Luận Văn Thạc Sĩ: Đánh Giá Chất Lượng Nước Suối Muội Ở Huyện Thuận Châu, Tỉnh Sơn La

Luận văn thạc sĩ đánh giá chất lượng nước suối Muội tại huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La, phân tích các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Đinh Ngọc Quân
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hải Hòa
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu đánh giá chất lượng nước suối Muội tại huyện Thuận Châu, Sơn La
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học môi trường
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về tài nguyên nước ở Việt Nam
• 1.2. Tổng quan về tài nguyên nước ở tỉnh Sơn La
• 1.3. Nghiên cứu chất lượng nước mặt trên thế giới
• 1.4. Nghiên cứu chất lượng nước mặt ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên
• 3.2. Đặc điểm về kinh tế - xã hội
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng chất lượng nước suối Muội thuộc địa phận huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La
• 4.2. Xác định các nguyên nhân ảnh hưởng đến chất lượng nước suối Muội thuộc huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La
• 4.3. Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý chất lượng nước suối Muội thuộc địa phận huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La
• KẾT LUẬN CHUNG, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• Kết luận
• Tồn tại và kiến nghị
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Chất lượng nước suối Muội

Nghiên cứu đánh giá chất lượng nước tại suối Muội, huyện Thuận Châu, Sơn La tập trung vào việc phân tích các chỉ số môi trường như BOD5, COD, DO, độ đục, và hàm lượng các chất độc hại. Kết quả cho thấy, chất lượng nguồn nước tại suối Muội đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi các hoạt động sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt của người dân. Các chỉ số BOD5 và COD vượt quá giới hạn cho phép, đặc biệt là tại các khu vực gần thị trấn Thuận Châu. Điều này cho thấy sự cần thiết của các biện pháp bảo vệ môi trường và quản lý nước hiệu quả hơn.

1.1. Ô nhiễm nước

Ô nhiễm nước tại suối Muội chủ yếu xuất phát từ các nguồn thải sinh hoạt và nông nghiệp. Các chất thải như phân bón, thuốc trừ sâu, và nước thải sinh hoạt không qua xử lý đã làm tăng hàm lượng các chất hữu cơ và vi sinh vật trong nước. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng nước sinh hoạt mà còn đe dọa đến hệ sinh thái tự nhiên của suối. Cần có các biện pháp kiểm soát và xử lý nước thải trước khi đổ ra suối.

1.2. Kiểm tra nước

Quá trình kiểm tra nước được thực hiện thông qua việc lấy mẫu và phân tích các chỉ số môi trường tại nhiều điểm dọc theo suối Muội. Kết quả cho thấy, các chỉ số như BOD5, COD, và độ đục đều vượt quá tiêu chuẩn cho phép. Đặc biệt, hàm lượng Amoni và Nitrat cũng ở mức cao, cho thấy sự hiện diện của các chất thải hữu cơ. Điều này đòi hỏi các biện pháp quản lý nước chặt chẽ hơn để đảm bảo nước sạch cho người dân.

II. Đánh giá môi trường

Nghiên cứu này cung cấp một cái nhìn tổng quan về đánh giá môi trường tại suối Muội, huyện Thuận Châu, Sơn La. Các yếu tố như tài nguyên nước, ô nhiễm nước, và chất lượng nguồn nước được phân tích kỹ lưỡng. Kết quả cho thấy, suối Muội đang đối mặt với nhiều thách thức về môi trường, đặc biệt là sự suy giảm chất lượng nước do các hoạt động của con người. Cần có các biện pháp bảo vệ môi trường và quản lý nước hiệu quả để duy trì sự bền vững của nguồn nước này.

2.1. Tài nguyên nước

Tài nguyên nước tại suối Muội là một phần quan trọng của hệ thống nước mặt tại Sơn La. Suối Muội cung cấp nước cho sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp của người dân địa phương. Tuy nhiên, việc khai thác quá mức và thiếu các biện pháp bảo vệ đã làm suy giảm chất lượng nguồn nước. Cần có các chính sách quản lý và bảo vệ tài nguyên nước để đảm bảo sự bền vững lâu dài.

2.2. Bảo vệ môi trường

Bảo vệ môi trường là yếu tố then chốt trong việc duy trì chất lượng nước tại suối Muội. Các biện pháp như xử lý nước thải, kiểm soát việc sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu, và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường là cần thiết. Nghiên cứu cũng đề xuất việc thiết lập các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt xung quanh suối để hạn chế tác động tiêu cực từ các hoạt động của con người.

III. Nghiên cứu môi trường

Nghiên cứu này là một phần của nghiên cứu môi trường nhằm đánh giá chất lượng nước tại suối Muội, huyện Thuận Châu, Sơn La. Các phương pháp nghiên cứu bao gồm lấy mẫu nước, phân tích các chỉ số môi trường, và đánh giá tác động của các hoạt động con người đến chất lượng nguồn nước. Kết quả nghiên cứu cho thấy, suối Muội đang đối mặt với nhiều vấn đề về ô nhiễm nước, đặc biệt là từ các nguồn thải sinh hoạt và nông nghiệp.

3.1. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu bao gồm việc lấy mẫu nước tại nhiều điểm dọc theo suối Muội và phân tích các chỉ số môi trường như BOD5, COD, DO, và độ đục. Các mẫu nước được lấy trong các mùa khác nhau để đánh giá sự biến động của chất lượng nước. Kết quả phân tích được so sánh với các tiêu chuẩn quốc gia về nước sạch và nước sinh hoạt để đưa ra các kết luận chính xác.

3.2. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy, chất lượng nước tại suối Muội đang bị suy giảm nghiêm trọng, đặc biệt là tại các khu vực gần thị trấn Thuận Châu. Các chỉ số BOD5 và COD vượt quá giới hạn cho phép, cho thấy sự hiện diện của các chất thải hữu cơ. Điều này đòi hỏi các biện pháp quản lý nước và bảo vệ môi trường hiệu quả hơn để đảm bảo nước sạch cho người dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nguồn tài nguyên nước mặt tại tỉnh Sơn La đóng vai trò sống còn đối với sinh kế và kinh tế địa phương với tổng trữ lượng dòng chảy mặt hàng năm đạt xấp xỉ 19 tỷ m³, tập trung trên hai lưu vực sông chính là sông Đà và sông Mã. Tuy nhiên, khoảng 80% tổng lượng dòng chảy lại dồn dập trong 5 tháng mùa mưa lũ, tạo ra sức ép rất lớn về việc điều tiết và bảo vệ chất lượng nước trong mùa cạn. Tại huyện Thuận Châu, địa bàn có diện tích tự nhiên 153.507,24 ha cùng quy mô dân số trên 133.802 người, suối Muội là trục thủy văn huyết mạch dài khoảng 30 km chảy qua các khu vực dân cư trọng điểm từ xã Chiềng Pha, Phống Lăng, thị trấn Thuận Châu đến điểm hợp lưu tại xã Thôm Mòn.

Trong những năm gần đây, áp lực đô thị hóa, gia tăng chất thải sinh hoạt chưa qua xử lý triệt để cùng hoạt động canh tác nông nghiệp ven bờ đã khiến nguồn nước suối Muội đứng trước nguy cơ ô nhiễm nghiêm trọng. Đề tài tập trung nghiên cứu, quan trắc và đánh giá toàn diện hiện trạng chất lượng nước mặt suối Muội, xác định các tác nhân gây ô nhiễm chính, đồng thời xây dựng hệ thống giải pháp quản lý bền vững. Phạm vi thời gian nghiên cứu thực địa được triển khai liên tục từ tháng 04 đến tháng 10 năm 2018 với 3 đợt quan trắc đại diện cho các mùa thủy văn. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp bộ dữ liệu 19 thông số lý hóa - vi sinh, ứng dụng chỉ số chất lượng nước WQI và công nghệ nội suy không gian GIS, tạo tiền đề nâng cao hiệu quả quản lý lưu vực, hướng đến mục tiêu đáp ứng tiêu chuẩn nước cấp sinh hoạt loại A2 theo quy hoạch phát triển bền vững của địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết đánh giá chất lượng môi trường nước thông qua hệ thống quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 08-MT:2015/BTNMT, kết hợp mô hình tính toán chỉ số chất lượng nước WQI (Water Quality Index) theo hướng dẫn tại Quyết định số 879/QĐ-TCMT của Tổng cục Môi trường. Các khái niệm nền tảng bao gồm:

• Oxy hòa tan (DO) và tải lượng nhu cầu oxy sinh hóa (BOD₅)/nhu cầu oxy hóa học (COD): Các chỉ tiêu cốt lõi phản ánh mức độ tiêu hao dưỡng khí và sự tích tụ của hợp chất hữu cơ dễ phân hủy cũng như khó phân hủy trong môi trường nước.
• Tổng chất rắn lơ lửng (TSS) và Độ đục: Thước đo hàm lượng các hạt vật chất vô cơ, hữu cơ không tan làm cản trở quá trình quang hợp của hệ thực vật thủy sinh và làm suy giảm độ trong tự nhiên.
• Dinh dưỡng Nitơ - Photpho (Amoni, Nitrat, Phosphat): Nhóm thông số chỉ thị hiện tượng phú dưỡng hóa do chất thải sinh hoạt và phân bón nông nghiệp gây ra.
• Chỉ thị vi sinh vật (Coliform, E.coli): Đại diện cho mức độ ô nhiễm phân từ hệ thống vệ sinh hộ gia đình và chuồng trại chăn nuôi.
• Chỉ số WQI: Khung đánh giá tổng hợp đa thông số quy đổi về thang điểm từ 0 đến 100, chia thành 5 mức độ phục vụ các mục đích sử dụng nước khác nhau từ cấp sinh hoạt (WQI trên 91) đến ô nhiễm nặng cần xử lý (WQI dưới 25).

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài áp dụng tổ hợp các phương pháp nghiên cứu thực nghiệm hiện trường, phân tích phòng thí nghiệm và công nghệ không gian:

• Cỡ mẫu và thiết kế mạng lưới quan trắc: Thiết lập 10 điểm quan trắc cố định (ký hiệu từ M1 đến M10) trải dọc 30 km chiều dài suối Muội, phân bố từ khu vực thượng lưu (xã Chiềng Pha), trung lưu (khu dân cư xã Phống Lăng, Chiềng Ly, thị trấn Thuận Châu) đến hạ lưu (xã Thôm Mòn và điểm hợp lưu). Mạng lưới được thiết kế dựa trên phương pháp lấy mẫu đại diện theo TCVN 6663-6:2008 nhằm bao quát toàn diện các nguồn thải sinh hoạt, thương mại và nông nghiệp.
• Quy trình thu mẫu và phân tích: Tiến hành 3 đợt thu mẫu trong năm 2018 (tháng 3, tháng 6 và tháng 9), mỗi mẫu lấy 4,0 lít với đầy đủ quy trình bảo quản nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn ISO/IEC 17025:2005 của Trung tâm Quan trắc tài nguyên và môi trường Sơn La. Bộ thông số gồm 19 chỉ tiêu lý hóa - kim loại - vi sinh được định lượng bằng thiết bị đo nhanh hiện trường và các phương pháp chuẩn TCVN, SMEWW.
• Phân tích không gian: Ứng dụng phần mềm ArcGIS 9.3 với thuật toán nội suy trọng số nghịch đảo khoảng cách IDW (Inverse Distance Weighted) để mô hình hóa sự biến thiên và lan truyền của các chất ô nhiễm dọc lưu vực.
• Khảo sát xã hội học: Thực hiện điều tra phỏng vấn trực tiếp 30 hộ dân sinh sống ven suối Muội để đánh giá nhận thức cộng đồng, thói quen xả thải và tác động của ô nhiễm nước đến sinh hoạt thường ngày.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích kết quả quan trắc 19 thông số qua 3 đợt tại 10 điểm đo cho thấy chất lượng nước suối Muội có sự biến động lớn theo không gian và thời gian:

• Ô nhiễm hữu cơ gia tăng tại khu vực đô thị: Nồng độ BOD₅ và COD có xu hướng tăng đột biến khi dòng chảy đi qua khu dân cư thị trấn Thuận Châu và xã Chiềng Ly (điểm M5 đến M8). Tại một số vị trí trung lưu, giá trị COD vượt từ 1,2 đến 1,8 lần so với giới hạn cột A2 của QCVN 08-MT:2015/BTNMT (mức chuẩn 15 mg/L), trong khi DO giảm xuống dưới 5 mg/L vào mùa cạn (tháng 3).
• Hàm lượng Amoni và Phosphat vượt ngưỡng: Nồng độ Amoni (NH₄⁺ tính theo N) tại điểm M6 và M8 trong đợt quan trắc mùa khô đạt mức 0,45 - 0,62 mg/L, vượt ngưỡng quy chuẩn cột A2 (0,3 mg/L) từ 1,5 đến hơn 2 lần. Tình trạng này phản ánh trực tiếp nguồn nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý xả thẳng ra suối.
• Chỉ thị vi sinh và chất rắn lơ lửng tăng cao vào mùa mưa: Vào đợt quan trắc tháng 6 và tháng 9, hàm lượng TSS tại các điểm hạ lưu M9 và M10 tăng từ 35% đến 60% so với mùa khô do hiện tượng rửa trôi bề mặt đất dốc. Mật độ Coliform tại các điểm gần khu dân cư ghi nhận vượt từ 2,5 đến 4 lần giới hạn cho phép (2.500 MPN/100 mL theo cột A2).
• Chỉ số chất lượng nước tổng hợp WQI: Giá trị WQI tại khu vực thượng nguồn (M1, M2) đạt mức 78 - 86 điểm (chất lượng tốt, sử dụng được cho cấp nước sinh hoạt sau khi xử lý thông thường). Tuy nhiên, khi chảy qua thị trấn Thuận Châu, WQI giảm mạnh xuống mức 38 - 52 điểm (mức trung bình đến xấu, chỉ phù hợp cho giao thông thủy hoặc tưới tiêu nông nghiệp).

Thảo luận kết quả

Khi mô hình hóa dữ liệu trên các bản đồ nội suy GIS và biểu đồ cột so sánh theo từng đợt quan trắc, bức tranh phân vùng ô nhiễm hiển thị rất trực quan. Biểu đồ diễn biến cho thấy đường suy giảm DO tỷ lệ nghịch rõ rệt với sự leo thang của các đỉnh BOD₅ và COD tại các điểm tiếp nhận nước thải tập trung.

Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ việc thị trấn Thuận Châu chưa có hệ thống thu gom và trạm xử lý nước thải tập trung hoàn chỉnh; hầu hết nước thải từ các cơ sở kinh doanh, chợ dân sinh và hộ gia đình đều xả tự do ra suối Muội. Ngoài ra, tập quán canh tác nông nghiệp lạm dụng phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật trên các sườn dốc (độ dốc canh tác phổ biến trên 25°) làm gia tăng lượng Phosphat và bùn cát trôi xuống lòng suối trong các trận mưa lớn. Kết quả khảo sát 30 hộ dân cho thấy hơn 70% người dân ghi nhận nước suối đã đổi màu và bốc mùi khó chịu trong 5 năm gần đây, khẳng định sự cần thiết phải kiểm soát nguồn thải ngay tại gốc.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phục hồi và bảo vệ chất lượng nước suối Muội đáp ứng mục tiêu cấp nước sinh hoạt loại A2, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

• Quy hoạch và xây dựng hệ thống thu gom, xử lý nước thải: Ủy ban nhân dân huyện Thuận Châu phối hợp với Sở Xây dựng triển khai dự án trạm xử lý nước thải sinh hoạt tập trung công suất khoảng 2.000 - 3.000 m³/ngày đêm cho khu vực thị trấn Thuận Châu và các điểm dân cư tập trung trong giai đoạn 2019 - 2023, phấn đấu giảm 40% tải lượng COD và BOD₅ xả vào lưu vực.
• Thiết lập hành lang bảo vệ nguồn nước và kiểm soát chất thải rắn: Ban hành quy định cấm xả rác và thiết lập dải đệm cây xanh bảo vệ ven bờ suối Muội với chiều rộng tối thiểu 20 - 50 m tính từ mép bờ; Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện chủ trì thanh tra, xử phạt 100% các cơ sở chăn nuôi, chế biến nông sản không xây dựng hầm biogas hoặc hệ thống lắng lọc.
• Hiện đại hóa công tác quan trắc và cảnh báo: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Sơn La đầu tư nâng cấp mạng lưới giám sát định kỳ 4 đợt/năm kết hợp lắp đặt ít nhất 01 trạm quan trắc tự động liên tục các thông số pH, DO, TSS tại khu vực trung lưu suối Muội đến năm 2025.
• Thúc đẩy mô hình quản lý nước dựa vào cộng đồng: Thành lập các "Tổ tự quản bảo vệ dòng suối" tại 4 xã ven suối (Chiềng Pha, Phống Lăng, Chiềng Ly, Thôm Mòn) và thị trấn; tổ chức tập huấn kỹ năng nhận biết ô nhiễm cho 100% cán bộ cơ sở và lồng ghép tiêu chí bảo vệ môi trường vào hương ước nông thôn mới giai đoạn 2020 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật cao, là tài liệu tham khảo đắc lực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan quản lý Nhà nước về tài nguyên và môi trường: Sở Tài nguyên và Môi trường Sơn La, Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Thuận Châu sử dụng dữ liệu quan trắc và bản đồ phân vùng ô nhiễm để hoạch định chính sách cấp phép xả thải, xây dựng kế hoạch hành động bảo vệ môi trường lưu vực suối Muội.
• Đơn vị quy hoạch và cấp thoát nước đô thị: Các kỹ sư, chuyên gia quy hoạch hạ tầng đô thị ứng dụng số liệu dự báo tải lượng ô nhiễm để thiết kế mạng lưới thu gom và lựa chọn công nghệ xử lý nước cấp, nước thải phù hợp với điều kiện miền núi.
• Các viện nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành: Sử dụng phương pháp kết hợp WQI và GIS trong luận văn làm tài liệu giảng dạy, nghiên cứu so sánh về diễn biến thủy văn và chất lượng nước mặt tại vùng núi Tây Bắc.
• Học viên cao học và sinh viên đại học: Tham khảo phương pháp luận khoa học, quy trình thiết kế mạng lưới quan trắc hiện trường và kỹ thuật xử lý số liệu môi trường theo tiêu chuẩn ISO/IEC 17025.

Câu hỏi thường gặp

• Mục tiêu chất lượng nước cần đạt được cho suối Muội là gì? Theo quy hoạch tài nguyên nước tỉnh Sơn La, nguồn nước suối Muội cần được quản lý và bảo vệ để đạt chuẩn chất lượng cột A2 theo QCVN 08-MT:2015/BTNMT, phục vụ an toàn cho mục đích cấp nước sinh hoạt sau khi qua xử lý thông thường và duy trì hệ sinh thái thủy sinh.
• Tại sao chỉ số chất lượng nước WQI tại thị trấn Thuận Châu lại suy giảm mạnh? Sự suy giảm chỉ số WQI xuống mức 38 - 52 điểm tại khu vực thị trấn là do tiếp nhận trực tiếp lượng lớn nước thải sinh hoạt đô thị, nước thải chợ và các cơ sở chăn nuôi chưa qua xử lý, làm tăng mạnh nồng độ Amoni, COD và Coliform trong dòng chảy.
• Phương pháp nội suy IDW trên ArcGIS có ưu điểm gì trong nghiên cứu môi trường nước? Thuật toán IDW gán trọng số nghịch đảo theo khoảng cách từ 10 điểm đo thực tế, giúp ước tính chính xác và trực quan hóa liên tục mức độ lan truyền các chỉ tiêu ô nhiễm dọc theo 30 km chiều dài dòng suối mà không cần phải lấy mẫu tại mọi vị trí.
• Chất lượng nước suối Muội biến động thế nào giữa mùa mưa và mùa khô? Vào mùa khô, nồng độ ô nhiễm hữu cơ và dinh dưỡng (BOD₅, COD, Amoni) tăng cao do lưu lượng dòng chảy kiệt. Ngược lại, vào mùa mưa (tháng 6 đến tháng 9), hàm lượng tổng chất rắn lơ lửng (TSS) và độ đục tăng vọt do hiện tượng xói mòn và rửa trôi đất dốc.
• Cộng đồng dân cư địa phương đóng vai trò gì trong việc cải thiện nguồn nước suối Muội? Người dân đóng vai trò giám sát tại chỗ và ngăn ngừa nguồn thải thông qua việc chấm dứt xả rác bừa bãi, xây dựng hầm tự hoại đúng chuẩn, giảm sử dụng phân bón hóa học ven suối và tham gia tích cực vào các tổ tự quản bảo vệ lưu vực theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.

Kết luận

• Nghiên cứu đã cung cấp bức tranh toàn diện về hiện trạng chất lượng nước suối Muội với bộ dữ liệu quan trắc 19 thông số khoa học tại 10 vị trí trọng điểm trải dài 30 km lưu vực.
• Đánh giá xác định rõ khu vực trung lưu và hạ lưu chảy qua thị trấn Thuận Châu đang chịu áp lực ô nhiễm hữu cơ, dinh dưỡng và vi sinh nghiêm trọng, làm suy giảm WQI xuống mức trung bình và xấu.
• Đã xác định chính xác các nguồn gây ô nhiễm chủ yếu gồm nước thải sinh hoạt đô thị chưa qua xử lý, chất thải chăn nuôi và dòng chảy tràn nông nghiệp mang dư lượng phân bón.
• Ứng dụng thành công tích hợp công nghệ GIS và chỉ số WQI, tạo ra công cụ quản lý trực quan phục vụ công tác quy hoạch tài nguyên nước tỉnh Sơn La.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp kỹ thuật, thể chế, đầu tư hạ tầng xử lý nước thải và quản lý cộng đồng với lộ trình cụ thể đến năm 2025 nhằm phục hồi bền vững nguồn nước suối Muội. Các cơ quan ban ngành và chính quyền địa phương cần sớm phê duyệt và triển khai các dự án xử lý nước thải tập trung để bảo đảm an ninh nguồn nước cho người dân huyện Thuận Châu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TONG QUAN VAN DE NGHIEN CUU 1. Tống quan về tài nguyên nước ở Việt Nam Nước có vai trò quan trọng đối với sự sống trên Trái Đất, không có nước thì không có sự tồn tại. Nước chiếm khoảng 70% trọng lượng cơ thé, 65-75% trọng lượng cơ, 50% trọng lượng mỡ, 50% trong lượng xương. Nước tồn tại ở hai dạng: nước trong tế bào và nước ngoài tế bào.

Nước trong tế bào cé trong huyét tuong mau, dich limpho, nước bọt. Huyết tương chiếm khoảng 20% lượng dịch ngoài tế bào của cơ thê (3-4 lít). Nước là chất quan trong dé các phản ứng hóa học và sự trao đổi chất:diễn ra không ngừng trong cơ thể. Nước là dung môi, nhờ đó tất cả các &hất dinh dưỡng được đưa vào cơ thể, sau đó được chuyên vào máu dưới dạn8:dung dịch nước.

Nước là tài nguyên hết sức quan trọng đối với sự sống của con người và thiên nhiên, tham gia thường xuyên vào các quá trình sinh hóa trong cơ thê sống. Phần lớn các phản ứng hóa học liên quan đến sự trao đôi chất trong cơ thể đều có dung môi là nước. Đốf%ới cơ thể sống, thì thiếu nước là một hiểm họa, thiếu ăn con người có thể Sóng được một vài tuần, còn thiếu nước con người không thê sống trong vài ngầy. Nhu cầu sinh lý của con người I ngày cần ít nhất 1,83 lít nước vảo Êơ thể và có thể nhiều hơn tùy cường độ lao động và tính chất của môi trường: xung quanh.

Tài nguyên nước mặt Hệ thống sông ngồi Việt Nam dày đặc với 2.360 sông có chiều dài trên 10km, trong số các sông này có lưu vực sông lớn diện tích lớn hơn 10. Tổng lượng dòng chảy hàng năm trên tất cả các sông suối chảy qua Việt Nam khoảng 853 km”/năm tương đương 27. Tổng lượng dòng chảy thuộc phát sinh trên lãnh thổ Việt Nam là 317kmỶ/năm, chiếm 37% tông lượng dòng chảy, phần còn lại được sản sinh từ các nước láng giềng 536 km”/năm, chiếm 63% tổng lượng dòng chảy năm. Sông ngòi Việt Nam được chia làm 3 nhóm hệ thống.

Nhóm I1: Nhóm hệ thống sông mà thượng nguồn của lưu vực nằm ngoài lãnh thổ Việt Nam gồm các sông Sêsan, Nậm Rồn, hệ thống sông Bằng Giang- Kỳ Cùng, Sông thuộc Tây Thừa Thiên Huế. Tổng lượng dòng chảy của nhóm các hệ thống sông này 38,85 km”/năm chiếm khoảng 4,6 tổng lượng toàn bộ dòng chảy, trong đó có 1,6§km”/năm phát sinh ở Trung Quốc thuộc thượng nguồn sông Quang Sơn rồi chảy qua địa phận Việt Nam rồi lại đồ về Trung Quốc. Nhóm 2: Nhóm hệ thống sông ngòi mà phần trung lưu và phần hạ lưu của lưu vực nằm trong lãnh thổ Việt Nam. Trong nhóm này có 4 lưu vực sông chính là sông Mêkông, sông Hồng, sông Mã, sông Cả với tổng lượng dòng chảy toàn bộ 716,9km”/năm chiếm gần 84% tông lượng dòng chảy trong toàn quốc.

Trong số 716,9km”/năm phần sinh ra trên lãnh thô Việt Nam là 189,62 km”/năm, chiếm 25,4% và phần sinh ra ở “nước ngoài là 534,28 km”/năm chiếm 74,6%. Điều này ảnh hưởng rất lớn đến sử dụng nước ở Việt Nam khi các nước ở thượng nguồn khai thác triệt đề nguồn nước sinh ra trên lãnh thổ của nước mình. Như sông Mêkông với lượng nước hàng năm 505,0 km”/năm nhưng phần sinh ra ở đồng bằng sông Cửu Long chỉ có 25,2 km”/năm, chiếm 5% tổng lượng dòng chảy. Còn sôñg/Hồng và sông Thái Bình với tổng lượng dòng chảy là 137,0 km”/năm tfoñg đó lượng dòng chảy sinh ra ở Việt Nam là 93,0 km”/năm, chiếm tới 6§% tổng lượng dòng chảy của sông Hồng.

Đối với sông Mã và sông Cả tổng lửợng dòng chảy sản sinh ra ở Việt Nam là tương đối lớn cho nên việc điều tiết dồng chảy bằng các biện pháp công trình có thé thực hiện được. Nhóm 3: Nhóm hệ thống sông mà lưu vực nằm hoàn toàn trong lãnh thổ Việt Nam. Các sông thuộc nhóm này bao gồm toàn bộ các sông còn lại ở Việt Nam với tổng lượng dòng chảy tương ứng là 92,7 km /năm, chiếm 11,4% tổng lượng dòng chảy toàn bộ. Lượng nước này chúng ta hoàn toàn chủ động khai thác không ảnh hưởng đến các quốc gia khác.

Tài nguyên nước dưới đất Nước tàng trữ trong lòng đất cũng là một bộ phận quan trọng của nguồn tài nguyên nước Việt Nam. Mặc dù nước dưới đất được khai thác đề sử dụng cho sinh hoạt đã có từ lâu đời nay, tuy nhiên việc điều tra nghiên cứu nguồn tài nguyên này một cách toàn diện và có hệ thống chỉ mới được tiến hành trong chừng mấy chục năm trước đây. Trước kia phong trào đào giếng để khai thác nước dưới đất được thực hiện ở nhiều nơi nhất là ở vùng nông thôn bằng các phương tiện thủ công, còn sự khai thác bằng các phương tiện hiện đại cũng đã được tiến hành nhưng còn rất hạn chế chỉ nhằm phục vụ cho sản xuất và sinh hoạt ở các trung tâm công nghiệp và khu dân cư lớn mà thôi. Nước dưới đất là nguồn cung cấp nước rất quan trọng cho sinh hoạt, công nghiệp và nông nghiệp.

Hiện nay nguồn nước dưới đất chiếm 35-50% tổng lượng nước cấp sinh hoạt cho các đô thị trên toàn quốc, nhưng đang suy giảm trữ lượng đồng thời bị ô nhiễm nghiêm trọng. Nhiều nơi, nguồn nước dưới đất đang phải đối mặt với vẫn đề xâm hập mắn trên diện rộng, ô nhiễm vi sinh, ô nhiễm kim loại nặng như Hà Nội?Thành phố Hồ Chí Minh do khoan nước dưới đất thiếu quy hoạch và không có kế hoạch bảo vệ nguồn nước. Theo báo cáo của Tổng cục Môi trường (Bộ Tài nguyên và Môi trường), nguồn nước dưới đất của“Việt Nam khá phong phú nhờ mưa nhiều. Hiện tông trữ lượng khai thác nứỡe:đưới đất trên toàn quốc đạt gần 20 triệu m’, tổng công suất của hơn 3Ø0:nhà máy khai thác nguồn nước này vào khoảng 1,47 triệu mÌ/ngày, Những trên thực tế các nhà máy chỉ khai thác được 60-70% so với công sưất thiết kế.

Vấn đề đáng báo động là nguồn nước dưới đất của Việt Nam-đang đố mặt với dấu hiệu ô nhiễm Coliform vượt quy chuẩn cho phép tir hang tram dén hang nghin lần. Tình trạng ô nhiễm phốt phát (P-PO¿”) cũng có xu hướng tăng theo thời gian. Tại Hà Nội, số giếng khoan có hàm lượng (P-PO¿ `) cao hơn mức cho phép (0,4mg/l) chiếm tới 71%. Còn lại khu vực Hà Giang-Tuyên Quang, hàm lượng Sắt ở một số nơi cao vượt mức cho phép trên Img/1, có nơi trên 15-20 mg/I, tập trung chủ yếu quanh các mỏ khai thác Sunfua.

Ngoài ra, việc khai thác nước quá mức ở tầng holocen cũng làm cho hàm lượng Asen trong nước dưới đất tăng lên rõ rệt, vượt mức giới hạn cho phép 10mg/1. Đặc biệt vùng nhiễm Asen phân bố gần như trùng với diện tích phân bố của vùng có hàm lượng Amoni cao, tập trung chủ yếu ở khu vực Đồng bằng Bắc Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long. Kết quả quan trắc của Trung tâm Quan trắc và Dự báo tài nguyên nước (Bộ Tài nguyên Môi trường) cũng cho thấy mực nước đưới đất đang sụt giảm mạnh, chất lượng nước ở nhiều nơi không đạt tiêu chuẩn. Ở đồng bằng Bắc bộ, mực nước dưới đất hạ sâu, đặc biệt ở khu vực Mai Dịch (Cầu Giấy, Hà Nội).

Vào mùa khô, cả 07/7 mẫu đều có hàm lượng Amomi cao hơn tiêu chuẩn cho phép nhiều lần. Riêng ở Tân Lập (Đan Phượng, Hà Nội), hàm lượng Amoni lên đến 23,3 mg/1 (gấp 233 lần tiêu chuẩn cho phép). Ngoài ra, còn có 17/32 mẫu có hàm lượng mangan (Mn) vượt quá hàm lượng tiêu chuẩn, 4/32 mẫu có hàm lượng Asen (As) vượt tiêu chuẩn. Tổng quan về tài nguyên nước ở tỉnh Sơn Da Sơn La là một tỉnh có tiềm năng về tài nguyên nước với 35 suối lớn; 2 sông lớn là sông Đà dai 280 km với 32 phụilưu và sông Mã dài 90 km với 17 phụ lưu; 7.900 ha mặt nước hồ Hòa Bình`và 1400 ha mặt nước ao hồ.

Mật độ sông suối 1,8 km/km? nhưng phân bố không đều, sông suối có độ dốc lớn, nhiều thác ghềnh do địa hình núi ao, chia cắt sâu. Dòng chảy biến đổi theo mùa, biên độ dao động giữa mừa mmưa:và mùa khô khá lớn. Mùa lũ thường diễn ra từ tháng 6 đến tháng 10 tfong năm nhưng diễn ra sớm hơn ở các nhánh thượng lưu và muộn hơn ở-hạ lưu: Có đến 65 - 80% tổng lượng dòng chảy trong năm tập trung trong tñùa lũ này. Việc khai thác thế mạnh tài nguyên nước phục vụ cho sự nghiệp phát triên kinh tế - xã hội là cần thiết và cấp bách.

Tài nguyên nước mặt Sơn La nằm trong Tưu vực của 2 con sông lớn là sông Đà và sông Mã. Sông Đà gồm các phụ lưu chính: Suối Muội, suối Nậm Bú, suối Sập Vạt, suối Nậm Giôn, suối Nậm Mu, suối Sập. Sông Mã gồm các phụ lưu chính: Nậm Công, Nậm Ty, Nậm Sọi, Nậm LỆ ngoài ra còn có rất nhiều các con suối nhỏ khác nhau đã tạo cho Sơn La có mạng lưới sông suối tương đối lớn 1,§km/kmỶ, trong đó có hai hệ thống sông lớn chảy qua địa bàn tỉnh Sơn La là sông Đà và sông Mã. Mạng sông thưa ở vùng đá vôi: Mộc Châu, Sơn La, mạng sông dày hơn ở vùng Mường La, Phù Yên, Bắc Yên, Quỳnh Nhai.

Sông Đà: Sông Đà là phụ lưu có diện tích lưu vực lớn nhất của lưu vực sông Hồng, diện tích lưu vực sông Hồng tính đến Sơn Tây là 143.300knm' thì sông Đà có 52.900km” chiếm 36,9% nhưng chiếm tới 47% tổng lượng nước sông Hồng (56,Ikm)) trong 118,2km' (tại Sơn Tây), chiều dài sông chảy qua địa bàn tỉnh Sơn La 238km. Sông Mã: Bắt nguồn từ Tuần Giáo tỉnh Điện Biên, đoạn chảy qua tỉnh Sơn La có chiều đài 94km, diện tích lưu vực tính đến tỉnh Sơn La tại Xã Là — Chiềng Khương khoảng 6. Suối Nậm La: Có diện tích 446,5km”, bat nguồn từ dãy núi cao Phu Ta Lan thuộc cao nguyên Son La — Na Sany Mat do suối ở lưu vực 0.42km/kn? so với các lưu vực khác trong tỉnh thì mật độ suối của lưu vực ở mức nghèo và dưới trung bình so với sông §uối ở Các vùng trong tỉnh. Suối Nậm Pàn: Bắt nguồn từ vùng cao biên giới Việt - Lào thuộc huyện Yên Châu chảy qua huyện Mai Sơn, Mường La và nhập lưu với Nậm La thành suối Nậm Bú.

Diện tích lưu*Vực: 610km”, mật độ sông suối 0,43km/km” ở mức nghèo và dướïtmức-tfung bình so với lưu vực sông suối khác trong tỉnh, dòng chảy Nậm'Pàn theo hướng Đông Nam — Tây Bắc với chiều dài suối tính từ nguồn tới Cửara 87,27km. Suối Sập: Là nhánh Sông cấp 1 của sông Đà, chiều dai khoảng 68km, bắt nguồn từ cao nguyên Mộc Châu đến xã Sập Vạt, Yên Châu nhập lưu với Suối Vạt, sau đó chảy rã sông Đà.