tivi) Câu này của bố HY cảnh báo con là gần đến ngày thi. - Các kiểu hành động ngôn từ của “Hành động tại lời” Theo Searle, có 5 kiểu HĐNT” sau đây: 1) Hành động biểu kiến (Representatives) là HD mà người nói dùng dé thông báo, nêu nhận định nao đó có thé đúng hay sai. Ví dụ: Ngày mai ban chủ nhiệm khoa họp từ 9 giờ sáng.

(chủ nhiệm khoa nói với cô thư ký) Câu này chủ nhiệm khoa nói với cô thư ký về thời gian của cuộc họp và chịu trách nhiệm về thông tin này. 2) Hành động cầu khiến (Directives) là HD mà người nói dùng ngôn từ dé khiến người nghe thực hiện một HD nào đó theo ý của minh. * Thuật ngữ dùng theo Cao Xuân Hạo (2005). > Thuật ngữ dùng theo Cao Xuân Hạo (2005).

10 Ví dụ: Đừng nói chuyện khi thầy đang dạy. (thầy giáo nói với sinh viên) Với phát ngôn này, thầy giáo yêu cầu sinh viên đừng nói chuyện trong lớp, vì điều đó có thể làm cho thầy giáo không dạy được. 3) Hành động kết ước (Commissives) là HĐ mà người nói cho người nghe biết là người nói sẽ làm việc gì đó. Ví dụ: Thưa cô, em hứa với cô là từ hôm nay em sẽ chăm chỉ học hơn.

(sinh viên nói với cô giáo) Câu này có nghĩa: sinh viên hứa với cô giáo là từ hôm nay mình sẽ chăm chỉ hoc hon. Câu này có TGD là trước đây sinh viên lười học và có thé đã bị cô giáo trách mắng. 4) Hành động biểu cảm (Expressives) là HD mà qua lời nói người nói bộc lộ trạng thái tâm lý, tình cảm, thái độ của mình đối với sự tình được đề cập đến trong nội dung của phát ngôn hoặc đối với người nghe. Ví dụ: Tôi xin chân thành cảm ơn anh đã giúp đỡ tôi hết sức! (một phụ nữ nói với anh công an đã bắt được kẻ ăn cắp xe của mình) Người phụ nữ nói câu này để cảm ơn anh công an.

5) Hành động tuyên bố (Declarations) là HDNT mà người nói dùng dé thay đổi thực lại. Ví dụ: Từ hôm nay, tôi đuổi anh và không cho anh làm việc ở công ty của tôi nữa! (giám đốc nói với một nhân viên) Bằng phát ngôn này, giám đốc đã đuôi anh nhân viên ra khỏi công ty của mình vì lí do nào đó. Trong “HD tại lời”, Searle quan tâm đến hành động giá ntiếp (HDGT) (Indirect speech) hơn hành động trực tiếp (HDTT) (Direct speech). Theo Searle, mac dù HĐGT được thực hiện bằng phát ngôn mà theo đó nghĩa đích thực của câu nói không liên hệ trực tiếp với nghĩa theo câu chữ của câu nhưng người nghe vẫn nhận biết và hiểu được ý nghĩa đó, vì người nói và người nghe cùng có nền hiểu biết chung, nền “tri thức bách khoa” giống nhau và có sự nhạy cảm nào đó đối với ngữ cảnh giao tiếp.