Nghiên Cứu Đánh Giá Thực Trạng Gây Trồng Một Số Loài Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ Ở Vùng Núi Phía Bắc

Chuyên khảo phân tích Nghiên cứu đánh giá thực trạng gây trồng một số loài cây lâm sản ngoài gỗ có giá trị ở vùng núi, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu

• Tác giả: Nguyễn Quang Hưng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Huy Sơn
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đánh Giá Thực Trạng Gây Trồng Một Số Loài Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ Có Giá Trị Ở Vùng Núi Phía Bắc Làm Cơ Sở Đề Xuất Các Giải Pháp Phát Triển Bền Vững
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Định nghĩa về Lâm sản ngoài gỗ
• 1.2. Nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2.1. Nghiên cứu về phân loại và bảo tồn LSNG
• 1.2.2. Nghiên cứu về chọn giống và nhân giống
• 1.2.3. Nghiên cứu về kỹ thuật gây trồng
• 1.2.4. Các nghiên cứu khác
• 1.3. Nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.3.1. Nghiên cứu về phân loại và bảo tồn LSNG
• 1.3.2. Nghiên cứu về chọn giống và nhân giống
• 1.3.3. Nghiên cứu về kỹ thuật gây trồng
• 1.3.4. Nghiên cứu về chế biến, bảo quản
• 1.3.5. Các nghiên cứu khác

Tóm tắt

I. Tổng quan về thực trạng gây trồng cây lâm sản ngoài gỗ

Cây lâm sản ngoài gỗ (LSNG) đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái rừng Việt Nam, đặc biệt ở vùng núi phía Bắc. Nguồn tài nguyên này không chỉ cung cấp thực phẩm và thu nhập cho người dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường. Theo Bộ NN&PTNT, LSNG chiếm từ 10-20% tổng thu nhập của hộ gia đình ở miền núi. Việc nghiên cứu và đánh giá thực trạng gây trồng LSNG là cần thiết để phát triển bền vững nguồn tài nguyên này.

1.1. Định nghĩa và vai trò của cây lâm sản ngoài gỗ

Cây lâm sản ngoài gỗ (LSNG) được định nghĩa là những sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, không phải gỗ, được khai thác từ rừng. LSNG không chỉ cung cấp nguyên liệu cho ngành công nghiệp mà còn là nguồn thu nhập chính cho nhiều hộ gia đình ở vùng núi.

1.2. Tình hình phát triển cây lâm sản ngoài gỗ ở miền Bắc

Tình hình phát triển LSNG ở miền Bắc hiện nay đang gặp nhiều thách thức. Diện tích rừng giảm sút, chất lượng rừng suy giảm, và việc quản lý chưa bền vững là những vấn đề cần được giải quyết. Nhiều chính sách đã được ban hành để khuyến khích phát triển LSNG.

II. Vấn đề và thách thức trong phát triển cây lâm sản ngoài gỗ

Mặc dù cây lâm sản ngoài gỗ có giá trị kinh tế cao, nhưng việc phát triển bền vững vẫn gặp nhiều thách thức. Sự suy giảm diện tích rừng, biến đổi khí hậu, và áp lực từ khai thác là những vấn đề nghiêm trọng. Cần có các giải pháp đồng bộ để bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên này.

2.1. Suy giảm diện tích rừng và tác động môi trường

Suy giảm diện tích rừng ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của LSNG. Việc khai thác không bền vững dẫn đến mất đa dạng sinh học và làm giảm khả năng phục hồi của rừng.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến cây lâm sản ngoài gỗ

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi về khí hậu và thời tiết, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của các loài cây LSNG. Cần có các nghiên cứu để đánh giá tác động và tìm ra giải pháp thích ứng.

III. Phương pháp phát triển bền vững cây lâm sản ngoài gỗ

Để phát triển bền vững cây lâm sản ngoài gỗ, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển là rất quan trọng. Các mô hình phát triển bền vững cần được xây dựng dựa trên thực tiễn địa phương.

3.1. Kỹ thuật trồng và chăm sóc cây lâm sản ngoài gỗ

Kỹ thuật trồng và chăm sóc cây LSNG cần được cải tiến để nâng cao năng suất và chất lượng. Việc áp dụng các biện pháp thâm canh, bón phân hợp lý sẽ giúp cây phát triển tốt hơn.

3.2. Quản lý rừng bền vững và bảo tồn đa dạng sinh học

Quản lý rừng bền vững là yếu tố then chốt trong phát triển LSNG. Cần có các chính sách bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ các loài cây quý hiếm và duy trì hệ sinh thái rừng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về cây lâm sản ngoài gỗ

Nghiên cứu về cây lâm sản ngoài gỗ đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các mô hình phát triển LSNG đã được áp dụng thành công ở nhiều địa phương, giúp nâng cao thu nhập cho người dân và bảo vệ môi trường. Cần tiếp tục nghiên cứu để tối ưu hóa các mô hình này.

4.1. Mô hình phát triển cây lâm sản ngoài gỗ thành công

Nhiều mô hình phát triển LSNG đã được triển khai thành công, như trồng mây, tre, và các loại cây thuốc. Những mô hình này không chỉ mang lại thu nhập mà còn góp phần bảo vệ môi trường.

4.2. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng vào thực tiễn

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc phát triển LSNG có thể giúp xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống cho người dân miền núi. Cần có sự hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức để mở rộng các mô hình này.

V. Kết luận và tương lai của cây lâm sản ngoài gỗ

Cây lâm sản ngoài gỗ có tiềm năng lớn trong phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ và sự tham gia của cộng đồng. Tương lai của LSNG phụ thuộc vào việc quản lý và khai thác hợp lý nguồn tài nguyên này.

5.1. Tầm quan trọng của cây lâm sản ngoài gỗ trong phát triển bền vững

Cây lâm sản ngoài gỗ không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn có vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học. Cần nhận thức rõ tầm quan trọng này để có các chính sách phù hợp.

5.2. Định hướng phát triển cây lâm sản ngoài gỗ trong tương lai

Định hướng phát triển LSNG trong tương lai cần tập trung vào việc nâng cao năng suất, chất lượng và bảo tồn nguồn gen. Cần có sự hợp tác giữa các bên liên quan để đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lâm sản ngoài gỗ đóng vai trò then chốt trong sinh kế của cộng đồng vùng cao, đóng góp từ 10% đến 20% tổng thu nhập kinh tế hộ gia đình tại các tỉnh miền núi phía Bắc. Trên phạm vi quốc gia, kim ngạch xuất khẩu của 8 nhóm mặt hàng lâm sản ngoài gỗ chính ghi nhận mức tăng trưởng vượt bậc, tăng từ 108 triệu USD năm 2002 lên 198 triệu USD vào năm 2004. Mặc dù diện tích che phủ rừng toàn quốc phục hồi đạt mức 38,2% với 12,837 triệu ha vào năm 2007, phần lớn diện tích rừng tự nhiên (10,284 triệu ha) vẫn ở trạng thái rừng nghèo kiệt và rừng phục hồi do lịch sử khai thác thiếu bền vững.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự thiếu hụt quy hoạch bài bản và cơ sở khoa học trong việc gây trồng, thâm canh các loài cây lâm sản ngoài gỗ, dẫn đến nguy cơ cạn kiệt tài nguyên bản địa và suy giảm chất lượng rừng tự nhiên. Mục tiêu của luận văn là điều tra, đánh giá toàn diện hiện trạng gây trồng, cơ cấu loài và năng suất thực tế, từ đó xác lập danh mục loài cây triển vọng và đề xuất hệ thống giải pháp phát triển bền vững.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại 5 tỉnh miền núi phía Bắc gồm Sơn La, Lai Châu, Lào Cai, Cao Bằng và Hà Giang trong giai đoạn 2007 - 2008. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc hiện thực hóa Đề án bảo tồn và phát triển lâm sản ngoài gỗ giai đoạn 2006 - 2020 cùng Quyết định số 100/2007/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Chương trình trồng mới 5 triệu ha rừng, tạo đòn bẩy nâng cao thu nhập cho hàng vạn hộ đồng bào dân tộc thiểu số.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng định nghĩa chuẩn hóa của Tổ chức Lương Nông Liên Hiệp Quốc năm 1999, xác định lâm sản ngoài gỗ là toàn bộ sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất có rừng và cây gỗ ngoài rừng. Luận văn tích hợp lý thuyết quản lý tài nguyên rừng bền vững của các học giả quốc tế cùng mô hình phân tầng sinh thái nông lâm kết hợp, xem xét cây lâm sản ngoài gỗ như một mắt xích kinh tế - sinh thái vừa tạo dòng tiền ngắn hạn vừa bảo vệ cấu trúc rừng dài hạn.

Bốn khái niệm then chốt được vận dụng xuyên suốt bao gồm:

• Lâm sản ngoài gỗ thương mại: Nhóm thực vật rừng cung cấp dược liệu, tinh dầu, sợi đan lát hoặc thực phẩm có khả năng tạo thành hàng hóa quy mô lớn.
• Độ tàn che và cấu trúc tầng tán: Tỷ lệ che phủ của tầng cây cao quyết định lượng bức xạ và vi khí hậu dưới tán rừng phục hồi.
• Phân đai cao sinh thái: Sự biến thiên về nhiệt độ, lượng mưa và thổ nhưỡng theo độ cao địa hình chi phối biên độ phân bố của từng loài thực vật.
• Hiệu quả kinh tế hộ gia đình: Chỉ số đo lường tỷ trọng đóng góp của sản phẩm rừng vào tổng cơ cấu thu nhập và an sinh xã hội địa phương.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được thu thập đa tầng từ cấp tỉnh (Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Cục Hải quan), cấp huyện (Phòng Kinh tế, Ban Quản lý rừng phòng hộ tại 10 huyện trọng điểm) đến cấp xã (10 xã đại diện của 5 tỉnh).

Phương pháp chọn mẫu và cỡ mẫu được triển khai theo quy chuẩn lâm học nghiêm ngặt:

• Khảo sát thực địa sử dụng hệ thống ô tiêu chuẩn tạm thời diện tích 500 - 1.000 m2 (kích thước 20 x 25 m hoặc 25 x 40 m) với dung lượng mẫu đo đếm đạt n ≥ 30 cây cho tầng cây cao. Các chỉ tiêu đo đếm gồm đường kính ngang ngực D1.3, chiều cao vút ngọn Hvn, đường kính tán Dt và độ tàn che qua mạng lưới 200 điểm thị giác thẳng đứng.
• Đối với cây thân thảo và dây leo dưới tán (Thảo quả, Sa nhân, Mây nếp), nghiên cứu thiết lập 5 ô dạng bản diện tích 25 m2 phân bổ tại 4 góc và tâm ô tiêu chuẩn chính để đo đếm chiều cao, tỷ lệ đẻ nhánh và độ phủ.
• Đào ngẫu nhiên 1 phẫu diện đất tại mỗi ô tiêu chuẩn để phân tích tầng đất mặt, kết cấu đất và thành phần cơ giới.
• Kết hợp phương pháp điều tra nhanh nông thôn RRA và đánh giá có sự tham gia của người dân PRA, sử dụng ma trận so sánh cặp đôi để xếp hạng ưu tiên loài cây gây trồng từ danh mục khảo sát ban đầu.

Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm dung hòa giữa đo lường định lượng sinh học chính xác tại hiện trường và đánh giá định tính tri thức bản địa, đảm bảo các giải pháp đề xuất có tính khả thi cao trong điều kiện miền núi phức tạp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng diện tích đất lâm nghiệp tại 5 tỉnh nghiên cứu đạt tỷ lệ trung bình 70,5% diện tích tự nhiên (lớn nhất là Lai Châu chiếm 82,9%), tuy nhiên đất có rừng chỉ đạt 40,4% và rừng trồng chỉ chiếm 5,1%. Đáng chú ý, diện tích rừng trồng lâm sản ngoài gỗ mới chỉ chiếm trung bình 1,2% diện tích tự nhiên (tương đương 10,3% đến 65,7% diện tích rừng trồng tùy địa phương). Lào Cai là tỉnh có diện tích gây trồng lớn nhất với 17.870 ha (chiếm 34,8% diện tích rừng trồng toàn tỉnh), trong khi Cao Bằng có tỷ lệ diện tích gây trồng so với rừng trồng cao nhất đạt 65,7% (chủ yếu là Hồi, Trúc sào và Quế). Sơn La ghi nhận tỷ lệ gây trồng thấp nhất, chỉ chiếm 0,1% tổng diện tích tự nhiên với 1.566 ha.

Nghiên cứu đã định danh được 17 loài cây lâm sản ngoài gỗ thương mại chủ lực (trong tổng số trên 50 loài bản địa) phân bố rõ rệt theo 3 đai cao sinh thái:

• Vùng thấp (50 - 500m): Gồm 11 loài thích nghi tốt như Tre Bát độ, Mây nếp, Hồi, Trẩu, Ba kích.
• Vùng trung bình (500 - 1.000m): Gồm 10 loài như Quế, Trúc sào, Mạy hốc, Dó bầu, Dẻ Trùng Khánh.
• Vùng cao (1.000 - 2.500m): Gồm 5 loài đặc thù vùng lạnh như Thảo quả, Chè đắng và một số cây dược liệu quý.

Cấu trúc tầng tán và trạng thái thực bì chi phối quyết định đến năng suất cây dưới tán. Điển hình tại Lào Cai, Thảo quả 8 tuổi trồng dưới tán rừng tự nhiên nghèo kiệt (mật độ cây gỗ 120 cây/ha, độ tàn che 0,45) cho năng suất đạt 450 kg quả khô/ha. Ngược lại, khi trồng dưới tán rừng phục hồi thưa thớt (mật độ 250 cây/ha, độ tàn che 0,3), năng suất sụt giảm mạnh xuống chỉ còn 200 kg quả khô/ha, tương đương mức chênh lệch 125%.

Năng suất cây trồng tại các mô hình tự phát vùng núi phía Bắc nhìn chung còn thấp so với tiềm năng thâm canh. Năng suất măng tre tại Sơn La chỉ đạt 3,5 - 5,0 tấn/ha với tỷ lệ măng loại 1 đạt khoảng 60%, thấp hơn đáng kể so với mô hình thâm canh tại vùng đồng bằng và trung du đạt từ 7,0 - 10,0 tấn/ha (tỷ lệ măng loại 1 đạt trên 80%). Tương tự, năng suất Quế tại Lào Cai đạt trung bình 10 - 12 tấn vỏ khô/ha ở tuổi 15, thấp hơn mức 15 - 18 tấn vỏ khô/ha của các vùng trồng chuyên canh lâu năm tại Yên Bái.

Thảo luận kết quả

Các kết quả định lượng trên có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua biểu đồ cột thể hiện tương quan giữa tỷ lệ che phủ rừng với diện tích lâm sản ngoài gỗ, kết hợp bảng ma trận phân hạng độ thích nghi theo đai cao và độ tàn che.

Nguyên nhân chính dẫn đến sự chênh lệch năng suất là do tập quán canh tác của người dân vùng cao vẫn mang nặng tính quảng canh, dựa vào kinh nghiệm truyền thống mà thiếu các quy trình tỉa thưa, bón phân thúc măng hay quản lý dịch bệnh. Việc nhân giống chủ yếu lấy từ nguồn giống tự nhiên chưa qua tuyển chọn dòng vô tính năng suất cao, khác biệt rõ rệt với các nghiên cứu chọn giống Quế và Hồi của Nguyễn Huy Sơn (2006) khi hom chọn lọc có thể nâng tỷ lệ sống và năng suất tinh dầu lên 20 - 30%. Hơn nữa, việc trồng Thảo quả tràn lan tại các sườn đồi cao ở Sa Pa và Sìn Hồ nếu không đi kèm kiểm soát độ tàn che sẽ dẫn đến nguy cơ suy thoái thảm thực bì đầu nguồn do người dân chặt tỉa tầng cây tái sinh để lấy ánh sáng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm chuyển đổi hoạt động gây trồng lâm sản ngoài gỗ từ tự phát sang chuỗi giá trị hàng hóa bền vững, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Quy hoạch phân vùng lập địa và giao đất lâm nghiệp ổn định: Ủy ban nhân dân các tỉnh và Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cần thiết lập bản đồ quy hoạch chi tiết vùng trồng cho 17 loài chủ lực dựa trên 3 đai cao sinh thái. Đẩy nhanh tiến độ giao đất, giao rừng dài hạn cho các hộ gia đình với mục tiêu nâng tỷ lệ rừng trồng lâm sản ngoài gỗ đạt 3% đến 5% tổng diện tích đất tự nhiên toàn vùng vào năm 2015.

• Cải tiến quy trình kỹ thuật chọn giống và thâm canh lâm sinh: Viện Khoa học Lâm nghiệp phối hợp với Trung tâm Khuyến nông các tỉnh triển khai kỹ thuật giâm hom xử lý chất điều hòa sinh trưởng IBA 1% cho cây Hồi và phương pháp ghép nêm ngọn cho cây Quế để đạt tỷ lệ sống trên 75%. Hướng dẫn người dân kỹ thuật điều chỉnh độ tàn che tầng cây cao ở mức tối ưu từ 0,4 đến 0,6 đối với Thảo quả và Sa nhân, phấn đấu nâng năng suất thương phẩm thêm 25% trong giai đoạn 2009 - 2012.

• Thiết lập cơ chế tín dụng ưu đãi và chuỗi liên kết bao tiêu sản phẩm: Ngân hàng Chính sách Xã hội và các tổ chức tín dụng cần triển khai gói vay vốn trung hạn với lãi suất ưu đãi cho các hộ tham gia mô hình trồng Mây nếp, Trúc sào và Thảo quả. Khuyến khích thành lập các hợp tác xã liên kết giữa người dân và doanh nghiệp thu mua để ổn định giá bán, phấn đấu nâng tỷ trọng thu nhập từ rừng lên 30% đến 40% trong cơ cấu kinh tế hộ vào năm 2015.

• Đầu tư công nghệ chế biến sâu và sấy khô tiết kiệm năng lượng: Sở Công Thương và các doanh nghiệp chế biến cần chuyển giao công nghệ lò sấy Thảo quả cải tiến sử dụng năng lượng mặt trời hoặc khí sinh học nhằm giảm 50% lượng củi đốt khai thác từ rừng tự nhiên. Nâng cấp các xưởng cơ giới hóa chiết xuất tinh dầu Quế, Hồi nhằm nâng hàm lượng hoạt chất đạt tiêu chuẩn xuất khẩu quốc tế từ năm 2010.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ quản lý và hoạch định chính sách lâm nghiệp: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng và khung phân vùng đai cao để xây dựng kế hoạch hành động phát triển lâm nghiệp địa phương, phân bổ ngân sách các dự án trồng rừng phòng hộ và phát triển sinh kế miền núi.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên ngành Lâm học, Sinh thái học: Tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp điều tra ô tiêu chuẩn kết hợp phân tích kinh tế hộ PRA, phục vụ nghiên cứu đa dạng sinh học và lâm sinh học thực nghiệm.
• Chủ rừng, chủ trang trại và hợp tác xã nông lâm nghiệp vùng cao: Cẩm nang hướng dẫn thực tế về chọn loài cây phù hợp với từng đai cao, kỹ thuật điều tiết tán che rừng và mật độ gây trồng để đạt năng suất tối đa.
• Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển nông thôn: Khung tham chiếu chuẩn xác để thiết kế các chương trình xóa đói giảm nghèo gắn liền với bảo tồn đa dạng sinh học rừng tự nhiên tại khu vực Tây Bắc và Đông Bắc.

Câu hỏi thường gặp

• Vì sao Thảo quả chỉ cho năng suất cao ở đai cao trên 1.000m? Thảo quả là loài cây nhiệt đới núi cao đòi hỏi vi khí hậu ẩm mát quanh năm với nhiệt độ trung bình từ 15 đến 20 độ C. Khảo sát tại Sa Pa (Lào Cai) cho thấy ở độ cao trên 1.200m, cây sinh trưởng mạnh và cho năng suất 350 - 500 kg quả khô/ha, trong khi dưới 1.000m cây hầu như không phân hóa mầm hoa và không kết quả.

• Trồng Mây nếp dưới tán rừng tự nhiên mang lại lợi ích kép gì? Mây nếp là loài dây leo chịu bóng, tận dụng hoàn hảo không gian dinh dưỡng tầng dưới của tán rừng tự nhiên có độ tàn che 0,3 - 0,5. Mô hình này vừa giúp tạo nguồn thu 2,0 - 3,5 tấn sợi/ha sau 5 năm mà không phải chặt phá tầng cây gỗ, giữ nguyên chức năng phòng hộ đầu nguồn.

• Yếu tố nào khiến năng suất Quế và Tre măng ở vùng núi phía Bắc thấp hơn các vùng chuyên canh? Sự chênh lệch xuất phát từ việc người dân miền núi phía Bắc chủ yếu sử dụng cây con gieo ươm tự nhiên chưa qua bình tuyển cây trội, mật độ trồng chưa hợp lý và thiếu kỹ thuật bón phân thâm canh, khiến tỷ lệ măng loại 1 chỉ đạt 60% so với mức 80% ở các vùng thâm canh Ba Vì.

• Các loài cây lâm sản ngoài gỗ nào thích hợp nhất cho vùng núi đá vôi tại Cao Bằng và Hà Giang? Khu vực núi đá vôi với tầng đất mỏng và khô hạn thích hợp nhất với Trúc sào, Hồi và Chè đắng. Thực tế tại Nguyên Bình và Bảo Lạc (Cao Bằng), mô hình Trúc sào thuần loài tuổi 5 đạt mật độ 10.000 cây/ha và sản lượng khai thác đạt tới 2,5 triệu cây mỗi năm.

• Làm thế nào để giảm thiểu tác động tiêu cực của việc sấy Thảo quả đến rừng tự nhiên? Người dân cần được chuyển giao kỹ thuật xây dựng lò sấy Thảo quả cải tiến có hệ thống giữ nhiệt và tận dụng phụ phẩm nông nghiệp thay vì chặt phá gỗ rừng tự nhiên làm củi sấy, giúp tiết kiệm từ 40% đến 50% sinh khối củi đốt mỗi mùa thu hoạch.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện hiện trạng đất lâm nghiệp chiếm 70,5% tại 5 tỉnh phía Bắc, chỉ ra tỷ lệ rừng trồng lâm sản ngoài gỗ còn rất khiêm tốn ở mức 1,2% diện tích tự nhiên.
• Định danh và xác lập cơ cấu 17 loài cây lâm sản ngoài gỗ thương mại phân bố tối ưu theo 3 đai cao sinh thái từ 50m đến 2.500m.
• Chứng minh khoa học vai trò quyết định của độ tàn che tầng cây cao (0,4 - 0,6) giúp gia tăng năng suất các loài cây dược liệu dưới tán như Thảo quả lên 125%.
• Đánh giá khoảng trống năng suất giữa tập quán canh tác quảng canh và các mô hình thâm canh tuyển chọn giống bài bản.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp khả thi về phân vùng quy hoạch, kỹ thuật giống vô tính, chính sách tín dụng và công nghệ bảo quản sau thu hoạch.

Công trình là đóng góp học thuật và thực tiễn quan trọng cho ngành Lâm học Việt Nam. Để tối ưu hóa giá trị nghiên cứu, các cơ quan quản lý và địa phương cần sớm chuẩn hóa các mô hình thực nghiệm thành quy trình lâm sinh chuẩn, mở ra hướng đi bền vững cho kinh tế lâm nghiệp miền núi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Định nghĩa về Lâm sản ngoài gỗ Hiện nay, trên thế giới có nhiều định nghĩa khác nhau về LSNG nhưng thông dụng hơn cả là định nghĩa do Hội đồng Lâm nghiệp Tổ chức Lương Nông Liên Hiệp quốc (FAO) thông qua năm 1999: “Lâm sản ngoài gỗ (Non timber forest product – NTFP, hoặc Non wood forest product – NWFP) bao gồm những sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất có rừng và từ cây gỗ ở ngoài rừng”. Nghiên cứu ở nước ngoài LSNG đã được người dân gây trồng, khai thác sử dụng cách đây hàng nghìn năm, đặc biệt ở một số nước có nhiều rừng nhiệt đới như: Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Indonesia,.…Theo Mendelsohn (1989) cho rằng hiện nay các nhà khoa học, các nhà kinh doanh trên thế giới bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến nghiên cứu, gây trồng và phát triển LSNG gắn với bảo tồn và phát triển rừng. Đây cũng là mốc đánh dấu sự chuyển biến nhận thức về tầm quan trọng, vai trò của LSNG trong xã hội, nó được coi là nguồn tạo thu nhập quan trọng, nâng cao đời sống kinh tế, đảm bảo an ninh lương thực, ổn định xã hội cho người dân miền núi, vừa góp phần vào quá trình bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng.

Dưới đây là một số nghiên cứu điển hình theo các vấn đề khác nhau: 1. Nghiên cứu về phân loại và bảo tồn LSNG Công trình “Nghiên cứu về tre trúc” của Munro (1868) được coi là một trong những nghiên cứu về tre trúc đầu tiên (dẫn theo Đỗ Văn Bản, 2005) [1],[2]. Trong công trình này tác giả đã khái quát được một cách tổng quan về họ phụ tre trúc trên thế giới. Khi nghiên cứu về “Các loài tre trúc” Gamble (1896) đã đề cập tương đối chi tiết về phân bố, hình thái và một số đặc điểm sinh thái của 151 loài tre trúc (dẫn 4 theo Đỗ Văn Bản, 2005) [1],[2] có ở các nước Ấn Độ, Pakistan, Miến Điện, Malaysia và Indonesia.A Hubermen và U Aung Din de F.D (1963) [19] với công trình “Rừng tre nứa” đã nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái của tre trúc nứa Ấn Độ, Pakistan liên quan đến thổ nhưỡng, khí hậu và một số biện pháp xử lý lâm học, tái sinh, khai thác.

Widjaja (1995) [47] đã tiến hành mô tả đặc điểm hình thái, sinh thái, phân bố, gây trồng, sử dụng cho 75 loài tre trúc thông dụng, có giá trị ở vùng Đông Nam Á. Nhìn chung, các nghiên cứu phân loại hiện nay mới chỉ tập trung chủ yếu vào các loài LSNG có diện tích phân bố với số lượng lớn là Tre trúc, các nghiên cứu về Song mây và một số cây thuốc, cây lấy dầu nhựa,… hầu như chưa được đề cập đến. Nghiên cứu về chọn giống và nhân giống Zhou Fangchun (2000) [50] có đề cập đến nhân giống của một số loài tre trúc khác nhau ở Trung Quốc làm cơ sở cho việc gây trồng phát triển tre trúc. Vũ Văn Dũng, Lê Huy Cường (1996) [13] cho biết Malaysia bước đầu đã nghiên cứu tạo giống mây bằng phương pháp nuôi cây mô, đã tiến hành thí nghiệm trồng song mây dưới tán các loại rừng với các mật độ khác nhau.

Malaysia và Indonesia đã xây dựng rừng mây giống phục vụ cho gieo trồng trên quy mô lớn 1. Nghiên cứu về kỹ thuật gây trồng Xiao Jianghua (1996) [46] đã xác định những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình sinh măng, sinh trưởng và phát triển của thân khí sinh là độ ẩm, nhiệt độ, dinh dưỡng, cấu trúc rừng, biện pháp lâm sinh, sâu bệnh. Đây là những nhân tố cần phải được quan tâm khi áp dụng các biện pháp thâm canh tăng năng suất măng và thân khí sinh. Zhou Fangchun (2000) [50] đã cho thấy nhiệt độ, lượng mưa và độ ẩm có ảnh hưởng khá rõ đến quá trình phát sinh, phát triển măng,… của nhiều loài tre trúc khác nhau, đó là những cơ sở để áp dụng các biện pháp thâm canh nhằm thúc đẩy sinh măng trái vụ ở Trung Quốc.Manokaran, 1998 [16] việc trồng mây nếp đã phát triển trên quy mô lớn ở Trung Quốc, phổ biến là trồng theo phương thức nông lâm kết hợp, trồng xen trong các khu rừng phục hồi và rừng trồng, cây con được trồng 1 hoặc 2 cây/ cụm.

Tại Quảng Đông, mây nếp được trồng thử nghiệm ở sườn đồi, thu hoạch vào năm thứ 7 cho năng suất khoảng 1,2 tấn/ha. Những năm gần đây, một số nhà khoa học đã nghiên cứu về đặc điểm sinh thái học, kỹ thuật gây trồng, chế biến và tổng kết đánh giá kết quả gây trồng một số loài LSNG có giá trị ở các nước nhiệt đới như Việt Nam, Trung Quốc, Brazils,…. (Peter Zuidema, 2001;…Marinus J.) Nhìn chung, việc nghiên cứu về phân loại, mô tả hình thái, sinh thái, công dụng, tầm quan trọng cũng như đánh giá các mô hình gây trồng và phát triển LSNG trên thế giới đã có nhiều kết quả. Các kết quả đều khẳng định việc gây trồng, phát triển, sử dụng hợp lý và bền vững thì LSNG sẽ có vai trò to lớn trong việc tạo thu nhập cho người dân miền núi, nhiều nơi còn làm nguồn thu nhập chính, góp phần xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống, đảm bảo an ninh lương thực, ổn định xã hội đồng thời đóng góp rất lớn trong quá trình bảo vệ và phát triển rừng.

Các nghiên cứu khác Trong quá trình nghiên cứu về lâm sản vùng nhiệt đới J. de Beer (1992) [48] chuyên gia lâm sản ngoài gỗ của FAO, L.J Lemmens (1999) [49] đã cho thấy giá trị to lớn của Thảo quả trong việc tăng thu nhập, xóa đói giảm nghèo cho người dân sinh sống ở vùng cao. Từ những nhận thức về tầm quan trọng của LSNG, nên chúng đã được chú ý phát triển trong các chiến lược phát triển ở nhiều Quốc gia như Trung Quốc, Ân Độ, Pêru, Indonesia,.và đã có rất nhiều công trình nghiên cứu đã được thực hiện ở nhiều nước đặc biệt là các nước có nguồn tài nguyên rừng nhiệt đới để làm cơ sở cho việc định hướng phát triển trong tương lai. Tuy nhiên, các công trình tập trung chủ yếu vào các lĩnh vực như phân loại LSNG, đánh giá vai trò, giá trị kinh tế, xã hội và môi trường, công dụng, kỹ thuật gây trồng, thị trường,…như các công trình của Mendelsohn (1989); Heinzman (1990) ; Falconer (1993).Đa số các công trình 6 đều khẳng định LSNG có vai trò quan trọng, cung cấp thực phẩm, thuốc chữa bệnh, vật liệu xây dựng,.

đồng thời là nguồn thu nhập lớn (khoảng 20-30% cơ cấu thu nhập) của các hộ gia đình miền núi ở các nước này. Theo số liệu của FAO, ước tính có khoảng 80% dân số trong các nước đang phát triển sử dụng LSNG nhằm đáp ứng nhu cầu về sức khỏe và dinh dưỡng. Vài triệu hộ gia đình trên toàn thế giới sống nhờ vào các sản phẩm này để đáp ứng các tiêu dùng thiết yếu hàng ngày hay là tạo thu nhập. LSNG được những người thợ thủ công và nghệ nhân làng bản sử dụng trên khắp thế giới.

Hiện nay, có ít nhất 150 loài LSNG đóng vai trò quan trọng trong lĩnh vực thương mại quốc tế (mật ong, nấm, hương liệu, sâm, dầu nhựa, song mây…), ước tính tổng giá trị thương mại quốc tế của LSNG hàng năm khoảng 5-11 tỷ USD (Mohammad Iqbal – 1993) International trade in NWFPs: an overview). Nghiên cứu ở Việt Nam Các tư liệu, tài liệu và các công trình nghiên cứu liên quan đến LSNG hiện nay phần lớn giới thiệu về sự đa dạng, khái niệm, phân loại, vai trò, giá trị sử dụng và kỹ thuật gây trồng cho một số loài cây LSNG chủ yếu, điển hình là một số công trình nghiên cứu phân theo các vấn đề sau đây: 1. Nghiên cứu về phân loại và bảo tồn LSNG Nhận thức được tầm quan trọng của LSNG, ngay từ những năm đầu thế kỷ XX, Lecomte- một nhà nghiên cứu của Pháp đã đề cập, xác định được nhiều loài LSNG có giá trị trong cuốn “Thực vật chí đại cương Đông Dương”, trong đó có ở Việt Nam. Đỗ Tất Lợi (1977) [27] trong “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” – tái bản lần 3 có sửa đổi bổ sung đã mô tả nhiều loài cây LSNG làm thuốc, trong đó có nhiều bài thuốc hay từ những loài LSNG này.

Theo Vũ Văn Dũng và Lê Huy Cường (1996) [13] tới nay Việt Nam đã thống kê được 5 chi và 30 loài mây song bao gồm: chi mây nếp (Calamus) có 19 loài và 1 loài phụ; chi hèo (Daemonorops) có 4 loài; chi phướn (Korthalsia) có 2 loài; chi mây rúp (Myriapis) có 1 loài; chi song lá bạc (Plectocomia) có 2 loài và chi song voi (Plecomomiopsis) có 1 loài. 7 Vũ Văn Dũng và cộng sự (2002) [14], các tác giả đã đưa ra định nghĩa, phân loại LSNG, giới thiệu về một số nhóm LSNG có giá trị ở Việt Nam, tổ chức và quản lý LSNG, những thuận lợi, khó khăn trong quá trình phát triển LSNG ,… Theo Lê Viết Lâm và cộng sự (2005) [26] ở Việt Nam có thể có đến 200 loài tre trúc, bước đầu xác định có 22 chi với 122 loài đã được giám định tên, trong đó có rất nhiều loài có giá trị sử dụng và kinh tế cao cần được nghiên cứu phát triển. Tác giả đã giới thiệu 40 loài tre trúc thông dụng về phân bố, đặc điểm hình thái, sinh thái và công dụng để làm cơ sở tham khảo cho nghiên cứu và sản xuất. Nguyễn Hoàng Nghĩa (2006) [29] cũng đã mô tả đặc điểm hình thái, sinh thái phân bố và công dụng của 194 loài tre ở Việt Nam và 3 giống : Bát độ, Điềm trúc và Tạp giao có xuất xứ từ Trung Quốc.

Năm 2006, Bộ NN& PTNT đã phê duyệt đề án “Bảo tồn và phát triển LSNG trong giai đoạn 2006-2020” [8]. Năm 2007, Bộ NN&PTNT tiếp tục phê duyệt Kế hoạch hành động bảo tồn và phát triển LSNG ở Việt Nam [9]. Triệu Văn Hùng cùng các tác giả khác (2007) [23], đã mô tả hình thái, phân bố, công dụng, kỹ thuật gây trồng, thu hoạch, chế biến và bảo quản của 299 loài LSNG. Trong đó phân ra thành 6 nhóm: Nhóm cây có sợi (35 loài tre nứa, 2 loài mây và 8 loài khác); Nhóm cây làm thực phẩm (40 loài cây ăn được, 12 loài nấm); Nhóm cây thuốc (76 loài); Nhóm cây cho dầu nhựa (60 loài); Nhóm Tanin, thuốc nhuộm (19 loài); Nhóm cây bóng mát (23 loài cây hoa, 13 loài cây cảnh, 11 loài cây cảnh và cây bóng mát thân gỗ).