Nghiên cứu đặc điểm lưu hành, sinh học phân tử một số loài ký sinh trùng đường máu ở trâu, bò, dê, ngựa tại ba tỉnh phía Bắc và đề xuất biện pháp phòng bệnh

Luận án tiến sĩ: Ký sinh trùng đường máu ở trâu bò dê ngựa tại ba tỉnh phía Bắc - Viện Thú y

• Tác giả: Dương Như Ngọc
• Người hướng dẫn: TS. Đào Thị Hà Thanh
• Trường học: Viện Thú y
• Chuyên ngành: Ký sinh trùng và Vi sinh vật học Thú y
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm lưu hành, sinh học phân tử một số loài ký sinh trùng đường máu ở trâu, bò, dê, ngựa tại ba tỉnh phía Bắc và đề xuất biện pháp phòng bệnh
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ Thú y
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan ký sinh trùng đường máu ở trâu bò dê ngựa phía Bắc

Bệnh ký sinh trùng đường máu là mối đe dọa lớn đối với ngành chăn nuôi gia súc tại khu vực miền núi phía Bắc. Khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm tạo điều kiện lý tưởng cho các loài côn trùng tiết túc phát triển mạnh. Đàn trâu, bò, dê và ngựa thường xuyên đối mặt với nguy cơ lây nhiễm cao. Các tác nhân gây bệnh phổ biến gồm Anaplasma, Babesia, Theileria và Trypanosoma. Chúng tấn công trực tiếp vào tế bào máu, phá hủy hồng cầu và làm suy giảm miễn dịch nghiêm trọng. Tỷ lệ lưu hành mầm bệnh có xu hướng gia tăng rõ rệt vào mùa mưa ẩm. Phương thức chăn thả tự do trên đồi rừng làm tăng tần suất tiếp xúc giữa gia súc và véc tơ truyền bệnh. Động vật mắc bệnh thường biểu hiện sốt cao ngắt quãng, niêm mạc nhợt nhạt, vàng da, sụt cân nhanh chóng và suy giảm sản lượng thịt sữa. Nhiều ca bệnh tiến triển thể mãn tính gây kiệt quệ sức kéo. Tình trạng này gây thiệt hại kinh tế nặng nề cho các hộ chăn nuôi địa phương. Việc nhận diện sớm đặc điểm dịch tễ học đóng vai trò then chốt trong kiểm soát mầm bệnh.

1.1. Căn bệnh học và các loài ký sinh trùng phổ biến

Các loài ký sinh trùng đường máu thuộc bốn giống chính gồm Anaplasma, Babesia, Theileria và Trypanosoma. Anaplasma marginale và Anaplasma bovis thường xâm nhiễm dòng tế bào hồng cầu ở trâu bò. Babesia bovis và Babesia bigemina gây hội chứng sốt tập tính kết hợp huyết sắc tố niệu. Trong khi đó, Theileria orientalis và Theileria equi ký sinh rộng rãi trên cả động vật nhai lại lẫn loài ngựa. Trypanosoma evansi tồn tại tự do trong huyết tương, di chuyển nhờ roi bơi linh hoạt. Mỗi nhóm mầm bệnh sở hữu cơ chế gây bệnh riêng biệt. Chúng tác động lên màng tế bào, kích hoạt phản ứng miễn dịch dị ứng và gây tan huyết thứ phát. Vật nuôi xuất hiện triệu chứng thiếu máu cấp tính hoặc mãn tính kéo dài.

1.2. Vật chủ trung gian và chu kỳ truyền bệnh

Ve cứng thuộc giống Rhipicephalus và Amblyomma là véc tơ truyền bệnh nguy hiểm hàng đầu. Vòng đời của Babesia spp. và Theileria spp. diễn ra phức tạp qua nhiều giai đoạn phát triển. Chúng sinh sản hữu tính trong cơ thể ve và sinh sản vô tính trong tế bào vật chủ có xương sống. Babesia sở hữu đặc tính truyền qua buồng trứng ve mẹ sang thế hệ ấu trùng sau. Ve con nở ra đã mang sẵn mầm bệnh truyền nhiễm. Ngược lại, ruồi trâu Tabanus và mòng hút máu đóng vai trò truyền lây cơ giới cho Trypanosoma evansi. Côn trùng hút máu từ vật nuôi bệnh rồi truyền trực tiếp mầm bệnh sang cá thể khỏe mạnh qua vết cắn. Chu kỳ truyền lây này diễn ra liên tục quanh năm trong môi trường chăn thả tự nhiên.

II. Tác hại ký sinh trùng đường máu ở trâu bò dê ngựa phía Bắc

Nhiễm ký sinh trùng đường máu gây ra những tác động bệnh lý cực kỳ phức tạp trên gia súc. Sự phân chia liên tục của ký sinh trùng làm vỡ hàng loạt tế bào hồng cầu. Quá trình này dẫn tới hội chứng thiếu máu nghiêm trọng, suy giảm hồng cầu lưới và giảm hàm lượng huyết sắc tố. Độc tố từ mầm bệnh giải phóng vào máu kích thích trung khu điều nhiệt gây sốt cao kéo dài. Gan và lách của con vật phải hoạt động quá tải để tiêu hủy xác tế bào chết. Tình trạng này khiến các cơ quan nội tạng sưng to, suy thoái chức năng lọc máu và thải độc. Gia súc kiệt sức, phù nề mí mắt, phù ức và chảy nước mũi lẫn dịch nhầy. Ở thể cấp tính, con vật có thể chết đột ngột do sốc độc tố hoặc trụy tuần hoàn. Thể mãn tính khiến vật nuôi suy nhược, xơ xác lông da, gầy còm và giảm sức đề kháng. Bệnh tạo cơ hội cho vi khuẩn kế phát xâm nhập, đe dọa trực tiếp đến tính mạng đàn gia súc.

2.1. Biểu hiện lâm sàng và biến chứng nguy hiểm

Triệu chứng lâm sàng phụ thuộc vào loài ký sinh trùng và sức đề kháng của vật chủ. Con vật thường bỏ ăn, sốt cao từ 40 đến 41 độ C kéo dài nhiều ngày. Niêm mạc mắt và miệng biến đổi từ hồng nhạt sang trắng bợt rồi vàng úa. Nước tiểu chuyển màu nâu đỏ hoặc đỏ thẫm do huyết sắc tố thoát ra ngoài qua thận. Nhịp thở nhanh, tim đập loạn xạ, con vật thở dốc khi vận động nhẹ. Trường hợp nhiễm Theileria thường xuất hiện hạch lâm ba trước vai và trước đùi sưng to bất thường. Các biến chứng nguy hiểm gồm phù phổi cấp, suy thận và viêm dạ dày ruột xuất huyết, dẫn đến tỷ lệ tử vong cao nếu không cấp cứu kịp thời.

2.2. Thiệt hại kinh tế đối với hộ chăn nuôi

Bệnh ký sinh trùng đường máu bào mòn nghiêm trọng hiệu quả kinh tế nông hộ. Trâu bò mắc bệnh giảm mạnh sức cày kéo vụ mùa khiến tiến độ đồng áng bị đình trệ. Sản lượng sữa ở bò sữa giảm từ 30 đến 50 phần trăm trong giai đoạn nhiễm bệnh. Gia súc thịt sụt cân nhanh, mất từ 15 đến 25 kg thể trọng chỉ sau một đợt phát bệnh. Tỷ lệ sảy thai ở trâu, bò và dê cái mang thai tăng cao gây tổn thất con giống. Chi phí thuốc điều trị, xét nghiệm và thuê thú y tạo gánh nặng tài chính lớn. Thêm vào đó, việc gia súc chết do bệnh làm mất đi khối tài sản lớn nhất của nhiều hộ đồng bào miền núi.

III. Điều trị ký sinh trùng đường máu ở trâu bò dê ngựa phía Bắc

Công tác kiểm soát ký sinh trùng đường máu đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa chẩn đoán và điều trị. Kỹ thuật nhuộm Giemsa soi kính hiển vi truyền thống giúp nhận diện nhanh hình thái thể ký sinh. Tuy nhiên, phương pháp sinh học phân tử như PCR mang lại độ nhạy và độ đặc hiệu vượt trội đối với các ca nhiễm mạn tính hoặc ẩn tính. Khi phát hiện mầm bệnh, phác đồ điều trị cần được kích hoạt ngay lập tức nhằm ngăn ngừa tổn thương nội tạng. Hoạt chất Diminazene aceturate được sử dụng rộng rãi để đặc trị Babesia và Trypanosoma. Hoạt chất Buparvaquone mang lại hiệu quả cao đối với Theileria trên động vật nhai lại. Nhóm kháng sinh Tetracycline liều cao là lựa chọn ưu tiên trong xử lý vi khuẩn Anaplasma. Bên cạnh thuốc đặc trị, liệu trình trợ sức đóng vai trò sống còn. Việc bổ sung dung dịch điện giải, vitamin nhóm B, sắt dextran và đường glucose giúp phục hồi hồng cầu nhanh chóng. Sự can thiệp sớm và đúng thuốc sẽ hạ thấp tỷ lệ tử vong tối đa.

3.1. Phương pháp chẩn đoán lâm sàng và phân tử

Chẩn đoán chính xác là tiền đề cho điều trị hiệu quả. Bác sĩ thú y thu thập mẫu máu ngoại vi ở rìa tai vào thời điểm con vật đang lên cơn sốt. Tiêu bản máu giọt nhuộm Giemsa cho phép quan sát thể quả lê của Babesia hoặc thể vòng của Theileria trong hồng cầu. Tuy nhiên, phương pháp nhuộm kính dễ bỏ sót trường hợp mang trùng nồng độ thấp. Ứng dụng kỹ thuật Real-time PCR và giải trình tự gen 18S rRNA giúp khắc phục triệt để nhược điểm này. Xét nghiệm sinh học phân tử xác định chính xác tên loài và phân nhánh di truyền của mầm bệnh. Dữ liệu này hỗ trợ xây dựng bản đồ dịch tễ chi tiết tại từng địa bàn.

3.2. Phác đồ dùng thuốc đặc hiệu và nâng đỡ thể trạng

Quy trình can thiệp trị liệu gồm hai bước song hành mật thiết. Bước một sử dụng thuốc đặc trị theo đúng loài ký sinh trùng được chẩn đoán. Diminazene aceturate tiêm bắp sâu với liều 3.5 mg/kg thể trọng để triệt tiêu Babesia. Khi điều trị Theileria, Buparvaquone tiêm bắp liều 2.5 mg/kg mang lại chuyển biến tích cực rõ rệt. Nhiễm Anaplasma đáp ứng tốt với Oxytetracycline tác dụng kéo dài tiêm liều 20 mg/kg. Bước hai tập trung hồi phục sinh lực và bảo vệ tế bào gan thận. Bổ sung liên tục dung dịch truyền tĩnh mạch Gluco-K-C kết hợp vitamin B12 kích thích tạo máu. Thuốc trợ tim Cafein và an thần giảm sốc cần được tiêm kèm trong trường hợp sốt cao co giật.

IV. Kết luận ký sinh trùng đường máu ở trâu bò dê ngựa phía Bắc

Kiểm soát ký sinh trùng đường máu tại các tỉnh miền núi phía Bắc là nhiệm vụ cấp bách nhằm bảo vệ đàn vật nuôi. Việc nghiên cứu đặc điểm dịch tễ và sinh học phân tử mang lại nền tảng khoa học vững chắc cho công tác phòng dịch. Tỷ lệ lưu hành mầm bệnh cao phản ánh nhu cầu cấp thiết phải đổi mới phương thức chăn nuôi nông hộ. Chăn thả tự do cần được thay thế bằng hình thức nuôi nhốt có kiểm soát kết hợp vệ sinh chuồng trại thường xuyên. Phát quang bụi rậm và rắc vôi bột định kỳ quanh khu vực chuồng nuôi triệt tiêu môi trường trú ngụ của ve cứng. Đồng thời, công tác diệt trừ ve bằng thuốc nhúng hoặc phun Deltamethrin phải thực hiện theo lịch trình mùa vụ nghiêm ngặt. Sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan thú y địa phương và người chăn nuôi sẽ tạo nên mạng lưới giám sát dịch bệnh chủ động. Ứng dụng quy trình an toàn sinh học toàn diện đảm bảo sự phát triển bền vững cho ngành chăn nuôi gia súc vùng cao.

4.1. Biện pháp quản lý môi trường và an toàn sinh học

Quản lý môi trường chuồng trại là tuyến phòng ngự đầu tiên ngăn chặn dịch bệnh. Nền chuồng cần được thiết kế khô ráo, thoát nước tốt và có mái che thông thoáng. Người chăn nuôi phải dọn phân rác hằng ngày và ủ phân sinh học tiêu diệt ấu trùng ve. Khu vực bãi chăn thả cần được rào chắn hạn chế tiếp xúc giữa đàn gia súc với động vật hoang dã. Định kỳ phun hóa chất sát trùng Chloramine B kết hợp hóa chất diệt ve lên tường và lối đi. Gia súc mới nhập đàn bắt buộc phải qua khu cách ly theo dõi trong tối thiểu hai mươi mốt ngày. Chỉ những con vật có kết quả xét nghiệm máu âm tính mới được nhập đàn chung.

4.2. Khuyến nghị ứng dụng khoa học vào thực tiễn địa phương

Chính quyền địa phương cần tích cực chuyển giao kỹ thuật phân tử vào hệ thống thú y cơ sở. Đào tạo cán bộ thú y xã kỹ năng lấy mẫu máu, soi kính hiển vi và bảo quản mẫu xét nghiệm. Xây dựng bản đồ số hóa giám sát dịch tễ ký sinh trùng đường máu theo mùa và địa hình. Lập lịch tiêm phòng và phun thuốc diệt ve đồng loạt vào các thời điểm chuyển mùa xuân hè. Khuyến khích các hộ gia đình thành lập tổ hợp tác chăn nuôi an toàn sinh học. Nâng cao nhận thức người dân về tác hại khôn lường của mầm bệnh qua các buổi tập huấn thực địa. Sự vào cuộc đồng bộ sẽ bảo vệ sinh kế bền vững cho người chăn nuôi.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Bệnh ký sinh trùng đường máu ở động vật nhai lại và ngựa do các vi sinh vật và đơn bào thuộc các giống Anaplasma, Babesia và Theileria gây ra là một trong những trở ngại lớn đối với sự phát triển của ngành chăn nuôi trên thế giới, đặc biệt tại các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới. Các tác nhân này xâm nhập vào hệ tuần hoàn, ký sinh trong hồng cầu, bạch cầu hoặc tiểu cầu, làm suy giảm nghiêm trọng thể trạng gia súc, giảm sản lượng thịt, sữa và có thể gây chết hàng loạt. Tại Việt Nam, phương thức chăn nuôi nông hộ nhỏ lẻ còn phổ biến, điều kiện vệ sinh thú y và kiểm soát véc tơ truyền bệnh còn nhiều hạn chế, tạo thuận lợi cho mầm bệnh phát tán. Mặc dù các nghiên cứu về ký sinh trùng đường máu đã xuất hiện từ thập niên 1970, song phần lớn dựa trên phương pháp hình thái học nhuộm Giemsa hoặc huyết thanh học, vốn có độ nhạy và độ đặc hiệu hạn chế khi con vật mang trùng ở thể ẩn hoặc mật độ ký sinh trùng trong máu thấp. Trong giai đoạn 2015–2020, số lượng nghiên cứu công bố về nhóm bệnh này tại Việt Nam rất ít, dẫn đến sự thiếu hụt dữ liệu dịch tễ học phân tử cập nhật về thành phần loài, đặc tính di truyền và các yếu tố nguy cơ lây truyền qua véc tơ truyền bệnh.

Nhằm giải quyết khoảng trống khoa học đó, luận án tiến sĩ thú y của nghiên cứu sinh Dương Như Ngọc với đề tài “Nghiên cứu đặc điểm lưu hành, sinh học phân tử một số loài ký sinh trùng đường máu ở trâu, bò, dê, ngựa tại ba tỉnh phía Bắc và đề xuất biện pháp phòng bệnh” đã được thực hiện tại Viện Thú y, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đào Thị Hà Thanh và TS. Nguyễn Thị Bích Thủy, thuộc chuyên ngành Ký sinh trùng và Vi sinh vật học Thú y (mã số: 964 01 04). Đề tài gắn liền với nguồn dữ liệu của Nhiệm vụ Nghị định thư cấp quốc gia: “Nghiên cứu dịch tễ học liên quan đến biến đổi khí hậu đối với một số bệnh ký sinh trùng đường máu mới nổi trên động vật nhai lại và ngựa tại miền Bắc Việt Nam” (mã số: NĐT/HU/22/02).

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định rõ ràng qua 3 nội dung cụ thể:

1. Xác định đặc điểm lưu hành, sinh học phân tử của Anaplasma spp., Babesia spp. và Theileria spp. ở trâu, bò, dê, ngựa tại ba tỉnh phía Bắc (TP. Hà Nội, tỉnh Thái Nguyên, tỉnh Sơn La) trong giai đoạn năm 2022 – 2023.
2. Xác định một số yếu tố nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường máu trên đàn vật nuôi nghiên cứu.
3. Đề xuất biện pháp phòng bệnh thích hợp cho các địa phương nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu của luận án bao gồm các loài ký sinh trùng đường máu thuộc giống Anaplasma, Babesia, Theileria và các loài vật chủ nuôi gồm trâu, bò, dê, ngựa. Phạm vi nghiên cứu về mặt không gian được thực hiện tại các huyện, xã thuộc ba địa bàn đại diện cho các vùng sinh thái miền Bắc gồm thành phố Hà Nội (vùng đồng bằng và bán sơn địa), tỉnh Thái Nguyên (vùng trung du miền núi) và tỉnh Sơn La (vùng núi cao Tây Bắc). Phạm vi thời gian nghiên cứu diễn ra trong giai đoạn từ năm 2022 đến năm 2023, theo dõi diễn biến dịch tễ học xuyên suốt 4 mùa trong năm gồm mùa xuân, mùa hè, mùa thu và mùa đông.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tại Việt Nam, các công trình nghiên cứu về ký sinh trùng đường máu đã được ghi nhận từ những năm 1973 bởi Phạm Sỹ Lăng, tiếp nối bởi các nghiên cứu của Hồ Thị Thuận và cộng sự (1983), Hạ Thúy Hạnh (1999), Phùng Quang Trường và cộng sự (2008), Geurden và cộng sự (2008), Altangerel và cộng sự (2011), Sivakumar và cộng sự (2013). Hầu hết các công trình truyền thống này chủ yếu áp dụng phương pháp xét nghiệm nhuộm Giemsa hoặc kỹ thuật huyết thanh học để phát hiện mầm bệnh trên trâu, bò và ngựa. Giai đoạn 2015–2020, nghiên cứu về lĩnh vực này tại Việt Nam bị gián đoạn khi chỉ có khoảng 5 công bố khoa học. Đáng chú ý, Gebrekidan và cộng sự (2017) công bố một ổ dịch do Theileria spp. gây ra trên đàn bò sữa nhập khẩu từ Úc với tỷ lệ nhiễm lên tới 77,6%. Sivakumar và cộng sự (2018) tại Đại học Huế xác định đàn bò nhiễm hai loài Babesia bovis (15,8%) và Babesia bigemina (30,7%). Đến năm 2019, Nguyen và cộng sự công bố sự hiện diện của hai loài có khả năng truyền lây sang người là Anaplasma phagocytophilum và Anaplasma platys trên bò sữa, bò bản địa và chó tại Hà Nội qua phân tích gen 16S rDNA. Gần đây, Huynh và cộng sự (2021) ghi nhận sự xuất hiện của Anaplasma marginale và Theileria orientalis trên ve ký sinh tại miền Trung và miền Nam. Về mặt véc tơ truyền bệnh, các nghiên cứu của Đặng Tuấn Đạt và Nguyễn Văn Châu (2007), Phan Trọng Cung (2001) chỉ ra Việt Nam có 8 giống với 62 loài ve cứng, trong đó loài Rhipicephalus (Boophilus) microplus chiếm trên 84% tổng số ve ký sinh trên gia súc.

Trên bình diện quốc tế, các nghiên cứu dịch tễ học và sinh học phân tử đã khẳng định sự phân bố toàn cầu của nhóm ký sinh trùng này. Karshima và cộng sự (2022a, 2022b), Rar và cộng sự (2021), Schnittger và cộng sự (2012) nhấn mạnh tính chất truyền lây từ động vật sang người (zoonotic) của nhiều loài ký sinh trùng đường máu. Paramanandham và cộng sự (2019) cho thấy Anaplasma spp. có tỷ lệ lưu hành chung trên thế giới khoảng 39%, trong đó A. phagocytophilum lưu hành phổ biến nhất ở nhiều loài động vật có vú và con người (Karlsen và ctv, 2020; Stuen và ctv, 2013). Nghiên cứu của Jacob và cộng sự (2020) xác định tỷ lệ lưu hành toàn cầu của Babesia spp. ở bò là 29%, trong đó Nam Mỹ đạt 64% và châu Á đạt 19%. Đối với giống Theileria, các loài có độc lực cao như Theileria parva gây bệnh sốt bờ Đông tại 13 quốc gia châu Phi cận Sahara và Theileria annulata gây bệnh theileriosis nhiệt đới tại châu Âu, Trung Đông và châu Á với tỷ lệ nhiễm lên đến 50% (WOAH, 2020; Spickler, 2019; Valente và ctv, 2022). Loài Theileria equi lưu hành ở ngựa trên toàn cầu với tỷ lệ nhiễm trung bình 34,55% (Tirosh và ctv, 2020).

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết là: Trước thời điểm luận án được thực hiện, chưa có công trình nào tại Việt Nam tiến hành điều tra đồng thời cả ba giống ký sinh trùng đường máu (Anaplasma spp., Babesia spp., Theileria spp.) trên toàn bộ bốn loài gia súc chủ lực (trâu, bò, dê, ngựa) tại các tỉnh miền Bắc bằng kỹ thuật sinh học phân tử có độ nhạy và độ đặc hiệu cao. Thiếu hụt các dữ liệu giải trình tự gen chuẩn hóa để đăng ký trên hệ thống GenBank quốc tế, chưa phân tích mối tương quan phả hệ giữa các phân lập tại Việt Nam với các chủng trên thế giới, và chưa có hệ thống phân tích định lượng các yếu tố nguy cơ dịch tễ học liên quan đến mùa và loài vật chủ để phục vụ việc xây dựng quy trình phòng bệnh đồng bộ theo định hướng Một sức khỏe (One Health).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý thuyết dịch tễ học bệnh truyền nhiễm và ký sinh trùng học thú y. Các đơn bào và vi khuẩn nội bào thuộc Anaplasma, Babesia, Theileria có chu kỳ sinh học phức tạp:

• Anaplasma spp. là vi khuẩn gram âm nội bào bắt buộc, nhân lên bằng hình thức phân chia trực tiếp vô tính trong tế bào máu của động vật có xương sống và sinh sản hữu tính trong cơ thể ve cứng họ Ixodidae. Ngoài ra, mầm bệnh còn truyền lây cơ học qua các loài côn trùng hút máu như ruồi (Stomoxys spp.), mòng (Tabanus spp.) hoặc muỗi (Anopheles sinensis, Aedes albopictus, Culex quinquefasciatus...).
• Babesia spp. là đơn bào thuộc lớp Sporozoa, ký sinh bắt buộc trong hồng cầu, sinh sản vô tính theo kiểu nảy chồi hoặc phân đôi tạo thành hình quả lê đôi hoặc cấu trúc chữ thập "Maltese Cross", sau đó phá vỡ hồng cầu để lây nhiễm tế bào mới; giai đoạn hữu tính diễn ra trong vách ruột và buồng trứng của ve, có khả năng truyền qua trứng sang thế hệ ve đời sau.
• Theileria spp. có chu kỳ phát triển trải qua giai đoạn phân liệt vô tính (schizogony) trong tế bào bạch cầu đơn nhân (tạo ra các thể Koch điển hình bắt màu đỏ tím khi nhuộm Giemsa), sau đó các merozoite xâm nhập hồng cầu tạo thành các thể tự dưỡng (piroplasm) dạng hình phẩy, hình lê nhỏ hoặc hình que; giai đoạn sinh sản hữu tính xảy ra trong ống tiêu hóa của ve hai hoặc ba vật chủ (Amblyomma spp., Rhipicephalus spp.).

Cơ sở phân loại phân tử của luận án dựa trên các chỉ thị gen bảo tồn và các vùng đệm phiên mã nội bộ:

• Đối với Anaplasma spp.: Sử dụng trình tự gen 16S ribosomal DNA (16S rDNA) có kích thước bảo tồn và tính đa hình cao để phân định thành phần loài và thiết lập cây phả hệ di truyền.
• Đối với Babesia spp. và Theileria spp.: Sử dụng gen 18S ribosomal DNA (18S rDNA) và vùng đệm phiên mã nội bộ 2 (Internal Transcribed Spacer 2 - ITS2). Vùng ITS2 có tốc độ biến đổi cao, cho phép phân biệt chính xác các loài có quan hệ di truyền gần gũi, chẳng hạn như phân biệt Theileria ikeda (độ dài sản phẩm 133 bp) với Theileria buffeli/chitose (độ dài sản phẩm 139 bp).

Phương pháp nghiên cứu thực địa và phòng thí nghiệm được tiến hành một cách hệ thống:

• Phương pháp lấy mẫu: Thu thập mẫu máu toàn phần có chất chống đông EDTA từ trâu, bò, dê và ngựa tại các điểm nghiên cứu thuộc Hà Nội, Thái Nguyên và Sơn La theo tọa độ định vị GPS. Mẫu máu được lấy định kỳ theo 4 mùa trong năm (xuân, hè, thu, đông) để đánh giá tính chu kỳ mùa vụ của dịch tễ học.
• Kỹ thuật Nested PCR (nPCR): Nhằm khắc phục hạn chế về độ nhạy và nguy cơ dương tính giả của PCR thông thường, luận án áp dụng kỹ thuật PCR hai vòng (nested PCR). Vòng 1 sử dụng cặp mồi ngoài (outer primer) để khuếch đại đoạn gen đích kích thước lớn; vòng 2 sử dụng cặp mồi trong (inner primer) sử dụng sản phẩm vòng 1 làm khuôn, giúp khuếch đại đoạn gen đặc hiệu với độ nhạy cao hơn hàng ngàn lần, cho phép phát hiện DNA mầm bệnh ở nồng độ cực thấp (tới 39 picogram).
• Giải trình tự gen và phân tích tin sinh học: Tinh sạch sản phẩm nPCR dương tính và giải trình tự nucleotide theo phương pháp Sanger. Các chuỗi trình tự được xử lý, chỉnh sửa, căn chỉnh đa trình tự bằng phần mềm chuyên dụng và so sánh độ tương đồng với cơ sở dữ liệu quốc tế NCBI GenBank thông qua công cụ BLAST. Cây phả hệ di truyền được xây dựng nhằm xác định vị trí phân loại học và khoảng cách di truyền của các chủng phân lập.
• Điều tra dịch tễ và phân tích thống kê: Sử dụng phiếu điều tra cấu trúc để ghi nhận thông tin về loài vật nuôi, lứa tuổi, phương thức chăn nuôi (nuôi nhốt hoàn toàn, bán chăn thả, chăn thả hoàn toàn), tình trạng nhiễm ve trên cơ thể và mùa thu mẫu. Số liệu được phân tích thống kê sinh học để xác định tỷ số chênh (Odds Ratio - OR), khoảng tin cậy 95% (95% CI) và kiểm định ý nghĩa thống kê nhằm làm rõ các yếu tố nguy cơ nhiễm bệnh.

Nội dung chính theo từng chương

Mở đầu

Phần Mở đầu thiết lập cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài. Tác giả phân tích những tác động kinh tế nặng nề mà bệnh ký sinh trùng đường máu gây ra cho ngành chăn nuôi gia súc toàn cầu (ví dụ tại Mexico, thiệt hại do kiểm soát ve và bệnh lê dạng trùng ở bò lên tới 573,6 triệu USD mỗi năm). Đồng thời, tác giả chỉ ra nguy cơ lây truyền sang người của một số loài ký sinh trùng đường máu và mức độ nguy hiểm của bệnh sốt bờ Đông, bệnh Theileriosis nhiệt đới. Phần này khẳng định tính cấp thiết của việc áp dụng chẩn đoán phân tử tại miền Bắc Việt Nam, công bố mục tiêu nghiên cứu gồm 3 nội dung, xác định ý nghĩa khoa học, ý nghĩa thực tiễn và tóm tắt những điểm đóng góp mới của công trình.

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các tài liệu khoa học trong nước và quốc tế về bệnh ký sinh trùng đường máu:

• Đặc điểm hình thái học và chu kỳ sinh học: Mô tả chi tiết hình thái học trong tiêu bản nhuộm Giemsa của Anaplasma (hạt màu đen đường kính 0,2–0,4 µm, thể A. marginale kích thước 0,3–1,0 µm nằm ở rìa hồng cầu, A. phagocytophilum trong bạch cầu trung tính); Babesia (phân chia nhóm nhỏ 1,0–2,5 µm và nhóm lớn 2,5–5,0 µm; kích thước B. bovis 2,0 × 1,5 µm; B. bigemina 4,5 × 2,0 µm); Theileria (kích thước 2,0–2,5 × 0,3–1,5 µm, hình phẩy, hình lê đơn, sự hiện diện của "thể Koch" chứa 8–12 sporozoite trong bạch cầu). Phân tích chu kỳ phát triển vô tính trong vật chủ và hữu tính trong véc tơ truyền bệnh.
• Đặc điểm dịch tễ học và véc tơ truyền bệnh: Tổng quan về 884 loài ve trên thế giới, đặc tính sinh học của họ ve cứng Ixodidae, vai trò véc tơ chủ yếu của loài ve một vật chủ Rhipicephalus (Boophilus) microplus (chiếm >84% quần thể ve tại Việt Nam). Phân tích sự ảnh hưởng của nhiệt độ, độ ẩm và mùa vụ đối với mật độ hoạt động của ve và tỷ lệ lây truyền mầm bệnh.
• Sinh học phân tử của mầm bệnh: Cấu trúc hệ gen của Anaplasma marginale (kích thước 1.194.687 bp, tỷ lệ G+C 49,8%, mã hóa các protein màng ngoài msp1, msp2), hệ gen của Anaplasma phagocytophilum (kích thước khoảng 1,47 Mbp, G+C 41,63%). Hệ thống gen 18S rRNA và các kiểu gen MPSP của Theileria orientalis (gồm 11 kiểu gen: chitose/loài 1, ikeda/loài 2, buffeli/loài 3, từ 4 đến 8, N1 đến N3), cùng 5 nhánh di truyền (A, B, C, D, E) của Theileria equi.
• Phương pháp chẩn đoán và biện pháp phòng chống: So sánh ưu nhược điểm của các phương pháp nhuộm Giemsa, phản ứng huyết thanh học (IFAT, ELISA) và kỹ thuật sinh học phân tử (PCR, nested PCR, Realtime PCR). Đánh giá các biện pháp phòng ngừa bằng vaccine (A. centrale, vaccine Babesia nhược tiểu, vaccine tái tổ hợp kháng ve Bm86 GAVAC® làm giảm 97% lượng ve); các loại hóa dược diệt ve (amitraz, nhóm pyrethroid như permethrin); tình trạng kháng hóa chất của ve tại Đông Nam Á; việc sử dụng tinh dầu tỏi (Allium sativum) diệt 90–100% ấu trùng ve, nấm nội sinh Endophytic; quy định kiểm dịch nhập khẩu động vật của WOAH và nguyên lý tiếp cận Một sức khỏe.

Chương 2: Đối tượng, nội dung, vật liệu và phương pháp nghiên cứu

Chương này mô tả chi tiết quy trình thực nghiệm và phương pháp thu thập dữ liệu:

• Đối tượng, địa điểm và thời gian: Đối tượng là trâu, bò, dê, ngựa và các loài ký sinh trùng đường máu thuộc 3 giống Anaplasma, Babesia, Theileria. Địa điểm thu mẫu được định vị GPS tại các xã thuộc ba tỉnh/thành phố: Hà Nội, Thái Nguyên, Sơn La. Thời gian nghiên cứu triển khai trong hai năm 2022–2023.
• Thiết kế nghiên cứu: Trình bày chi tiết sơ đồ thiết kế nghiên cứu từ khâu chọn mẫu, thu thập mẫu máu chống đông bằng EDTA theo 4 mùa (xuân, hè, thu, đông), lập phiếu điều tra dịch tễ thu thập các yếu tố nguy cơ.
• Kỹ thuật phân tử: Trình bày chi tiết quy trình chiết tách DNA tổng số, nồng độ hóa chất trong hỗn dịch phản ứng nested PCR, chu trình nhiệt của vòng 1 và vòng 2. Liệt kê danh mục tên mồi, trình tự nucleotide của các cặp mồi chuyên biệt nhân gen 16S rDNA (Anaplasma spp.), gen 18S rDNA và vùng ITS2 (Babesia spp. và Theileria spp.), kích thước sản phẩm khuếch đại dự kiến. Kỹ thuật điện di trên gel agarose, quy trình tinh sạch sản phẩm PCR và tiêu chuẩn gửi giải trình tự Sanger.
• Phương pháp xử lý dữ liệu: Phương pháp đối chiếu trình tự với ngân hàng GenBank, căn chỉnh đa chuỗi, tính toán khoảng cách di truyền nội loài và liên loài, dựng cây phát sinh loài. Ứng dụng các thuật toán thống kê sinh học để kiểm định mối liên quan giữa tỷ lệ nhiễm với mùa vụ, loài vật chủ, phương thức chăn thả và sự hiện diện của ve.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 trình bày các số liệu thực nghiệm thu được và thảo luận chuyên sâu:

• Tỷ lệ lưu hành ký sinh trùng đường máu theo mùa và theo loài vật nuôi: Kết quả nPCR xác định 3 giống ký sinh trùng đường máu (Anaplasma spp., Babesia spp., Theileria spp.) đều hiện diện trên cả 4 loài vật nuôi ở ba địa bàn nghiên cứu. Tỷ lệ lưu hành chung dao động từ 1,1% đến 39,8%. Trong đó, Anaplasma spp. có tỷ lệ lưu hành cao nhất (16,8% – 39,8%), tiếp theo là Theileria spp. (7,7% – 19,7%) và thấp nhất là Babesia spp.
• Phân bố theo loài vật chủ: Bò có tỷ lệ nhiễm cao nhất (15,4% – 39,8%), kế tiếp là trâu (4,2% – 30,4%), ngựa (7,6% – 17,3%) và thấp nhất là dê (1,1% – 16,9%). Hiện tượng nhiễm đơn và nhiễm ghép nhiều giống ký sinh trùng được phân tích chi tiết.
• Phân bố theo mùa: Tỷ lệ lưu hành mầm bệnh đạt đỉnh cao nhất vào mùa hè (44,8%) và giảm xuống mức thấp nhất vào mùa đông (2,3%), phản ánh mối tương quan chặt chẽ với chu kỳ sinh trưởng và hoạt động hút máu của quần thể ve.

Dưới đây là bảng tổng hợp tỷ lệ lưu hành của các giống ký sinh trùng đường máu và sự phân bố trên các loài gia súc theo kết quả nghiên cứu của luận án:

Chỉ tiêu dịch tễ	Phân loại chi tiết	Tỷ lệ lưu hành (%)	Ghi chú dịch tễ
Giống ký sinh trùng	Anaplasma spp.	16,8% – 39,8%	Chiếm ưu thế cao nhất trên tất cả vật nuôi
	Theileria spp.	7,7% – 19,7%	Tỷ lệ lưu hành đứng thứ hai
	Babesia spp.	Thấp nhất	Tỷ lệ nhiễm thấp hơn hai giống trên
Loài vật chủ	Bò	15,4% – 39,8%	Động vật có tỷ lệ nhiễm cao nhất
	Trâu	4,2% – 30,4%	Tỷ lệ nhiễm trung gian
	Ngựa	7,6% – 17,3%	Ghi nhận lưu hành ký sinh trùng đường máu
	Dê	1,1% – 16,9%	Tỷ lệ nhiễm thấp nhất trong các loài khảo sát
Mùa vụ trong năm	Mùa hè	44,8%	Thời điểm tỷ lệ lưu hành đạt đỉnh
	Mùa đông	2,3%	Thời điểm tỷ lệ lưu hành thấp nhất
Biến thiên chung	Trên cả 4 mùa	1,1% – 39,8%	Dao động qua các mùa và các loài gia súc

• Kết quả định danh phân tử và phân tích phả hệ: Tác giả đã định danh chính xác 12 loài ký sinh trùng đường máu thuộc 3 giống nói trên lưu hành tại miền Bắc. Trong đó, có 6 loài lần đầu tiên được công bố phát hiện trên gia súc tại miền Bắc Việt Nam gồm: Candidatus Anaplasma boolense, Candidatus Anaplasma sinensis, Anaplasma phagocytophilum, Theileria equi... Đặc biệt, xác định 5 trong số 12 loài (Anaplasma phagocytophilum, Anaplasma bovis, Anaplasma platys, Babesia bovis, Babesia bigemina) là những loài có khả năng truyền lây sang người. Luận án đã giải trình tự và nộp thành công 123 chuỗi gen (16S rDNA, 18S rDNA, ITS2) lên cơ sở dữ liệu NCBI GenBank và được cấp mã số định danh chính thức.
• Xác định các yếu tố nguy cơ: Phân tích thống kê khẳng định mùa vụ (đặc biệt là mùa hè với khí hậu nóng ẩm) và loài vật nuôi (đặc biệt là bò) là các yếu tố nguy cơ có ý nghĩa đối với sự lưu hành mầm bệnh. Sự hiện diện của ve trên cơ thể vật nuôi làm gia tăng đáng kể nguy cơ nhiễm bệnh.
• Đề xuất giải pháp kiểm soát: Dựa trên các phát hiện thực tế, tác giả xây dựng 5 nhóm giải pháp phòng chống bệnh thích hợp cho 3 tỉnh gồm: phun hóa dược diệt ve định kỳ, sử dụng thuốc điều trị để dự phòng mầm bệnh, thực hiện chế độ luân phiên bãi chăn thả, kiểm dịch và cách ly động vật nhiễm ve trong quá trình vận chuyển nhập nội gia súc, và tổ chức đào tạo nâng cao nhận thức người chăn nuôi theo định hướng Một sức khỏe.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án của nghiên cứu sinh Dương Như Ngọc đã mang lại nhiều đóng góp mới cho lĩnh vực Ký sinh trùng và Vi sinh vật học Thú y tại Việt Nam:

• Về mặt khoa học và phương pháp luận: Đây là công trình đầu tiên tại miền Bắc Việt Nam ứng dụng đồng bộ kỹ thuật chẩn đoán và định danh sinh học phân tử (nested PCR kết hợp giải trình tự gen Sanger) để phát hiện cả ba giống ký sinh trùng đường máu (Anaplasma spp., Babesia spp., Theileria spp.) trên toàn bộ bốn loài gia súc chủ lực gồm trâu, bò, dê và ngựa.
• Về thành phần loài: Đã xác định được cấu trúc thành phần gồm 12 loài ký sinh trùng đường máu lưu hành tại 3 tỉnh miền Bắc. Trong đó, ghi nhận lần đầu tiên tại miền Bắc Việt Nam sự hiện diện của 6 loài: Candidatus Anaplasma boolense, Candidatus Anaplasma sinensis, Anaplasma phagocytophilum, Theileria equi... Đồng thời, công trình khẳng định sự lưu hành của 5 loài có khả năng truyền lây từ động vật sang người (A. phagocytophilum, A. bovis, A. platys, B. bovis, B. bigemina), cảnh báo nguy cơ tiềm ẩn đối với sức khỏe cộng đồng.
• Về cơ sở dữ liệu di truyền học: Công trình cung cấp một tập dữ liệu phân tử lớn gồm 123 chuỗi trình tự nucleotide (thuộc các đoạn gen 16S rDNA, 18S rDNA và vùng ITS2) đã được ngân hàng gen quốc tế NCBI thẩm định, phê duyệt và cấp mã số truy cập, phục vụ công tác tra cứu và phân tích phát sinh loài trên phạm vi toàn cầu.
• Về mặt thực tiễn và giải pháp ứng dụng: Luận án đã làm rõ quy luật biến động dịch tễ học theo mùa và loài vật chủ, xác định rõ mùa hè là thời điểm bùng phát mầm bệnh cao nhất (44,8%) và bò là loài cảm nhiễm cao nhất (lên đến 39,8%). Từ cơ sở dữ liệu dịch tễ này, tác giả đề xuất 5 nhóm biện pháp can thiệp kỹ thuật cụ thể:
  1. Phun thuốc diệt ve định kỳ cho gia súc và chuồng trại nhằm cắt đứt véc tơ truyền bệnh.
  2. Sử dụng thuốc điều trị đặc hiệu để phòng bệnh chủ động tại các vùng có nguy cơ cao.
  3. Thực hiện chế độ luân phiên bãi chăn thả để giảm thiểu mật độ ve truyền bệnh trên đồng cỏ.
  4. Cách ly, kiểm tra và tiêu độc khử trùng cho vật nuôi nhiễm ve trong quá trình kiểm dịch nhập khẩu gia súc.
  5. Tổ chức các chương trình tập huấn cho người chăn nuôi theo mô hình tiếp cận Một sức khỏe, gắn kết quản lý thú y với bảo vệ sức khỏe người chăn nuôi.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, dữ liệu của luận án mới chỉ được thu thập tập trung tại ba địa bàn đại diện của miền Bắc (Hà Nội, Thái Nguyên, Sơn La) trong khung thời gian 2 năm (2022–2023), do đó chưa phản ánh toàn diện bức tranh dịch tễ học ký sinh trùng đường máu trên phạm vi cả nước. Nghiên cứu sinh học phân tử tập trung vào các đoạn gen chỉ thị bảo tồn (16S rDNA, 18S rDNA và ITS2) thông qua phương pháp giải trình tự Sanger truyền thống, chưa thực hiện giải trình tự toàn bộ hệ gen (Whole Genome Sequencing) hoặc giải trình tự thế hệ mới (NGS) để phân tích sâu hơn về cấu trúc biến dị hệ gen.

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng điều tra dịch tễ học phân tử trên các vùng sinh thái khác của Việt Nam (miền Trung, Tây Nguyên, miền Nam); mở rộng tầm soát trên các loài động vật hoang dã và các vật chủ phụ mang trùng; nghiên cứu sâu hơn về tỷ lệ nhiễm mầm bệnh trực tiếp trên các loài ve và côn trùng hút máu (ruồi, mòng, muỗi); đồng thời triển khai các nghiên cứu huyết thanh học và phân tử trên quần thể người có nguy cơ cao (bác sĩ thú y, công nhân trang trại chăn nuôi) nhằm kiểm soát triệt để các loài truyền lây zoonotic theo định hướng Một sức khỏe.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho nhiều đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Thú y, Chăn nuôi, Ký sinh trùng học: Cung cấp tài liệu học thuật bài bản về phương pháp thiết kế nghiên cứu dịch tễ học động vật, quy trình kỹ thuật nested PCR, các cặp mồi chuyên biệt khuếch đại gen 16S rDNA, 18S rDNA, ITS2 và kỹ thuật phân tích phát sinh loài bằng phần mềm tin sinh học.
• Đối với giảng viên và các nhà nghiên cứu: Cung cấp nguồn trích dẫn dữ liệu gốc cập nhật về sự phân bố của 12 loài ký sinh trùng đường máu tại miền Bắc, cùng hệ thống 123 chuỗi gen đã được kiểm duyệt trên NCBI phục vụ đối chiếu di truyền học.
• Đối với các cơ quan quản lý nhà nước (Cục Thú y, Chi cục Chăn nuôi và Thú y các địa phương) và cán bộ kiểm dịch: Cung cấp bằng chứng thực tiễn về nguy cơ xâm lấn mầm bệnh qua vận chuyển động vật, hỗ trợ xây dựng các quy trình kiểm dịch nghiêm ngặt đối với động vật nhập khẩu và kế hoạch điều tra dịch tễ quốc gia.
• Đối với cán bộ y tế dự phòng: Cung cấp cơ sở dịch tễ học về 5 loài ký sinh trùng đường máu có khả năng truyền lây sang người, tạo tiền đề xây dựng mạng lưới giám sát liên ngành Y tế - Thú y theo khuôn khổ Một sức khỏe.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã phát hiện bao nhiêu giống và loài ký sinh trùng đường máu tại ba tỉnh miền Bắc? Luận án phát hiện sự lưu hành của 3 giống ký sinh trùng đường máu gồm Anaplasma, Babesia và Theileria. Phân tích sinh học phân tử đã định danh chính xác 12 loài ký sinh trùng đường máu lưu hành trên trâu, bò, dê và ngựa tại Hà Nội, Thái Nguyên và Sơn La.

2. Có bao nhiêu loài ký sinh trùng đường máu lần đầu tiên được công bố tại miền Bắc Việt Nam và có bao nhiêu loài truyền lây sang người? Trong số 12 loài được định danh, có 6 loài lần đầu tiên được công bố phát hiện trên gia súc tại miền Bắc Việt Nam (gồm Candidatus Anaplasma boolense, Candidatus Anaplasma sinensis, Anaplasma phagocytophilum, Theileria equi...). Đồng thời, có 5 loài được thế giới xác nhận có khả năng truyền lây từ động vật sang người gồm Anaplasma phagocytophilum, Anaplasma bovis, Anaplasma platys, Babesia bovis và Babesia bigemina.

3. Tỷ lệ lưu hành ký sinh trùng đường máu biến động như thế nào theo loài gia súc và theo mùa trong năm? Theo loài vật nuôi, bò có tỷ lệ nhiễm cao nhất (15,4% – 39,8%), tiếp đến là trâu (4,2% – 30,4%), ngựa (7,6% – 17,3%) và dê có tỷ lệ nhiễm thấp nhất (1,1% – 16,9%). Theo mùa vụ, tỷ lệ lưu hành đạt mức cao nhất vào mùa hè (44,8%) và giảm xuống mức thấp nhất vào mùa đông (2,3%). Xét theo giống tác nhân, Anaplasma spp. chiếm tỷ lệ cao nhất (16,8% – 39,8%), tiếp theo là Theileria spp. (7,7% – 19,7%) và Babesia spp. có tỷ lệ thấp nhất.

4. Kỹ thuật sinh học phân tử nào đã được luận án sử dụng và đóng góp dữ liệu gen cụ thể ra sao? Luận án đã sử dụng kỹ thuật Nested PCR (nPCR) hai vòng nhằm tối ưu hóa độ nhạy và độ đặc hiệu, kết hợp giải trình tự nucleotide theo phương pháp Sanger đối với đoạn gen 16S rDNA (Anaplasma spp.), gen 18S rDNA và vùng ITS2 (Babesia spp. và Theileria spp.). Tổng cộng có 123 chuỗi gen đã được thẩm định, nộp và cấp mã số định danh chính thức trên ngân hàng gen quốc tế NCBI GenBank.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp kỹ thuật cụ thể nào để phòng chống bệnh? Tác giả đề xuất 5 nhóm giải pháp phòng bệnh thích hợp: (1) Phun hóa dược diệt ve định kỳ cho gia súc và chuồng trại; (2) Sử dụng thuốc điều trị đặc hiệu để phòng bệnh chủ động; (3) Thực hiện luân phiên đồng cỏ và bãi chăn thả gia súc; (4) Thực hiện kiểm dịch nghiêm ngặt, cách ly động vật nhiễm ve trong quá trình nhập khẩu; (5) Tổ chức tập huấn người chăn nuôi theo định hướng Một sức khỏe (One Health).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Dương Như Ngọc là công trình nghiên cứu toàn diện về dịch tễ học và sinh học phân tử của ba giống ký sinh trùng đường máu Anaplasma, Babesia và Theileria trên đàn trâu, bò, dê và ngựa tại ba tỉnh miền Bắc Việt Nam giai đoạn 2022–2023. Bằng kỹ thuật nested PCR và giải trình tự gen Sanger, luận án đã định danh 12 loài mầm bệnh, phát hiện 6 loài lần đầu ghi nhận tại miền Bắc và cảnh báo 5 loài có nguy cơ truyền lây sang người, đồng thời đóng góp 123 chuỗi trình tự gen chuẩn hóa lên cơ sở dữ liệu NCBI GenBank. Các phân tích định lượng đã chứng minh mùa vụ và loài vật chủ là những yếu tố nguy cơ then chốt tác động trực tiếp đến tỷ lệ lưu hành bệnh. Các nhóm giải pháp kiểm soát véc tơ và phòng bệnh theo cách tiếp cận Một sức khỏe được đề xuất trong luận án mang lại cơ sở khoa học quan trọng cho công tác bảo vệ sức khỏe vật nuôi và an toàn dịch tễ cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của luận án Các loài đơn bào đường máu Anaplasma spp. và Theileria spp. gây bệnh cho nhiều loài vật chủ, bao gồm: động vật nhai lại (trâu, bò và dê) và ngựa; động vật ăn thịt (chó, mèo.

Trong đó, một số loài đã được ghi nhận có khả năng truyền lây từ động vật sang người (Karshima và ctv, 2022b; Rar và ctv, 2021; Schnittger và ctv, 2012). Mầm bệnh Anaplasma spp. và Theileria spp. truyền từ cá thể bệnh sang cá thể khỏe mạnh bởi các loài véc tơ truyền bệnh (ve, ruồi, mòng) như: Ixodes spp.

và Haemaphysalis spp. Bệnh ảnh hưởng đến vật nuôi như làm giảm tốc độ sinh trưởng, giảm sản lượng thịt, sữa hoặc chết, gây ra thiệt hại lớn về kinh tế cho ngành chăn nuôi trên toàn thế giới đặc biệt là các quốc gia thuộc vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới (Gebrekidan và ctv, 2020; Fuente và ctv, 2017; Jabbar và ctv, 2015). Ở Mexico, bệnh ký sinh trùng đường máu gây ra bởi loài Babesia spp. ở bò là bệnh truyền nhiễm cục bộ, ước tính tổn thất kinh tế do kiểm soát véc tơ truyền bệnh là 573,6 triệu đô la Mỹ mỗi năm (Rodriguez và ctv, 2017).

Bệnh ký sinh trùng đường máu gây ra bởi các loài Anaplasma spp. gây bệnh trên nhiều loài động vật khác nhau và đã lan rộng khắp thế giới với nhiều loài ký sinh trùng đường máu khác nhau. Trong đó, một số loài như A. divergens…đã được thế giới ghi nhận là loài truyền lây từ động vật sang người.

Do sự đa dạng lớn các loài vật chủ của các loài Anaplasma spp. nên tất cả các động vật có xương sống đều có thể là vật mang mầm bệnh tiềm ẩn, đặc biệt là vật chủ thích hợp cho ve truyền bệnh (Rar và ctv, 1 2021; Schnittger và ctv, 2012; Penzhorn, 2006). Các loài Theileria spp. gây ra bệnh cho các loài động vật có vú có độc lực rất khác nhau, từ các dạng hoàn toàn lành tính, đến gây bệnh nghiêm trọng và dẫn đến chết.

parva gây bệnh sốt Bờ Đông (East Coast fever/corridor disease) phân bố ở 13 quốc gia ở Châu Phi, cận Sahara và loài T. annulata gây ra bệnh Theileriosis nhiệt đới, đã được ghi nhận là 2 loài Theileria spp. có độc lực cao, gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng nhất cho ngành chăn nuôi bò tại Châu Âu, Châu Phi, Trung Đông, Viễn Đông và Châu Á (WOAH, 2020; Spickler, 2019; Bishop và ctv, 2004). Việt Nam là quốc gia nông nghiệp với chăn nuôi gia súc đóng vai trò quan trọng, người dân ở nông thôn vẫn chăn nuôi theo hình thức nhỏ lẻ.

Động vật nuôi chủ yếu trong nông hộ là trâu, bò, dê, ngựa, lợn, gà, chó, mèo…Tính đến năm 2023, cả nước có 2.846 con dê và 51. Một số nghiên cứu đã chỉ ra sự tồn tại của các loài ký sinh trùng đường máu Anaplasma spp. và Theileria spp. ở trâu, bò, ngựa từ những năm 1973, gây thiệt hại đáng kể cho ngành chăn nuôi.

Các nghiên cứu này sử dụng phương pháp chẩn đoán hình thái học và huyết thanh học (Sivakumar và ctv, 2013; Altangerel và ctv, 2011; Geurden và ctv, 2008; Phùng Quang Trường và ctv, 2008; Hạ Thúy Hạnh, 1999; Hồ Thị Thuận và ctv, 1983; (Phạm Sỹ Lăng, 1977;1973)). Bệnh ký sinh trùng đường máu trên vật nuôi ở nước ta trong những năm gần đây gần như bị lãng quên với số lượng công bố hạn chế (chỉ có 5 công bố trong giai đoạn 2015 - 2020). Gebrekidan và ctv (2017) công bố về một ổ dịch Theileria spp. trên đàn bò sữa nhập từ Úc tại Việt Nam, với tỷ lệ nhiễm bệnh lên đến 77,6%.

Nhóm nghiên cứu của Trường Đại học Huế (2018) cho biết, bò nhiễm hai loài Babesia spp. bigemina với tỷ lệ tương ứng là 15,8% và 30,7% (Sivakumar và ctv, 2018). Năm 2019, hai loài ký sinh trùng đường máu truyền lây sang người là A. platys được phát hiện trên bò sữa, bò bản địa và chó tại Hà Nội dựa trên việc giải trình tự và phân tích gen 16S rDNA (Nguyen và ctv, 2019).

Từ năm 2021 trở lại đây, một số ổ dịch ký sinh trùng đường máu được 2 ghi nhận từ việc nhập động vật sống ở miền Trung và Nam, đây cũng là lần đầu tiên một số loài như: A. orientalis được báo cáo trên véc tơ truyền bệnh (ve) tại Việt Nam (Huynh và ctv, 2021). Thêm vào đó, chưa có nghiên cứu tổng thể và chuyên sâu nào về nhóm bệnh ký sinh trùng đường máu gây ra bởi Anaplasma spp. và Theileria spp.

trên các loài vật nuôi được thực hiện; việc ứng dụng các phương pháp chẩn đoán sinh học phân tử với độ nhạy và độ đặc hiệu vượt trội vào chẩn đoán bệnh vẫn bỏ ngỏ. Trong khi đó, việc xác định được chính xác tỷ lệ nhiễm, loài gây bệnh, đặc điểm gen của ký sinh trùng đường máu đang lưu hành ở động vật nhiễm bệnh cùng các yếu tố nguy cơ liên quan đến con đường truyền lây bệnh đóng vai trò then chốt trong phòng bệnh một cách chủ động và hiệu quả, giúp giảm thiểu thiệt hại kinh tế của bệnh gây ra với vật nuôi. Xuất phát từ thực tế trên, chúng tôi tiến hành thực hiện luận án: “Nghiên cứu đặc điểm lưu hành, sinh học phân tử một số loài ký sinh trùng đường máu ở trâu, bò, dê, ngựa tại ba tỉnh phía Bắc và đề xuất biện pháp phòng bệnh”. Mục tiêu nghiên cứu 1.

Xác định đặc điểm lưu hành, sinh học phân tử của Anaplasma spp. và Theileria spp. ở trâu, bò, dê, ngựa tại 3 tỉnh/TP (Hà Nội, Thái Nguyên, Sơn La) năm 2022 – 2023. Xác định một số yếu tố nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường máu và đề xuất biện pháp phòng bệnh thích hợp.

Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của luận án 3. Ý nghĩa khoa học Kết quả nghiên cứu của luận án đã định loài được 12 loài ký sinh trùng đường máu lưu hành ở trâu, bò, dê và ngựa tại 3 tỉnh/ TP miền Bắc – Việt Nam. phagocytophilum, Candidatus Anaplasma boolense, Candidatus Anaplasma sinensis, T. equi) lần đầu được công bố tại 3 miền Bắc - Việt Nam; 5 loài (A.

bigemina) đã được thế giới xác nhận là loài truyền lây từ động vật sang người. Đồng thời, một lượng lớn dữ liệu về trình tự gen của các loài ký sinh trùng đường máu này đã được lưu trữ trên ngân hàng gen thế giới. Đây là những tài liệu khoa học cho học tập và nghiên cứu về bệnh, đặc biệt là dịch tễ học và dịch tễ học phân tử của bệnh, cũng như mở ra hướng nghiên cứu về các loài ký sinh trùng đường máu truyền lây còn đang bị bỏ ngỏ tại nước ta. Ý nghĩa thực tiễn Các kết quả nghiên cứu này là cơ sở khoa học cho các chương trình điều tra quốc gia về bệnh ký sinh trùng đường máu tại Việt Nam, không chỉ đối với vật nuôi, véc tơ truyền bệnh và cả với con người.

Từ đó, có những biện pháp và chiến lược phòng chống sự truyền lây của bệnh, đảm bảo sức khoẻ cho vật nuôi và sức khoẻ cộng đồng. Những đóng góp mới của luận án Lần đầu tiên, chẩn đoán sinh học phân tử và định danh sinh học phân tử phát hiện cả ba ký sinh trùng đường máu trên các loài vật nuôi (trâu, bò, dê, ngựa) tại ba tỉnh/TP (Hà Nội, Thái Nguyên, Sơn La) được thực hiện. Kết quả chẩn đoán và định danh sinh học phân tử đã phát hiện 12 loài ký sinh trùng đường máu đang lưu hành trên vật nuôi tại ba tỉnh/TP (Hà Nội, Thái Nguyên, Sơn La). phagocytophilum, Candidatus Anaplasma boolense, Candidatus Anaplasma sinensis, T.

equi lần đầu được công bố phát hiện trên vật nuôi tại ba tỉnh/TP (Hà Nội, Thái Nguyên, Sơn La). Kết quả của luận án đã cung cấp dữ liệu gen lớn, gồm 123 chuỗi gen của các đoạn gen: 16 Small - Subunit ribosomal deoxyribonucleic acid (16S rDNA), 18 Small - Subunit ribosomal deoxyribonucleic acid (18S rDNA) và vùng giao gen Internal Transcript Spacer 2 ( ITS2) của các loài ký sinh trùng đường máu này đã được nộp, xét duyệt và lưu trữ lên ngân hàng gen của thế giới. 4 Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số đặc điểm hình thái và dịch tễ học của bệnh ký sinh trùng đường máu gây ra bởi các loài Anaplasma spp.

và Theileria spp. Một số đặc điểm hình thái của các loài Anaplasma spp. và Theileria spp. * Một số đặc điểm hình thái của loài Anaplasma spp.

Hình thái của Anaplasma spp.1) là các hạt màu đen, có đường kính 0,2 - 0,4 μm, nằm bên trong các tế bào hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu ở tiêu bản máu nhuộm giemsa. marginale là các thể đặc, tròn và đậm màu có đường kính khoảng 0,3 - 1,0 µm nằm trong hồng cầu (trên hoặc gần rìa hồng cầu). phagocytophilum nằm ở các bạch cầu trung tính (WOAH, 2024). trong tiêu bản nhuộm giemsa (WOAH, 2024) Cho đến nay, 8 loài Anaplasma spp.

đã được ghi nhận lưu hành trên thế giới, bao gồm: A. Trong đó, 2 loài là A. odocoilei mới được xác định và 4 loài: A. platys có khả năng gây bệnh cho người (Rar và ctv, 2021).

5 * Một số đặc điểm hình thái của loài Babesia spp. Dựa trên hình thái học, Babesia spp. được chia thành hai nhóm Babesia spp. nhỏ và Babesia spp.

Trong đó, Babesia spp. nhỏ có chiều dài 1,0 - 2,5 μm, gồm: B. rodhaini…và Babesia spp. lớn có chiều dài 2,5 - 5,0 μm, gồm: B.ký sinh trong hồng cầu, có dạng đặc trưng là hình quả lê hoặc hình tròn, hình ô van, các hình dạng khác thường khác.

bovis - dạng nhỏ, có chiều dài 2,0 μm × 1,5 μm. ovis - dạng nhỏ có chiều dài 1,0 - 2,5 μm, hình tròn, nằm ở rìa hồng cầu. bigemina - dạng lớn, chiều dài 4,5 μm × 2,0 μm (Hình 1. Babesia bigemina trong tiêu bản nhuộm giemsa (WOAH, 2025a) * Một số đặc điểm hình thái của loài Theileria spp.

là những loài ký sinh trùng đường máu ký sinh ở hồng cầu và bạch cầu của động vật, có kích thước 2,0 - 2,5 x 0,3 - l,5 µm, có hình phẩy, hình lê đơn nhỏ hoặc hình chữ thập trong tiêu bản nhuộm giemsa (Hình 1. Trong mỗi hồng cầu có từ 1 - 5 đơn bào Theileria spp. có hình thái như trên và trong mỗi bạch cầu có dạng một nang chứa khoảng 8 - 12 bào tử trùng (sporozoite) nằm trong nguyên sinh chất của bạch cầu, nhuộm giemsa bắt màu đỏ tím, có hình phẩy được gọi là “thể Koch”. Đây là dạng đặc biệt có thể căn cứ vào đó để phân biệt với các đơn bào đường máu khác (Salih và ctv, 2015).

trong tiêu bản nhuộm giemsa (Salih và ctv, 2015) 1. Vòng đời của các loài Anaplasma spp. * Vòng đời của loài Anaplasma spp. Vòng đời của Anaplasma spp.