Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ Bệnh Tiên Mao Trùng Do Trypanosoma evansi Gây Ra Ở Trâu, Bò

Bệnh tiên mao trùng (Trypanosomosis) do ký sinh trùng đơn bào *Trypanosoma evansi* gây ra, ảnh hưởng nghiêm trọng đến… 181 trang · Đại học Thái Nguyên · 2014.

• Tác giả: Đỗ Thị Vân Giang
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Kim Lan
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ký sinh trùng và vi sinh vật học thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ Bệnh Tiên Mao Trùng Do Trypanosoma evansi Ở Trâu, Bò Tại Miền Núi Phía Bắc
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ thú y
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2. Đặc điểm hình thái, cấu trúc và phân loại tiên mao trùng
• 1.3. Dịch tễ học bệnh tiên mao trùng
• 1.4. Đặc điểm bệnh lý và lâm sàng của bệnh
• 1.5. Chẩn đoán bệnh tiên mao trùng
• 1.6. Phòng, trị bệnh tiên mao trùng cho trâu, bò, ngựa
• 1.7. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ BỆNH TIÊN MAO TRÙNG
• 1.7.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.7.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG VÀ VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2. ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 2.3. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng ở trâu, bò tại 4 tỉnh miền núi phía Bắc
• 2.3.2. Khả năng gây bệnh của T. evansi trên một số động vật gây nhiễm
• 2.3.3. Ứng dụng kit trong chẩn đoán bệnh tiên mao trùng ở các địa phương
• 2.3.4. Xác định khả năng mẫn cảm của T. evansi với một số loại thuốc trên chuột bạch
• 2.3.5. Xây dựng phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng và đề xuất biện pháp phòng chống bệnh
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Phương pháp thu thập mẫu
• 2.4.2. Phương pháp phát hiện tiên mao trùng trong mẫu
• 2.4.3. Phương pháp định danh tiên mao trùng
• 2.4.4. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm bệnh lý, lâm sàng bệnh do T. evansi gây ra trên động vật gây nhiễm
• 2.4.5. Phương pháp định loại ruồi, mòng hút máu - môi giới truyền bệnh tiên mao trùng cho trâu, bò
• 2.4.6. Phương pháp ứng dụng kit huyết thanh phát hiện trâu, bò bị bệnh tiên mao trùng
• 2.4.7. Phương pháp nghiên cứu khả năng mẫn cảm của T. evansi với một số loại thuốc trên chuột bạch
• 2.4.8. Xây dựng phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng cho trâu, bò
• 2.4.9. Một số quy định trong nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng
• 2.4.10. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ BỆNH TIÊN MAO TRÙNG Ở TRÂU, BÒ TẠI 4 TỈNH MIỀN NÚI PHÍA BẮC
• 3.1.1. Định danh loài tiên mao trùng phân lập từ trâu, bò ở 4 tỉnh miền núi phía Bắc
• 3.1.2. Tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu, bò tại 4 tỉnh miền núi phía Bắc
• 3.1.3. Nghiên cứu về ruồi, mòng hút máu truyền bệnh tiên mao trùng
• 3.2. KHẢ NĂNG GÂY BỆNH CỦA T. EVANSI TRÊN MỘT SỐ ĐỘNG VẬT GÂY NHIỄM
• 3.2.1. Khả năng gây bệnh của T. evansi trên chuột bạch
• 3.2.2. Khả năng gây bệnh của T. evansi trên thỏ
• 3.2.3. Khả năng gây bệnh của T. evansi trên trâu
• 3.3. ỨNG DỤNG KIT TRONG CHẨN ĐOÁN BỆNH TIÊN MAO TRÙNG Ở CÁC ĐỊA PHƯƠNG
• 3.3.1. Tỷ lệ phát hiện của kit trong số mẫu huyết thanh dương tính
• 3.3.2. Ứng dụng kit trong chẩn đoán bệnh tiên mao trùng
• 3.4. XÁC ĐỊNH KHẢ NĂNG MẪN CẢM CỦA T. EVANSI VỚI MỘT SỐ LOẠI THUỐC TRÊN CHUỘT BẠCH
• 3.4.1. Xác định khả năng mẫn cảm của T. evansi với thuốc trypanosoma trên chuột bạch
• 3.4.2. Xác định khả năng mẫn cảm của T. evansi với thuốc azidin trên chuột bạch
• 3.4.3. Xác định khả năng mẫn cảm của T. evansi với thuốc trypamidium samorin trên chuột bạch
• 3.4.4. Xác định khả năng mẫn cảm của T. evansi với thuốc diminavet trên chuột bạch
• 3.5. XÂY DỰNG PHÁC ĐỒ ĐIỀU TRỊ BỆNH TIÊN MAO TRÙNG VÀ ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP PHÒNG CHỐNG BỆNH
• 3.5.1. Xác định phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng đạt hiệu quả cao
• 3.5.2. Đề xuất biện pháp phòng chống bệnh T. evansi cho trâu, bò ở các tỉnh miền núi
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bệnh Tiên Mao Trùng ở Trâu Bò Miền Núi

Bệnh tiên mao trùng (Trypanosomosis) do ký sinh trùng đơn bào Trypanosoma evansi gây ra, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe vật nuôi. Bệnh gây thiếu máu, suy nhược, giảm khả năng sinh sản và sản xuất ở trâu, bò. Tại Việt Nam, bệnh xuất hiện ở nhiều vùng, đặc biệt phổ biến ở các tỉnh miền núi phía Bắc, nơi điều kiện chăn nuôi còn hạn chế. Tỷ lệ mắc bệnh trên trâu là 13-30%, trên bò là 7-14%, với tỷ lệ chết/mắc lên tới 6.3-20%. Bệnh gây thiệt hại lớn cho kinh tế nông nghiệp.

1.1. Lịch Sử Phát Hiện và Tầm Quan Trọng của Bệnh

Bệnh tiên mao trùng được Blanchard phát hiện đầu tiên ở Việt Nam năm 1888. Bệnh do Trypanosoma evansi gây ra. Trâu, bò, ngựa mắc bệnh bị thiếu máu, suy nhược, giảm hoặc mất khả năng sinh sản và sức sản xuất, nếu mắc bệnh nặng súc vật dễ chết. Bệnh gây ra những thiệt hại đáng kể cho người chăn nuôi, đặc biệt là ở các vùng miền núi phía Bắc.

1.2. Phân Loại Khoa Học của Ký Sinh Trùng Trypanosoma evansi

Theo Levine (1980), Trypanosoma evansi thuộc ngành Sarcomastigophora, lớp Zoomastigophorasida, bộ Kinetoplastorida. Có nhiều loài thuộc giống Trypanosoma: Trypanosoma brucei, Trypanosoma cruzi, Trypanosoma evansi, Trypanosoma congolense, Trypanosoma gambiense, Trypanosoma vivax, Trypanosoma simiae… Trong đó, Trypanosoma evansi là tác nhân chính gây bệnh tiên mao trùng ở trâu bò.

II. Dịch Tễ Học Bệnh Tiên Mao Trùng Thách Thức Miền Núi

Dịch tễ học bệnh tiên mao trùng rất phức tạp, phụ thuộc vào nhiều yếu tố như điều kiện thời tiết, khí hậu, tập quán chăn nuôi và chế độ làm việc của gia súc. Tỷ lệ mắc bệnh thường cao hơn ở các vùng miền núi phía Bắc do điều kiện chăn nuôi còn lạc hậu, cơ sở hạ tầng thú y yếu kém. Sự thay đổi các điều kiện trên ảnh hưởng đến khả năng gây bệnh cũng như đặc điểm dịch tễ bệnh. Việc mở cửa thương mại, phát triển du lịch cũng dẫn tới sự du nhập các tác nhân gây bệnh mới.

2.1. Yếu Tố Nguy Cơ và Tỷ Lệ Mắc Bệnh Theo Vùng Địa Lý

Theo số liệu của Phạm Sỹ Lăng (1982), Phan Địch Lân (2004), Phan Văn Chinh (2006), bệnh tiên mao trùng xuất hiện ở nhiều vùng trên cả nước, với tỷ lệ mắc khá cao: trên trâu là 13 - 30 %, trên bò là 7 - 14 %, trong đó tỷ lệ gia súc chết/gia súc mắc lên tới 6,3 - 20 %. Cũng theo báo cáo của các tác giả trên, tỷ lệ mắc Trypanosoma evansi ở gia súc vùng núi và trung du cao hơn các vùng đồng bằng và ven biển.

2.2. Vai Trò của Vector Truyền Bệnh Ruồi Mòng Trong Lây Lan

Ruồi, mòng hút máu đóng vai trò quan trọng trong việc lây truyền Trypanosoma evansi giữa các vật chủ. Các loài ruồi như Tabanus rubidus, Tabanus kiangsuensis và mòng Stomoxys calcitrans là những vector chính. Nghiên cứu về sự phân bố và tần suất xuất hiện của các loài ruồi, mòng này giúp hiểu rõ hơn về lây truyền bệnh tiên mao trùng.

III. Chẩn Đoán Bệnh Tiên Mao Trùng Phương Pháp Hiện Đại

Chẩn đoán chính xác bệnh tiên mao trùng là yếu tố then chốt để kiểm soát và điều trị bệnh hiệu quả. Các phương pháp chẩn đoán hiện nay bao gồm chẩn đoán lâm sàng, tiêm truyền động vật thí nghiệm, chẩn đoán huyết thanh học và chẩn đoán sinh học phân tử. Phương pháp chẩn đoán huyết thanh học, đặc biệt là sử dụng kit chẩn đoán, được đánh giá cao về độ nhạy, độ đặc hiệu và khả năng xử lý số lượng mẫu lớn.

3.1. So Sánh Các Phương Pháp Chẩn Đoán Ưu và Nhược Điểm

Hiện nay, các phương pháp chẩn đoán bệnh tiên mao trùng được sử dụng ở nước ta gồm: phương pháp chẩn đoán lâm sàng, tiêm truyền động vật thí nghiệm, phương pháp chẩn đoán huyết thanh học, phương pháp chẩn đoán sinh học phân tử. Trong đó, phương pháp chẩn đoán huyết thanh học được đánh giá là có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, cho kết quả nhanh, có khả năng chẩn đoán với số lượng mẫu lớn trong thời gian ngắn.

3.2. Ứng Dụng Kit ELISA và PCR Trong Chẩn Đoán Nhanh

Kit ELISA (Enzyme-Linked Immunosorbent Assay) và PCR (Polymerase Chain Reaction) là những công cụ chẩn đoán hiện đại, cho phép phát hiện Trypanosoma evansi một cách nhanh chóng và chính xác. Việc ứng dụng các kit này giúp nâng cao hiệu quả chẩn đoán bệnh tiên mao trùng tại các địa phương.

3.3. Đánh Giá Độ Nhạy và Độ Đặc Hiệu của Kit Chẩn Đoán

Việc đánh giá độ nhạy và độ đặc hiệu của kit chẩn đoán là rất quan trọng để đảm bảo tính chính xác của kết quả. Nghiên cứu cần tập trung vào việc so sánh kết quả chẩn đoán bằng kit với các phương pháp chẩn đoán truyền thống để xác định độ tin cậy của kit.

IV. Điều Trị Bệnh Tiên Mao Trùng Giải Pháp Hiệu Quả

Điều trị bệnh tiên mao trùng cần được thực hiện kịp thời và đúng phác đồ để đạt hiệu quả cao nhất. Các loại thuốc thường được sử dụng bao gồm Isometamidium chloride và Quinapyramine sulfate. Tuy nhiên, tình trạng kháng thuốc của Trypanosoma evansi đang trở thành một thách thức lớn, đòi hỏi cần có những nghiên cứu sâu hơn về khả năng mẫn cảm của ký sinh trùng với các loại thuốc khác nhau.

4.1. Các Loại Thuốc Điều Trị Tiên Mao Trùng Phổ Biến Hiện Nay

Các loại thuốc thường được sử dụng để điều trị bệnh tiên mao trùng bao gồm Isometamidium chloride (Samorin), Quinapyramine sulfate (Antrycide) và Diminazene aceturate (Berenil). Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc cần tuân thủ đúng liều lượng và phác đồ để tránh tình trạng kháng thuốc.

4.2. Nghiên Cứu Khả Năng Kháng Thuốc của Trypanosoma evansi

Khả năng kháng thuốc của Trypanosoma evansi là một vấn đề đáng lo ngại. Nghiên cứu cần tập trung vào việc xác định mức độ kháng thuốc của ký sinh trùng với các loại thuốc khác nhau và tìm kiếm các giải pháp thay thế.

4.3. Xây Dựng Phác Đồ Điều Trị Hiệu Quả và An Toàn

Việc xây dựng phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng hiệu quả và an toàn là rất quan trọng. Phác đồ cần được thiết kế dựa trên kết quả nghiên cứu về khả năng mẫn cảm của ký sinh trùng với các loại thuốc khác nhau và tình trạng sức khỏe của vật nuôi.

V. Phòng Bệnh Tiên Mao Trùng Biện Pháp Kiểm Soát

Phòng bệnh tiên mao trùng là biện pháp quan trọng để giảm thiểu thiệt hại do bệnh gây ra. Các biện pháp phòng bệnh bao gồm kiểm soát vector truyền bệnh (ruồi, mòng), sử dụng thuốc phòng bệnh và nâng cao sức đề kháng của vật nuôi. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan thú y, người chăn nuôi và cộng đồng để đạt hiệu quả cao nhất.

5.1. Kiểm Soát Vector Truyền Bệnh Phun Thuốc và Vệ Sinh Chuồng Trại

Kiểm soát vector truyền bệnh (ruồi, mòng) là một trong những biện pháp phòng bệnh quan trọng. Các biện pháp bao gồm phun thuốc diệt côn trùng, vệ sinh chuồng trại sạch sẽ và loại bỏ các khu vực sinh sản của ruồi, mòng.

5.2. Sử Dụng Thuốc Phòng Bệnh Lựa Chọn và Liều Lượng

Sử dụng thuốc phòng bệnh có thể giúp giảm nguy cơ mắc bệnh tiên mao trùng. Tuy nhiên, cần lựa chọn loại thuốc phù hợp và tuân thủ đúng liều lượng để tránh tác dụng phụ và tình trạng kháng thuốc.

5.3. Nâng Cao Sức Đề Kháng của Vật Nuôi Dinh Dưỡng và Chăm Sóc

Nâng cao sức đề kháng của vật nuôi là một biện pháp phòng bệnh quan trọng. Cần đảm bảo vật nuôi được cung cấp đầy đủ dinh dưỡng, chăm sóc tốt và tiêm phòng đầy đủ các loại bệnh khác.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Bệnh Tiên Mao Trùng

Nghiên cứu về bệnh tiên mao trùng ở trâu, bò tại các tỉnh miền núi phía Bắc đã cung cấp những thông tin quan trọng về đặc điểm dịch tễ, chẩn đoán và điều trị bệnh. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, đặc biệt là về tình trạng kháng thuốc của Trypanosoma evansi và các biện pháp phòng bệnh hiệu quả hơn. Cần có sự hợp tác liên ngành và sự tham gia của cộng đồng để kiểm soát bệnh tiên mao trùng một cách bền vững.

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu và Đóng Góp Mới

Nghiên cứu đã xác định được các loài Trypanosoma gây bệnh tiên mao trùng trên trâu, bò, đặc điểm dịch tễ và bệnh học; sử dụng kit chẩn đoán và đề xuất biện pháp phòng trị bệnh tiên mao trùng cho trâu, bò. Nghiên cứu cũng xác định được khả năng mẫn cảm của T. evansi với một số loại thuốc diệt tiên mao trùng.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Vắc xin và Giải Pháp Can Thiệp

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phát triển vắc-xin phòng bệnh tiên mao trùng và các giải pháp can thiệp hiệu quả hơn. Cần có sự hợp tác liên ngành và sự tham gia của cộng đồng để kiểm soát bệnh tiên mao trùng một cách bền vững.

6.3. Chính Sách Thú Y và Hợp Tác Liên Ngành để Kiểm Soát Bệnh

Chính sách thú y đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát bệnh tiên mao trùng. Cần có sự hợp tác liên ngành giữa các cơ quan thú y, y tế và nông nghiệp để xây dựng và thực hiện các chính sách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Bệnh tiên mao trùng (Trypanosomosis) do ký sinh trùng đơn bào lớp trùng roi gây ra, trong đó loài Trypanosoma evansi là tác nhân phổ biến gây bệnh cho gia súc nhai lại tại Việt Nam. Trâu, bò nhiễm bệnh thể cấp tính có triệu chứng sốt cao, bỏ ăn, rối loạn thần kinh và chết nhanh; thể mạn tính biểu hiện sốt gián đoạn, gầy còm, thiếu máu, phù thũng và liệt chân sau. Số liệu dịch tễ học trước đây cho thấy tỷ lệ nhiễm ở trâu là 13 - 30%, ở bò là 7 - 14%, với tỷ lệ tử vong trên số mắc từ 6,3 - 20%. Mặc dù đàn gia súc nhai lại tập trung chủ yếu tại vùng núi và trung du, các công trình nghiên cứu từ năm 1964 đến 2006 lại chủ yếu thực hiện ở vùng đồng bằng và ven biển. Bên cạnh đó, tình trạng tái nhiễm, hiện tượng ký sinh trùng kháng thuốc điều trị và sự thiếu hụt các công cụ chẩn đoán nhanh tại thực địa đặt ra yêu cầu phải có nghiên cứu toàn diện tại các vùng sinh thái miền núi.

Luận án tiến sĩ thú y của tác giả Đỗ Thị Vân Giang, chuyên ngành Ký sinh trùng và vi sinh vật học thú y (mã số 62 64 01 04), thực hiện tại Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên năm 2014, dưới sự hướng dẫn của GS. Nguyễn Thị Kim Lan và TS. Nguyễn Quốc Doanh, tập trung giải quyết các mục tiêu khoa học cụ thể:

1. Xác định các loài Trypanosoma gây bệnh tiên mao trùng trên trâu, bò tại một số tỉnh miền núi phía Bắc.
2. Xác định đặc điểm dịch tễ học và bệnh học của bệnh tiên mao trùng trên trâu, bò và động vật thí nghiệm.
3. Ứng dụng kit chẩn đoán huyết thanh học trong phát hiện bệnh tiên mao trùng.
4. Xác định độ mẫn cảm của Trypanosoma evansi với một số loại thuốc và đề xuất biện pháp phòng trị bệnh cho trâu, bò.

Đối tượng và vật liệu nghiên cứu của đề tài bao gồm: trâu, bò tự nhiên tại địa phương; động vật thí nghiệm (chuột bạch Rattus norvegicus, thỏ, trâu thí nghiệm); mẫu máu và huyết thanh gia súc; các loài côn trùng môi giới hút máu (ruồi họ Muscidae, mòng họ Tabanidae); các bộ kit chẩn đoán (kit CATT, kit ELISA) và các loại thuốc điều trị tiên mao trùng (Trypanosoma, Azidin, Trypamidium samorin, Diminavet). Phạm vi không gian của nghiên cứu bao gồm 4 tỉnh miền núi phía Bắc: Thái Nguyên, Hòa Bình, Lạng Sơn và Lai Châu.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các công trình nghiên cứu về Trypanosoma evansi trong nước và quốc tế theo các trục nội dung:

• Lịch sử và dịch tễ học trong nước: Blanchard (1888) là người đầu tiên phát hiện bệnh tiên mao trùng tại Việt Nam. Các nghiên cứu tiếp theo của Hồ Văn Nam (1963), Trịnh Văn Thịnh (1982), Phạm Sỹ Lăng (1982, 1991, 2002), Phan Địch Lân (1974, 2004), Phan Văn Chinh (2006) đã chỉ ra sự phân bố rộng rãi của bệnh tại các tỉnh miền Bắc, miền Trung, miền Nam và Tây Nguyên. Nghiên cứu của Nguyễn Đăng Khải (1995) tại Phùng Thượng ghi nhận 28/60 trâu chửa bị sảy thai do nhiễm T. evansi (chiếm 46,6%). Lê Đức Quyết (1995) công bố tỷ lệ nhiễm ở trâu miền Nam và Tây Nguyên là 22,12%, ở bò là 6,6 - 10,3%. Phan Lục và Nguyễn Văn Thọ (1995) ghi nhận tỷ lệ nhiễm 26,92% ở bò phía Bắc. Nguyễn Quốc Doanh và cs. (1996, 2001) khảo sát tỷ lệ nhiễm trên trâu và bò sát. Lê Ngọc Mỹ (2002) xác định tỷ lệ nhiễm qua huyết thanh học ở trâu Việt Nam là 53,33%.
• Nghiên cứu quốc tế về phân bố và vật chủ: Luận án điểm lại các công trình của Euzeby (1984), Reid (2002), Manuel (1972, 2009) tại Philippines; Taqi (1989) trên lạc đà; Monzon (1990) trên ngựa tại Argentina; Nishikawa (1990) tại Thái Lan; Payne (1991) tại Indonesia; Vokaty và cs. (1993) tại Guyana; Diall (1993) tại Mali; Singh (1999) tại Ấn Độ; Franke (2000) tại Papua New Guinea; Herrera (2001, 2004) tại Peru và Brazil; Shah (2004), Rodrigues (2005), Gutierrez (2006), Cadioli (2006), Marcili (2010), Abdel-Rady (2011), El-Amin (2011), Sengupta (2012, 2013). Các nghiên cứu này chỉ ra T. evansi có phổ vật chủ rộng (trâu, bò, ngựa, lạc đà, chó, mèo, thú hoang, chuột túi, dơi) và có khả năng gây nhiễm sang người khi tiếp xúc thường xuyên.
• Nghiên cứu về côn trùng môi giới: Phan Địch Lân (1974, 2004) xác định 53 loài mòng tại Việt Nam, tập trung 44 loài ở độ cao dưới 1.000 m. Các loài phổ biến gồm Tabanus rubidus, T. striatus, Chrysops dispar, Chrysozoma assamensis; ruồi hút máu gồm Stomoxys calcitrans, Liperosis exigua, Bdellolarynx sanguinolentus, Stomoxys indica. Các nghiên cứu quốc tế của Kangwagye (1971) tại Uganda, Ferro (1972) tại Colombia, Wiesenhutter (1975) tại Nigeria, Tumrasvin (1989) tại Thái Lan, Foil (1989), Raymond (1990), Otte (1991), Mihok (1995), Sumba (1999), Veer (2007) đã chứng minh vai trò truyền lây cơ học của ruồi, mòng và mối liên hệ giữa mùa phát bệnh với mùa mưa ẩm.
• Nghiên cứu về chẩn đoán và kháng nguyên: Lương Tố Thu và Lê Ngọc Mỹ (1994, 1996) ứng dụng kỹ thuật kháng thể huỳnh quang gián tiếp (IFAT) đạt độ nhạy 71,25%. Vương Thị Lan Phương (2002, 2004) phân lập 26 type kháng nguyên biến đổi (VAT) từ 6 kho kháng nguyên của các chủng T. evansi miền Bắc. Trần Đức Hạnh và cs. (2009) ứng dụng ELISA tại Thái Nguyên. Các kỹ thuật tiên tiến trên thế giới như kit CATT, Ag-ELISA, Suratex và PCR được Luckins (1988), Davison (1999), Nantulya (1994), Radwanska (2011) công bố.

Khoảng trống mà luận án lựa chọn là sự thiếu vắng các dữ liệu dịch tễ học đồng bộ tại 4 tỉnh miền núi phía Bắc, việc đánh giá độ nhạy và khả năng ứng dụng thực địa của các bộ kit chẩn đoán huyết thanh học thế hệ mới, cùng với việc kiểm tra thực nghiệm tính mẫn cảm của các chủng địa phương với các hóa dược điều trị hiện hành.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên khung phân loại động vật học của Levine (1980), xếp Trypanosoma evansi (Steel, 1885) thuộc họ Trypanosomatidae Donein 1901, giống Trypanosoma Gruby 1843, giống phụ Trypanozoon Liihe 1906. Về mặt sinh học và cấu trúc phân tử:

• Hình thái và cấu trúc: Ký sinh trùng có hình thoi hoặc hình mũi khoan, kích thước 18 - 34 x 2,5 µm; màng vỏ ngoài dày 10 - 15 nm gồm 3 lớp; 9 cặp vi ống xếp song song dọc thân; nhân chứa ADN ở trung tâm; thể động (kinetoplast) nằm ở đuôi, phát xuất một roi tự do chạy dọc thân tạo nếp màng rung động.
• Cơ chế biến đổi kháng nguyên: Hệ kháng nguyên gồm kháng nguyên không biến đổi ISG (ISG 65, ISG 75, ISG 100) và kháng nguyên biến đổi bề mặt VSG (Variant Surface Glycoprotein). Lớp VSG chiếm 5 - 10% bộ gen của ký sinh trùng. Quá trình biến đổi kháng nguyên diễn ra qua hai cơ chế: thay đổi luân phiên các điểm biểu hiện gen (không tái tổ hợp ADN) ở giai đoạn đầu, và tái tổ hợp gen hoặc chuyển đổi bản sao chép gen ở giai đoạn mạn tính.
• Cơ chế bệnh sinh: Ký sinh trùng nhân đôi theo chiều dọc trong máu và mô, tiêu thụ glucose, protein, lipid; tiết độc tố Trypanotoxin tác động lên trung khu điều hòa thân nhiệt gây sốt gián đoạn, ức chế cơ quan tạo máu, phá hủy hồng cầu, làm tắc mao mạch và tăng tính thấm thành mạch gây phù thũng dạng keo vàng.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        KHUNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU                               |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Phương pháp dịch tễ & thu thập mẫu:                                            |
|    - Thu thập mẫu máu, huyết thanh trâu, bò tại 4 tỉnh miền núi phía Bắc.        |
|    - Thu thập ruồi, mòng hút máu bằng bẫy và vợt côn trùng theo các tháng/mùa.    |
|                                                                                   |
| 2. Phương pháp phát hiện & định danh ký sinh trùng:                               |
|    - Soi tươi (Direct smear), nhuộm Giemsa tiêu bản máu khô (Romanovsky).         |
|    - Phương pháp làm tan hồng cầu bằng dung dịch SDS (Sodium Dodecyl Sulfate).    |
|    - Phương pháp ly tâm tập trung Haematocrit (WOO, 1971) và kỹ thuật Darkground. |
|    - Tiêm truyền động vật thí nghiệm (chuột bạch, thỏ).                           |
|    - Đo đạc kích thước, định danh hình thái học và phân loại học.                 |
|                                                                                   |
| 3. Phương pháp định loại côn trùng môi giới:                                      |
|    - Giám định hình thái học các loài thuộc họ Tabanidae và Muscidae.             |
|    - Theo dõi tần suất, quy luật hoạt động theo tháng và sinh cảnh.               |
|                                                                                   |
| 4. Phương pháp nghiên cứu bệnh lý học thực nghiệm:                               |
|    - Gây nhiễm T. evansi trên chuột bạch, thỏ và trâu thí nghiệm.                 |
|    - Theo dõi diễn biến thân nhiệt, thời gian xuất hiện ký sinh trùng trong máu.  |
|    - Phân tích chỉ tiêu sinh lý máu (hồng cầu, bạch cầu, công thức bạch cầu).     |
|    - Mổ khám xác định bệnh tích đại thể và vi thể ở các cơ quan nội tạng.         |
|                                                                                   |
| 5. Phương pháp chẩn đoán huyết thanh học:                                         |
|    - Ứng dụng kit CATT (Card Agglutination Test for Trypanosomiasis).             |
|    - Ứng dụng kit ELISA (Enzyme-Linked Immunosorbent Assay).                      |
|    - So sánh tỷ lệ phát hiện trên các mẫu huyết thanh đối chứng dương/âm.         |
|                                                                                   |
| 6. Thử nghiệm độ mẫn cảm thuốc & xây dựng phác đồ:                                |
|    - Đánh giá thời gian sạch trùng trên chuột bạch với 4 loại thuốc:              |
|      Trypanosoma, Azidin, Trypamidium samorin, Diminavet.                         |
|    - Thử nghiệm 3 phác đồ điều trị thực địa trên trâu, bò mắc bệnh.               |
|                                                                                   |
| 7. Xử lý số liệu:                                                                 |
|    - Phương pháp thống kê sinh học trong nghiên cứu thú y.                        |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tập trung trình bày cơ sở khoa học về phân loại học, cấu trúc hình thái, đặc điểm kháng nguyên ổn định ISG và kháng nguyên biến đổi VSG của Trypanosoma evansi. Phân tích chi tiết cơ chế bệnh sinh của độc tố Trypanotoxin, bệnh lý lâm sàng (thể cấp tính, á cấp tính, mạn tính), các biến đổi huyết học (giảm hồng cầu xuống mức 3 triệu/mm³, giảm albumin, tăng globulin, chỉ số A/G < 0,5) và bệnh tích đại thể/vi thể. Điểm luận các phương pháp chẩn đoán từ truyền thống (xem tươi, Giemsa, SDS, WOO, tiêm truyền) đến huyết thanh học (SAT, LATEX, IFAT, ELISA, CATT, Suratex) và sinh học phân tử (PCR). Tổng kết các nhóm hóa dược điều trị và phòng bệnh (Naganin, Novarsenobenzol, Trypamidium, Berenil, Azidin, Trypazen) cùng các biện pháp diệt côn trùng môi giới (sinh thái, hóa học, sinh học). Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế qua các thời kỳ.

Chương 2: Đối tượng, vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình nghiên cứu thực nghiệm và dịch tễ học:

• Địa điểm: Thái Nguyên, Hòa Bình, Lạng Sơn, Lai Châu.
• Đối tượng: Trâu, bò tự nhiên; chuột bạch chủng Rattus norvegicus; thỏ; trâu thí nghiệm; ruồi, mòng hút máu; các chủng T. evansi phân lập tại thực địa.
• Nội dung: Gồm 5 nội dung chính: (1) Nghiên cứu dịch tễ bệnh tại 4 tỉnh; (2) Đánh giá khả năng gây bệnh trên động vật gây nhiễm; (3) Ứng dụng kit CATT và ELISA trong chẩn đoán; (4) Xác định tính mẫn cảm của ký sinh trùng với 4 loại thuốc trên chuột bạch; (5) Xây dựng phác đồ điều trị và biện pháp phòng chống bệnh.
• Phương pháp: Chuẩn hóa quy trình thu thập và bảo quản mẫu máu/huyết thanh; kỹ thuật làm tiêu bản soi tươi, nhuộm Giemsa; kỹ thuật ly tâm WOO (14.000 vòng/phút trong 5 phút); kỹ thuật Darkground; quy trình định loại côn trùng họ Tabanidae và Muscidae; quy trình thực hiện phản ứng ngưng kết CATT và ELISA; phương pháp theo dõi lâm sàng, đếm ký sinh trùng, phân tích huyết học và mổ khám bệnh tích; phương pháp thử nghiệm dược lý và xử lý số liệu thống kê.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Nội dung chương 3 được cấu trúc thành 5 phần lớn tương ứng với các bảng biểu và đồ thị số liệu:

+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                         HỆ THỐNG NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ THEO BẢNG BIỂU CHƯƠNG 3                       |
+-------------------+--------------------------------------------------------------------------------+
| Nội dung nghiên cứu| Bảng / Hình tương ứng trong Luận án                                            |
+-------------------+--------------------------------------------------------------------------------+
| 3.1. Đặc điểm     | - Bảng 3.1: Kết quả định danh loài tiên mao trùng ở 4 tỉnh miền núi phía Bắc  |
| dịch tễ bệnh tại  | - Bảng 3.2 & Hình 3.1: Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu, bò tại 4 tỉnh        |
| 4 tỉnh miền núi   | - Bảng 3.3 & Hình 3.2: Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu, bò theo lứa tuổi     |
| phía Bắc          | - Bảng 3.4 & Hình 3.3: Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu theo mùa vụ           |
|                   | - Bảng 3.5 & Hình 3.4: Tỷ lệ phát bệnh tiên mao trùng ở trâu theo mùa vụ       |
|                   | - Bảng 3.6 & Hình 3.5: Kết quả định danh, phân bố, tần suất ruồi, mòng         |
|                   | - Bảng 3.7: Tỷ lệ loài ruồi, mòng trong số mẫu thu thập ở các địa phương       |
|                   | - Bảng 3.8 & Bảng 3.9: Quy luật hoạt động theo tháng của ruồi, mòng hút máu    |
+-------------------+--------------------------------------------------------------------------------+
| 3.2. Khả năng gây | - Bảng 3.10: T. evansi xuất hiện trong máu chuột bạch sau gây nhiễm            |
| bệnh của T. evansi| - Bảng 3.11: Thời gian chết của chuột bạch sau gây nhiễm                       |
| trên động vật     | - Bảng 3.12: Tỷ lệ triệu chứng lâm sàng chủ yếu của chuột bạch gây nhiễm       |
| thực nghiệm       | - Bảng 3.13: Bệnh tích đại thể ở chuột bạch bị bệnh do gây nhiễm               |
|                   | - Bảng 3.14: So sánh khối lượng cơ thể và nội quan chuột đối chứng - thí nghiệm|
|                   | - Bảng 3.15 & Bảng 3.16: T. evansi xuất hiện trong máu và thời gian chết ở thỏ|
|                   | - Bảng 3.17 & Bảng 3.18: Triệu chứng lâm sàng và bệnh tích đại thể ở thỏ       |
|                   | - Bảng 3.19: Thời gian T. evansi xuất hiện và biểu hiện lâm sàng ở trâu       |
|                   | - Bảng 3.20 & Hình 3.6: Triệu chứng lâm sàng và diễn biến thân nhiệt ở trâu    |
|                   | - Bảng 3.21: Sự thay đổi một số chỉ tiêu sinh lý máu trâu sau gây nhiễm        |
|                   | - Bảng 3.22 & Hình 3.7: Công thức bạch cầu của trâu đối chứng và gây nhiễm     |
|                   | - Bảng 3.23: Bệnh tích đại thể chủ yếu của trâu bị bệnh do gây nhiễm           |
+-------------------+--------------------------------------------------------------------------------+
| 3.3. Ứng dụng kit | - Bảng 3.24: Tỷ lệ phát hiện của kit CATT trong số mẫu huyết thanh dương tính  |
| chẩn đoán         | - Bảng 3.25: Tỷ lệ phát hiện của kit ELISA trong số mẫu huyết thanh dương tính |
| huyết thanh học   | - Bảng 3.26: Tỷ lệ trâu nhiễm tiên mao trùng ở Thái Nguyên qua ứng dụng kit    |
+-------------------+--------------------------------------------------------------------------------+
| 3.4. Độ mẫn cảm   | - Bảng 3.27: Thời gian sạch T. evansi ở chuột khi dùng thuốc Trypanosoma       |
| thuốc trên        | - Bảng 3.28: Thời gian sạch T. evansi ở chuột khi dùng thuốc Azidin            |
| chuột bạch        | - Bảng 3.29: Thời gian sạch T. evansi ở chuột khi dùng Trypamidium samorin     |
|                   | - Bảng 3.30: Thời gian sạch T. evansi ở chuột khi dùng thuốc Diminavet         |
+-------------------+--------------------------------------------------------------------------------+
| 3.5. Xây dựng     | - Bảng 3.31 & Hình 3.8: Hiệu lực của 3 phác đồ điều trị tiên mao trùng trâu bò |
| phác đồ & phòng trị| - Mục 3.5.2: Biện pháp phòng chống bệnh T. evansi cho trâu bò miền núi         |
+-------------------+--------------------------------------------------------------------------------+

Các phát hiện trọng tâm trong chương 3:

1. Về dịch tễ học: Định danh chính xác loài Trypanosoma evansi lưu hành tại Thái Nguyên, Hòa Bình, Lạng Sơn, Lai Châu. Tỷ lệ nhiễm và phát bệnh có sự khác biệt rõ rệt theo địa bàn, theo loài vật chủ (trâu có tỷ lệ nhiễm cao hơn bò), theo nhóm tuổi (tỷ lệ nhiễm tăng dần theo tuổi làm việc) và theo mùa vụ (cao điểm nhiễm và phát bệnh tập trung vào các tháng nóng ẩm từ tháng 5 đến tháng 9). Thành phần côn trùng môi giới gồm các loài mòng (Tabanus rubidus, T. kiangsuensis, T. flavistriatus, T. fumifer, T. striatus) và ruồi hút máu (Stomoxys calcitrans), với mật độ hoạt động đạt đỉnh vào mùa mưa ẩm.
2. Về bệnh học thực nghiệm: Trên chuột bạch và thỏ, T. evansi nhân lên nhanh chóng trong máu ngoại vi, gây sốt, sút cân, phù thũng cục bộ, tổn thương nội quan (gan, lách sưng to, tích dịch bao tim) và dẫn đến tử vong. Trên trâu gây nhiễm thực nghiệm, con vật xuất hiện các đợt sốt cao ngắt quãng tương ứng với các đợt sóng ký sinh trùng trong máu, số lượng hồng cầu và huyết sắc tố suy giảm nghiêm trọng, số lượng bạch cầu tăng, tỷ lệ bạch cầu lympho và bạch cầu ái toan tăng, xuất hiện bệnh tích phù thũng chất keo dưới da và tổn thương mô học ở hệ tuần hoàn, hô hấp.
3. Về ứng dụng kit huyết thanh: Đánh giá độ nhạy và tỷ lệ phát hiện của kit CATT và kit ELISA trên các mẫu huyết thanh chuẩn và huyết thanh thực địa tại Thái Nguyên, cho thấy khả năng phát hiện kháng thể nhanh chóng, hỗ trợ công tác sàng lọc diện rộng so với phương pháp soi kính truyền thống.
4. Về độ mẫn cảm thuốc: Cả 4 loại thuốc (Trypanosoma, Azidin, Trypamidium samorin, Diminavet) đều thể hiện hiệu lực diệt T. evansi trên mô hình chuột bạch với thời gian làm sạch ký sinh trùng trong máu khác nhau.
5. Về phác đồ điều trị: Thử nghiệm 3 phác đồ điều trị trên trâu, bò bệnh tại thực địa, xác định phác đồ tối ưu đạt hiệu lực khỏi bệnh cao, an toàn và phục hồi thể trạng cho gia súc.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới của đề tài

Theo công bố của luận án, công trình mang lại những đóng góp mới cụ thể:

1. Là công trình đầu tiên nghiên cứu có hệ thống về đặc điểm dịch tễ học, bệnh học, phương pháp chẩn đoán và biện pháp phòng trị bệnh tiên mao trùng do Trypanosoma evansi gây ra trên trâu, bò tại một số tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam (Thái Nguyên, Hòa Bình, Lạng Sơn, Lai Châu).
2. Xác định được thành phần loài côn trùng môi giới truyền bệnh (các loài ruồi họ Muscidae và mòng họ Tabanidae) cùng quy luật hoạt động theo mùa của chúng tại các vùng sinh thái miền núi nghiên cứu.
3. Xác định được khả năng mẫn cảm của các chủng T. evansi phân lập tại địa phương đối với 4 loại thuốc diệt tiên mao trùng (Trypanosoma, Azidin, Trypamidium samorin, Diminavet) trên động vật thí nghiệm.
4. Xác định được hiệu quả và tỷ lệ phát hiện của các bộ kit huyết thanh học (kit CATT, kit ELISA) trong chẩn đoán bệnh tiên mao trùng trên trâu, bò.
5. Bước đầu xây dựng và thử nghiệm thành công 3 phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng đạt hiệu lực cao trên trâu, bò, đồng thời đề xuất hệ thống biện pháp phòng chống dịch bệnh tổng hợp phù hợp với điều kiện chăn nuôi miền núi.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Giải pháp điều trị: Áp dụng phác đồ điều trị đặc hiệu bằng các thuốc có hoạt chất diminazene aceturate (Azidin, Berenil) hoặc isometamidium hydrochlorur (Trypamidium samorin), kết hợp thuốc trợ sức, trợ lực và chế độ chăm sóc, nuôi dưỡng hợp lý để phục hồi thể trạng gia súc.
• Giải pháp phòng bệnh bằng hóa dược: Định kỳ tiêm phòng bằng thuốc Trypamidium với liều 0,5 mg/kg thể trọng (pha dung dịch 1 - 2% tiêm bắp) vào đầu mùa côn trùng hoạt động (tháng 4 - tháng 5) do thuốc có khả năng tồn lưu bảo hộ trong máu từ 1,5 đến 2 tháng.
• Kiểm soát côn trùng môi giới: Thực hiện các biện pháp thay đổi sinh thái (phát quang bụi rậm quanh chuồng trại, khơi thông cống rãnh, ủ phân diệt ấu trùng, làm lưới chắn chuồng nuôi) và phun hóa chất diệt ruồi, mòng vào các tháng hoạt động cao điểm (tháng 5 đến tháng 9).
• Quản lý đàn và chẩn đoán định kỳ: Định kỳ kiểm tra máu cho trâu, bò vào thời điểm nghỉ cày kéo (tháng 4 và tháng 8) bằng kit chẩn đoán nhanh; cách ly triệt để gia súc nhiễm bệnh và kiểm soát chặt chẽ việc vận chuyển gia súc từ vùng có dịch.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án chỉ tập trung khảo sát trên phạm vi 4 tỉnh miền núi phía Bắc (Thái Nguyên, Hòa Bình, Lạng Sơn, Lai Châu). Các thử nghiệm độ mẫn cảm thuốc mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm trên chuột bạch và 3 phác đồ thực địa giới hạn.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần mở rộng phạm vi điều tra dịch tễ học sang các tỉnh miền núi Tây Bắc và Đông Bắc khác; tiếp tục giám sát sự biến đổi type kháng nguyên bề mặt (VAT) của T. evansi trong tự nhiên; nghiên cứu ứng dụng công nghệ sinh học phân tử để sản xuất kháng nguyên tái tổ hợp phục vụ chế tạo các bộ kit chẩn đoán trong nước với giá thành thấp.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành cho:

1. Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Thú y, Chăn nuôi Thú y, Ký sinh trùng học động vật: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh về sinh học phân tử của hiện tượng biến đổi kháng nguyên VSG, cơ chế bệnh sinh của Trypanosoma, kỹ thuật gây nhiễm thực nghiệm và phương pháp giám định côn trùng họ Tabanidae và Muscidae.
2. Cán bộ nghiên cứu và giảng viên: Tham khảo phương pháp đánh giá so sánh giữa các kỹ thuật chẩn đoán truyền thống (xem tươi, WOO, tiêm truyền) với kỹ thuật chẩn đoán huyết thanh học (kit CATT, ELISA) và phương pháp bố trí thí nghiệm dược lý thú y.
3. Cán bộ quản lý thú y và kỹ thuật viên tại các địa phương: Ứng dụng trực tiếp quy trình chẩn đoán nhanh bằng kit tại thực địa, lịch trình tiêm phòng hóa dược theo mùa côn trùng hoạt động và các phác đồ điều trị đặc hiệu trên đàn trâu, bò.

Câu hỏi thường gặp

1. Tác nhân gây bệnh tiên mao trùng trong luận án được định danh là loài nào và có đặc điểm cấu tạo ra sao?
Tác nhân được định danh là Trypanosoma evansi (Steel, 1885), thuộc giống phụ Trypanozoon, họ Trypanosomatidae. Ký sinh trùng có kích thước 18 - 34 x 2,5 µm, hình thoi hoặc mũi khoan, có nhân chứa ADN ở trung tâm, thể động (kinetoplast) ở đuôi gắn với một roi chạy dọc thân tạo màng rung động và kéo dài thành roi tự do phía trước. Lớp vỏ ngoài dày 10 - 15 nm cấu tạo từ các phân tử glycoprotein biến đổi (VSG), bên trong có 9 cặp vi ống chạy dọc thân.

2. Ruồi và mòng truyền bệnh tiên mao trùng theo cơ chế nào và mùa hoạt động cao điểm là khi nào?
Ruồi (họ Muscidae như Stomoxys calcitrans) và mòng (họ Tabanidae như Tabanus rubidus, T. kiangsuensis, T. flavistriatus...) truyền bệnh hoàn toàn theo cơ chế cơ học thông qua vòi hút khi đốt hút máu gia súc bệnh rồi chuyển sang đốt gia súc khỏe. Ký sinh trùng duy trì sức sống trong vòi hút côn trùng từ 24 đến 44 giờ (bắt đầu biến dạng sau 35 - 45 giờ và mất khả năng vận động sau 46 - 53 giờ). Ruồi và mòng hoạt động mạnh nhất trong mùa nóng ẩm, mưa nhiều từ tháng 5 đến tháng 9 hàng năm.

3. Tại sao bệnh tiên mao trùng do T. evansi lại gây ra các cơn sốt ngắt quãng và tình trạng bệnh mạn tính kéo dài?
Do hiện tượng biến đổi kháng nguyên bề mặt VSG. Mỗi đợt tăng sinh ký sinh trùng trong máu kích thích cơ thể vật chủ sinh kháng thể tiêu diệt quần thể đó, làm giảm số lượng ký sinh trùng và hết cơn sốt. Tuy nhiên, một số ký sinh trùng thay đổi biểu hiện gen VSG để tạo ra type kháng nguyên bề mặt mới (VAT) mà kháng thể cũ không nhận biết được, tiếp tục nhân lên tạo thành đợt sóng ký sinh trùng mới kèm theo cơn sốt tái phát. Quá trình này lặp đi lặp lại dẫn đến thể bệnh mạn tính, suy nhược và thiếu máu kéo dài do độc tố Trypanotoxin.

4. Những loại thuốc nào được luận án thử nghiệm độ mẫn cảm và sử dụng trong phác đồ điều trị?
Luận án tiến hành thử nghiệm xác định thời gian làm sạch T. evansi trên mô hình chuột bạch với 4 loại thuốc: Trypanosoma, Azidin (hoạt chất Diminazene aceturate), Trypamidium samorin (hoạt chất Isometamidium hydrochlorur) và Diminavet. Trên cơ sở đó, luận án xây dựng và thử nghiệm 3 phác đồ điều trị cho trâu, bò tại thực địa, đồng thời đề xuất liều phòng bệnh của Trypamidium là 0,5 mg/kg thể trọng (bảo hộ 1,5 - 2 tháng) và liều điều trị là 1 mg/kg thể trọng hoặc dùng Azidin 1,18 g/150 kg thể trọng.

5. Các phương pháp chẩn đoán nào được tác giả phân tích và ứng dụng trong nghiên cứu?
Nghiên cứu phân tích và áp dụng các phương pháp: chẩn đoán lâm sàng; phát hiện trực tiếp ký sinh trùng (soi tươi, nhuộm Giemsa, làm tan hồng cầu bằng dung dịch SDS, ly tâm tập trung Haematocrit theo kỹ thuật WOO, kỹ thuật Darkground, tiêm truyền động vật thí nghiệm); chẩn đoán huyết thanh học (phản ứng ngưng kết trên phiến kính SAT, phản ứng ngưng kết hạt LATEX, phản ứng kháng thể huỳnh quang gián tiếp IFAT, phản ứng ELISA phát hiện kháng thể/kháng nguyên, phản ứng ngưng kết Suratex) và sinh học phân tử (PCR). Luận án đi sâu đánh giá hiệu quả phát hiện của kit CATT và kit ELISA trên các mẫu huyết thanh thực địa.

Kết luận

Luận án tiến sĩ thú y của Đỗ Thị Vân Giang đã cung cấp bộ dữ liệu khoa học toàn diện về đặc điểm dịch tễ học, thành phần côn trùng môi giới họ Tabanidae và Muscidae, cùng bệnh lý thực nghiệm của Trypanosoma evansi trên trâu, bò và động vật thí nghiệm tại 4 tỉnh miền núi phía Bắc. Công trình khẳng định tính hiệu quả của các kit huyết thanh học CATT và ELISA trong chẩn đoán nhanh, đồng thời xác định độ mẫn cảm của ký sinh trùng với các loại hóa dược phổ biến. Các phác đồ điều trị và biện pháp phòng chống tổng hợp được đề xuất trong luận án là cơ sở khoa học phục vụ công tác kiểm soát dịch bệnh tiên mao trùng, góp phần bảo vệ và phát triển đàn gia súc nhai lại tại khu vực miền núi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI Bệnh tiên mao trùng được Blanchard (1888) phát hiện đầu tiên ở Việt Nam. Sau đó, bệnh được thấy phổ biến ở hầu hết các tỉnh thành trong cả nước. Bệnh do loài tiên mao trùng Trypanosoma evansi gây ra.

Trâu, bò, ngựa mắc bệnh bị thiếu máu, suy nhược, giảm hoặc mất khả năng sinh sản và sức sản xuất, nếu mắc bệnh nặng súc vật dễ chết. Đặc điểm hình thái, cấu trúc và phân loại tiên mao trùng 1. Phân loại tiên mao trùng ký sinh ở gia súc Theo Levine (1980) (dẫn theo Lương Văn Huấn và Lê Hữu Khương, 1997) [9], vị trí của tiên mao trùng trong hệ thống phân loại nguyên bào (Protozoa) như sau: Ngành Sarcomastigophora Phân ngành Mastigophora Lớp Zoomastigophorasida Bộ Kinetoplastorida Phân bộ Trypanosomatorina Họ Trypanosomatidae Donein, 1901 Giống Trypanosoma Gruby, 1843 Giống phụ Megatrypanum Hoare, 1964 Loài Trypanosoma (M) theileria Giống phụ Herpetosoma Doflein, 1901 Loài Trypanosoma (H) lewisi Giống phụ Schizotrypanum Chagas, 1909 Loài Trypanosoma (S) cruzi Giống phụ Duttonella Chalmers, 1918 Loài Trypanosoma (D) vivax Loài Trvpanosoma (D) uniforme Giống phụ Nannomonas Hoare, 1964 Loài Trypanosoma (N) congolense 5 Loài Trypanosoma (N) simiae Loài Trypanosoma (N) vanhogi Giống phụ Trypanozoon Liihe, 1906 Loài Trypanosoma (T) brucei Loài Trypanosoma (T) gambiense Loài Trypanosoma (T) rhodesiense Loài Trypanosoma (T) equiperdum Loài Trypanosoma evansi (Steel, 1885) Giống phụ Pycnomonas Hoare, 1964 Loài Trypanosoma (P) suis Giống phụ Trypanosoma Gruby, 1843 Loài Trypanosoma rotatorium Trong các loài tiên mao trùng trên, có 3 loài được tổ chức dịch tễ thế giới (OIE) thông báo là có khả năng gây bệnh cho người và động vật có vú, đó là: T. Đặc điểm hình thái, cấu tạo của tiên mao trùng Trypanosoma evansi Theo Nguyễn Thị Kim Lan và cs.

(1999) [11]: đặc điểm hình thái, cấu tạo của tiên mao trùng như sau: Cơ thể có hình thoi, dài 18 - 34 m. Giữa có một nhân, phía cuối cơ thể có một roi, roi này chạy dọc theo thân và tạo thành nhiều màng rung động, cuối cùng roi lơ lửng ở phần đầu và thành roi tự do. Tiên mao trùng di chuyển được là nhờ roi và màng rung động. Trên tiêu bản máu tươi, tiên mao trùng di chuyển nhanh trong huyết tương.

Khi phết kính, nhuộm Giemsa thấy nguyên sinh chất của tiên mao trùng bắt màu xanh nhạt, nhân bắt màu hồng. Phạm Sỹ Lăng và Lê Văn Tạo (2002) [18] cho biết: tiên mao trùng có kích thước: 18 - 34 x 2,5 μm, có hình mũi khoan, di động được trong máu nhờ một roi tự do xuất phát từ phía sau thân, chạy vòng quanh thân tạo thành một màng rung. Khi rung động, roi tự do vung ra phía trước và màng rung chuyển động giúp cho tiên mao trùng di chuyển nhanh trong máu vật chủ. Cấu trúc cơ bản của T.

evansi cũng giống như cấu trúc của các loài tiên mao trùng khác thuộc họ Trypanosomatidae. Cấu trúc từ ngoài vào trong được chia thành 3 phần chính: 6 Vỏ: Ngoài cùng là lớp vỏ dày 10 - 15 nm, vỏ được chia làm 3 lớp (lớp ngoài, lớp giữa và lớp trong; lớp ngoài và lớp trong tiếp giáp với nguyên sinh chất dày hơn lớp giữa). Lớp vỏ ngoài cùng được cấu tạo từ các phân tử glycoprotein luôn biến đổi (Variant Glycoprotein Surface -VGS). Tiếp giáp với lớp trong cùng là 9 cặp vi ống xếp song song dọc theo chiều dài thân tiên mao trùng.

Chính nhờ sự sắp xếp của các cặp vi ống nên tiên mao trùng có dạng hình suốt chỉ mảnh. Nguyên sinh chất (gồm lớp trong và lớp ngoài): trong nguyên sinh chất có chứa ribosome (có màu thẫm xen kẽ vùng không bào màu sáng), kinetoplast (thể cơ động), mitochrondno, reticulum (lưới nội bào) và mạng lưới golgi. Nhân: Nhân tiên mao trùng có chứa AND, hình bầu dục hoặc hình trứng.