Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ Và Biến Đổi Bệnh Lý Của Bệnh Cúm Gia Cầm H5N1 Tại Tỉnh Bắc Giang

Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ và biến đổi bệnh lý của cúm gia cầm H5N1 tại Bắc Giang, cung cấp thông tin quan trọng cho công tác phòng chống dịch.

• Tác giả: Trần Thị Trúc
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Quang Tính
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ Và Biến Đổi Bệnh Lý Cúm Gia Cầm H5N1 Tại Bắc Giang
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu của đề tài
• 0.3. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Giới thiệu chung về bệnh cúm gia cầm
• 1.2. Lịch sử bệnh cúm gia cầm
• 1.2.1. Lịch sử bệnh cúm gia cầm trên thế giới
• 1.2.2. Tình hình dịch cúm gia cầm ở Việt Nam
• 1.3. Đặc điểm sinh học của virus cúm type A
• 1.3.1. Đặc điểm về hình thái, cấu trúc
• 2. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Vật liệu dùng trong nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Điều tra một số chỉ tiêu và tình hình dịch cúm gia cầm từ năm 2004 đến năm 2013
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu dịch tễ
• 2.4.3. Phương pháp chẩn đoán bệnh
• 2.4.4. Phương pháp mổ khám
• 2.4.5. Phương pháp làm tiêu bản vi thể
• 2.4.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.5. Địa điểm nghiên cứu
• 2.6. Thời gian nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Một số đặc điểm dịch tễ bệnh cúm gia cầm tại Bắc Giang
• 3.2. Tình hình chăn nuôi gia cầm tại Bắc Giang từ năm 2001 đến nay
• 3.3. Diễn biến tình hình dịch cúm gia cầm tại tỉnh Bắc Giang từ năm 2004 đến năm 2013
• 3.4. Tỷ lệ mắc bệnh cúm gia cầm theo mùa
• 3.5. Tỷ lệ mắc bệnh cúm gia cầm theo loại gia cầm
• 3.6. Tỷ lệ mắc bệnh cúm gia cầm theo phương thức chăn nuôi
• 3.7. Tỷ lệ mắc bệnh cúm gia cầm theo quy mô đàn
• 3.8. Một số triệu chứng lâm sàng của gà bị bệnh
• 3.9. Tổn thương đại thể trên gà mắc bệnh cúm A/H5N1
• 3.10. Tổn thương vi thể trên gà mắc bệnh cúm A/H5N1
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• MỘT SỐ HÌNH ẢNH TRONG QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

Tóm tắt

I. Dịch tễ cúm gia cầm

Nghiên cứu tập trung vào dịch tễ cúm gia cầm tại tỉnh Bắc Giang, đặc biệt là chủng H5N1. Từ năm 2004 đến 2013, dịch cúm gia cầm đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngành chăn nuôi tại địa phương. Các đợt dịch thường xuất hiện vào mùa đông xuân, với tỷ lệ mắc bệnh cao ở các đàn gia cầm không được tiêm phòng đầy đủ. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, phương thức chăn nuôi nhỏ lẻ và quy mô đàn lớn là yếu tố làm tăng nguy cơ lây lan dịch bệnh.

1.1. Tình hình dịch cúm gia cầm tại Bắc Giang

Từ năm 2004, Bắc Giang đã trải qua nhiều đợt dịch cúm gia cầm, đặc biệt là chủng H5N1. Các đợt dịch thường bùng phát vào mùa đông xuân, với tỷ lệ mắc bệnh cao ở các đàn gia cầm không được tiêm phòng. Nghiên cứu ghi nhận sự biến đổi tỷ lệ mắc bệnh theo mùa, loại gia cầm và phương thức chăn nuôi, cho thấy sự cần thiết của việc cải thiện công tác phòng chống dịch.

1.2. Đặc điểm dịch tễ của cúm gia cầm

Đặc điểm dịch tễ của cúm gia cầm tại Bắc Giang cho thấy, dịch bệnh thường xảy ra ở các đàn gia cầm không được tiêm phòng đầy đủ. Tỷ lệ mắc bệnh cao nhất ở các đàn chăn nuôi theo phương thức nhỏ lẻ và quy mô lớn. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, sự lây lan của dịch bệnh có liên quan mật thiết đến điều kiện thời tiết và môi trường chăn nuôi.

II. Biến đổi bệnh lý cúm gia cầm

Nghiên cứu tập trung vào biến đổi bệnh lý của cúm gia cầm chủng H5N1 tại Bắc Giang. Các biến đổi bệnh lý đại thể và vi thể được ghi nhận trên gà mắc bệnh, bao gồm tổn thương ở đường hô hấp, tiêu hóa và các cơ quan nội tạng. Những biến đổi này không chỉ giúp chẩn đoán bệnh mà còn cung cấp thông tin quan trọng để phát triển các biện pháp phòng chống hiệu quả.

2.1. Biến đổi bệnh lý đại thể

Các biến đổi bệnh lý đại thể trên gà mắc cúm H5N1 bao gồm tổn thương ở phổi, gan, thận và đường tiêu hóa. Những tổn thương này thường xuất hiện dưới dạng xuất huyết, hoại tử và viêm nhiễm. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự xuất hiện của các bệnh tích đặc trưng như viêm phổi cấp và viêm ruột hoại tử, giúp chẩn đoán nhanh chóng và chính xác bệnh cúm gia cầm.

2.2. Biến đổi bệnh lý vi thể

Biến đổi bệnh lý vi thể trên gà mắc cúm H5N1 được ghi nhận qua các tổn thương ở tế bào biểu mô đường hô hấp và tiêu hóa. Các tế bào này thường bị hoại tử và có sự xuất hiện của các thể vùi trong nhân. Những biến đổi này không chỉ giúp chẩn đoán bệnh mà còn cung cấp thông tin quan trọng về cơ chế gây bệnh của virus cúm gia cầm.

III. Nghiên cứu cúm gia cầm H5N1

Nghiên cứu đã cung cấp những thông tin quan trọng về nghiên cứu cúm gia cầm chủng H5N1 tại Bắc Giang. Các kết quả nghiên cứu không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm dịch tễ và biến đổi bệnh lý của bệnh mà còn đóng góp vào việc phát triển các biện pháp phòng chống hiệu quả. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tiêm phòng và quản lý chặt chẽ các đàn gia cầm để ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh.

3.1. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn trong việc hiểu rõ hơn về dịch cúm gia cầm H5N1 tại Bắc Giang. Các kết quả nghiên cứu cung cấp thông tin quan trọng về đặc điểm dịch tễ và biến đổi bệnh lý, giúp cải thiện công tác chẩn đoán và phòng chống dịch bệnh. Nghiên cứu cũng góp phần vào việc xây dựng các chiến lược phòng chống dịch hiệu quả, đặc biệt là trong bối cảnh dịch bệnh đang diễn biến phức tạp.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Các kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong thực tiễn để cải thiện công tác phòng chống dịch cúm gia cầm tại Bắc Giang. Nghiên cứu đề xuất các biện pháp như tăng cường tiêm phòng, quản lý chặt chẽ các đàn gia cầm và cải thiện điều kiện chăn nuôi để giảm thiểu nguy cơ lây lan dịch bệnh. Những biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe gia cầm mà còn góp phần ổn định kinh tế địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh cúm gia cầm type A/H5N1 là một trong những dịch bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngành chăn nuôi gia cầm trên toàn cầu, đặc biệt tại các nước có mật độ chăn nuôi cao như Việt Nam. Tại tỉnh Bắc Giang, với tổng đàn gia cầm lớn, dịch cúm gia cầm đã từng bùng phát mạnh mẽ, gây thiệt hại lớn về kinh tế và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Từ năm 2004 đến 2013, dịch cúm gia cầm tại Bắc Giang diễn biến phức tạp với nhiều đợt dịch tái phát, tỷ lệ mắc bệnh theo mùa và theo loại gia cầm có sự biến đổi rõ rệt. Mục tiêu nghiên cứu nhằm phân tích một số đặc điểm dịch tễ học của bệnh cúm gia cầm type A/H5N1 tại Bắc Giang, đồng thời xác định các biến đổi bệnh lý đại thể và vi thể trên gà mắc bệnh. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 8/2012 đến tháng 8/2013, tập trung tại các cơ sở chăn nuôi và Trung tâm chẩn đoán thú y tỉnh Bắc Giang. Kết quả nghiên cứu không chỉ cung cấp số liệu cụ thể về diễn biến dịch bệnh mà còn góp phần xây dựng các biện pháp phòng chống hiệu quả, nâng cao năng lực chẩn đoán và kiểm soát dịch bệnh tại địa phương, từ đó giảm thiểu thiệt hại kinh tế và nguy cơ lây nhiễm sang người.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình dịch tễ học truyền nhiễm, bao gồm:

• Lý thuyết dịch tễ học mô tả và phân tích: Giúp xác định các yếu tố nguy cơ, phân bố theo không gian, thời gian và đặc điểm vật chủ của bệnh cúm gia cầm.
• Mô hình truyền lây bệnh truyền nhiễm: Phân tích các con đường lây truyền trực tiếp và gián tiếp của virus cúm type A/H5N1 trong quần thể gia cầm.
• Khái niệm về độc lực virus và biến đổi kháng nguyên: Giải thích sự biến đổi của virus cúm type A qua các phân đoạn gene, ảnh hưởng đến khả năng gây bệnh và đáp ứng miễn dịch.
• Khái niệm về miễn dịch chủ động và vaccine phòng bệnh: Đánh giá vai trò của tiêm phòng vaccine trong kiểm soát dịch bệnh.

Các khái niệm chính bao gồm: virus cúm type A/H5N1, dịch tễ học mô tả, biến đổi bệnh lý đại thể và vi thể, phương pháp chẩn đoán RT-PCR, và biện pháp phòng chống dịch.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Số liệu dịch tễ được thu thập từ Chi cục Thú y tỉnh Bắc Giang, Trung tâm chẩn đoán Thú y Trung ương, cùng với điều tra thực tế tại các trang trại gia cầm trong tỉnh từ năm 2004 đến 2013.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp nghiên cứu dịch tễ học mô tả, phân tích hồi quy và nghiên cứu thực nghiệm để đánh giá các yếu tố dịch tễ và biến đổi bệnh lý. Phân tích số liệu bằng phần mềm Excel và thống kê sinh học.
• Phương pháp chẩn đoán: Kết hợp quan sát triệu chứng lâm sàng, mổ khám đại thể, làm tiêu bản vi thể và xét nghiệm RT-PCR để xác định sự hiện diện của virus cúm A/H5N1.
• Timeline nghiên cứu: Thực hiện từ tháng 8/2012 đến tháng 8/2013, bao gồm thu thập mẫu bệnh phẩm, phân tích phòng thí nghiệm và tổng hợp số liệu dịch tễ.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm các mẫu bệnh phẩm từ gà mắc bệnh cúm tại các trang trại khác nhau, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện cho toàn tỉnh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tình hình chăn nuôi và diễn biến dịch cúm gia cầm tại Bắc Giang:

   • Trước khi dịch xuất hiện (2001-2003), ngành chăn nuôi gia cầm tăng trưởng bình quân khoảng 7%/năm.
   • Năm 2004, khi dịch cúm bùng phát, tổng đàn gia cầm giảm 17,1% so với năm 2003, tương đương mất hơn 14 triệu con.
   • Từ 2005 đến 2007, dịch tái phát nhiều lần nhưng quy mô và mức độ thiệt hại giảm dần nhờ các biện pháp phòng chống đồng bộ.
   • Từ 2008 đến 2013, dịch cúm gia cầm gần như không xuất hiện trên diện rộng, chỉ có 2 ổ dịch nhỏ năm 2012 được kiểm soát kịp thời.

2. Tỷ lệ mắc bệnh theo mùa:

   • Mùa Đông Xuân chiếm 63,6% tổng số gia cầm mắc bệnh, cao hơn đáng kể so với mùa Hè Thu (36,4%).
   • Điều kiện thời tiết lạnh, ẩm độ cao và hoạt động chăn nuôi, vận chuyển gia cầm tăng cao vào mùa Đông Xuân tạo điều kiện thuận lợi cho virus phát triển và lây lan.

3. Tỷ lệ mắc bệnh theo loại gia cầm và phương thức chăn nuôi:

   • Gia cầm nuôi hỗn hợp (gà lẫn vịt) có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn gấp nhiều lần so với nuôi riêng biệt.
   • Gia cầm nuôi theo quy mô nhỏ lẻ dễ bị ảnh hưởng hơn so với các trang trại quy mô lớn có biện pháp phòng dịch tốt.

4. Biến đổi bệnh lý đại thể và vi thể trên gà mắc cúm A/H5N1:

   • Đại thể: Xuất huyết dưới da chân, phù nề đầu, mào và tích sưng to, phổi viêm xuất huyết, gan teo hoại tử, ruột xuất huyết đặc biệt vùng hậu môn.
   • Vi thể: Tế bào thận hoại tử, phổi xuất huyết tràn lan, tế bào gan hoại tử, niêm mạc ruột hoại tử và xuất huyết.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính khiến dịch cúm gia cầm bùng phát mạnh tại Bắc Giang là do mật độ chăn nuôi cao, phương thức chăn nuôi nhỏ lẻ, điều kiện khí hậu thuận lợi cho virus tồn tại và lây lan. Kết quả tỷ lệ mắc bệnh theo mùa phù hợp với các nghiên cứu trước đây, cho thấy virus cúm A/H5N1 phát triển mạnh trong điều kiện lạnh ẩm. Biến đổi bệnh lý đại thể và vi thể phản ánh mức độ tổn thương nghiêm trọng do virus gây ra, hỗ trợ cho công tác chẩn đoán chính xác tại hiện trường và phòng thí nghiệm.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả nghiên cứu tại Bắc Giang tương đồng về đặc điểm dịch tễ và biểu hiện bệnh lý, đồng thời khẳng định hiệu quả của các biện pháp phòng chống dịch như tiêm vaccine và kiểm soát vận chuyển gia cầm. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ mắc bệnh theo mùa và bảng thống kê biến đổi bệnh lý để minh họa rõ ràng hơn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường tiêm phòng vaccine cho đàn gia cầm:

   • Thực hiện tiêm phòng định kỳ, đặc biệt trước mùa Đông Xuân để nâng cao miễn dịch quần thể.
   • Chủ thể thực hiện: Chi cục Thú y tỉnh, các trang trại chăn nuôi.
   • Timeline: Triển khai hàng năm, trước mùa dịch 1-2 tháng.

2. Nâng cao công tác giám sát và phát hiện sớm dịch bệnh:

   • Tăng cường kiểm tra, lấy mẫu xét nghiệm định kỳ tại các vùng trọng điểm.
   • Chủ thể thực hiện: Trung tâm chẩn đoán Thú y, Chi cục Thú y.
   • Timeline: Liên tục trong năm, tập trung mùa dịch.

3. Thực hiện nghiêm ngặt các biện pháp an toàn sinh học:

   • Hướng dẫn người chăn nuôi áp dụng vệ sinh chuồng trại, khử trùng dụng cụ, hạn chế tiếp xúc giữa các đàn gia cầm.
   • Chủ thể thực hiện: Người chăn nuôi, cán bộ thú y địa phương.
   • Timeline: Thường xuyên, đặc biệt trong mùa dịch.

4. Quản lý chặt chẽ vận chuyển và buôn bán gia cầm:

   • Kiểm soát nghiêm ngặt việc vận chuyển gia cầm từ vùng dịch, hạn chế buôn bán nhỏ lẻ không kiểm soát.
   • Chủ thể thực hiện: Cơ quan quản lý địa phương, lực lượng kiểm dịch.
   • Timeline: Triển khai ngay và duy trì liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ thú y và chuyên gia dịch tễ học:

   • Hỗ trợ cập nhật kiến thức về đặc điểm dịch tễ và biến đổi bệnh lý của cúm gia cầm, phục vụ công tác giám sát và phòng chống dịch.

2. Người chăn nuôi gia cầm tại Bắc Giang và các tỉnh lân cận:

   • Nắm bắt thông tin về nguy cơ dịch bệnh, các biện pháp phòng ngừa hiệu quả, từ đó áp dụng vào thực tiễn chăn nuôi.

3. Nhà quản lý và hoạch định chính sách nông nghiệp:

   • Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách phòng chống dịch bệnh, phát triển ngành chăn nuôi bền vững.

4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành Thú y, Dịch tễ học:

   • Tham khảo phương pháp nghiên cứu, kết quả và phân tích dịch tễ học để phát triển các đề tài nghiên cứu tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh cúm gia cầm type A/H5N1 có nguy hiểm như thế nào đối với ngành chăn nuôi?
   Bệnh có khả năng lây lan nhanh, tỷ lệ chết cao lên đến 100% trong đàn gia cầm, gây thiệt hại lớn về kinh tế và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

2. Tại sao dịch cúm gia cầm thường bùng phát mạnh vào mùa Đông Xuân?
   Thời tiết lạnh, ẩm độ cao tạo điều kiện thuận lợi cho virus tồn tại và phát triển, đồng thời hoạt động chăn nuôi và vận chuyển gia cầm tăng cao trong mùa này.

3. Phương pháp chẩn đoán bệnh cúm gia cầm hiệu quả nhất hiện nay là gì?
   Phương pháp RT-PCR được sử dụng phổ biến vì cho kết quả nhanh, chính xác trong việc phát hiện virus cúm type A/H5N1.

4. Tiêm vaccine phòng cúm gia cầm có hiệu quả không?
   Tiêm vaccine giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh và tử vong, đồng thời hạn chế sự lây lan virus trong đàn gia cầm nếu được thực hiện đúng quy trình và định kỳ.

5. Các biện pháp phòng chống dịch cúm gia cầm cần được thực hiện như thế nào?
   Kết hợp tiêm vaccine, giám sát dịch tễ, vệ sinh chuồng trại, kiểm soát vận chuyển gia cầm và tuyên truyền nâng cao nhận thức cho người chăn nuôi.

Kết luận

• Dịch cúm gia cầm type A/H5N1 tại Bắc Giang từ 2004 đến 2013 có diễn biến phức tạp, gây thiệt hại lớn nhưng đã được kiểm soát hiệu quả nhờ các biện pháp đồng bộ.
• Tỷ lệ mắc bệnh cao nhất vào mùa Đông Xuân, đặc biệt ở các đàn gia cầm nuôi hỗn hợp và quy mô nhỏ lẻ.
• Biến đổi bệnh lý đại thể và vi thể trên gà mắc bệnh phản ánh mức độ tổn thương nghiêm trọng do virus gây ra, hỗ trợ chẩn đoán chính xác.
• Tiêm vaccine, giám sát dịch tễ và thực hiện an toàn sinh học là các giải pháp then chốt trong phòng chống dịch.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác phòng chống dịch cúm gia cầm tại Bắc Giang và các vùng lân cận.

Next steps: Triển khai mở rộng nghiên cứu theo dõi biến đổi virus, đánh giá hiệu quả vaccine và nâng cao năng lực giám sát dịch tễ.

Call-to-action: Các cơ quan chức năng và người chăn nuôi cần phối hợp chặt chẽ để duy trì các biện pháp phòng chống dịch hiệu quả, bảo vệ ngành chăn nuôi và sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Giới thiệu chung về bệnh cúm gia cầm Bệnh cúm ở gia cầm (Avian Influenza) thường gọi là bệnh cúm gia cầm hoặc bệnh cúm gà, là một bệnh truyền nhiễm gây ra bởi virus cúm type A thuộc họ Orthomyxoviridae. Bệnh thường xảy ra nặng ở gà, vịt, lợn, một số động vật có vú khác và có thể lây sang người. Biểu hiện của bệnh chủ yếu ở đường tiêu hoá và đường hô hấp.

Theo Tô Long Thành (2005) [20], virus cúm gia cầm là virus ARN phân mảnh có khả năng đột biến mạnh với hai kháng nguyên bề mặt H (từ H1 đến H16) và N (từ N1 đến N9) đóng vai trò quan trọng trong sinh bệnh học và miễn dịch học. Tác giả Lê Văn Năm (2004) [16] cho biết: Đây là bệnh rất nguy hiểm, có tốc độ lây lan nhanh với tỷ lệ chết rất cao trong đàn gia cầm bị nhiễm. Virus gây bệnh cúm gia cầm chủ yếu là loại H5, H7, H9 và có thể trở thành đại dịch. J (1993) [27], tính nguy hiểm của bệnh còn thể hiện ở khả năng biến chủng của virus và khả năng gây bệnh cho cả con người.

Như vậy, bệnh cúm gia cầm đang ngày càng trở nên nguy hiểm. Lịch sử bệnh cúm gia cầm 2. Lịch sử bệnh cúm gia cầm trên thế giới Trong lịch sử, bệnh cúm lần đầu tiên được Hippocrate mô tả vào năm 412 trước công nguyên và ổ dịch giống như dịch cúm từ năm 1173 đã được tác giả Hirsch tổng hợp (Lê Văn Năm, 2004) [16]. Năm 1878 ở Italia đã xảy ra một bệnh gây tỷ lệ tử vong rất cao ở đàn gia cầm, sau đã được đặt tên là bệnh dịch hạch gia cầm.

Đến năm 1901, Centanni và Savunozzi đã đề cập đến ổ dịch này được gây ra bởi virus qua n 4 lọc. Nhưng phải đến năm 1955 mới xác định được virus đã chính là virus cúm type A (H7N1 và H7N7) gây chết nhiều gà, gà tây và các loài khác. Những chủng vius đặc biệt này gây ra dịch cúm gia cầm ở nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới trong cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 như: Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Nam Phi, Trung Đông, Viễn đông, Châu Âu, Anh, Liên Xô cũ. Từ sau khi phát hiện ra virus cúm type A, các nhà khoa học đã tích cực nghiên cứu và nhận thấy virus cúm có nhiều ở loài chim hoang dã và gia cầm nuôi ở những vùng khác nhau trên thế giới và thấy rằng bệnh dịch nghiêm trọng nhất xảy ra đối với gia cầm là những chủng gây bệnh cao thuộc phân type H5 và H7, như ở Scotland năm 1959 là H5N1, ở Mỹ năm 1983 -1 984 là H5N2.

Năm 1963, virus type A được phân lập từ gà tây ở Bắc Mỹ do lây từ loài thuỷ cầm di trú vào đàn gà. Cuối thập kỷ 60, phân type H1N1 thấy ở lợn và thấy có liên quan đến những ổ dịch gà tây với biểu hiện đặc trưng là những triệu chứng ở đường hô hấp và giảm đẻ. Sự lây nhiễm từ chim hoang dã sang gia cầm đã có bằng chứng từ trước năm 1970 nhưng chỉ được công nhận khi xác định tỷ lệ nhiễm virus cúm cao ở một số loài thuỷ cầm di trú (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2005) [2]. Năm 1971, Beard đã mô tả khá kỹ virus gây bệnh và đặc điểm bệnh lý lâm sàng trong các ổ dịch cúm gà, gà tây khá lớn xảy ra ở Mỹ mà chủng gây bệnh là H7N1.

Từ năm 1960 - 1979, bệnh được phát hiện ở Canada, Hồng Kông, Nhật Bản, các nước vùng Trung Cận Đông, các nước thuộc liên hiệp Anh và Liên Xô (Đào Yến Khanh, 2005) [11]. Theo Phạm Sỹ Lăng (2004) [13], năm 1983 - 1984 ở Mỹ, dịch cúm gà xảy ra do chủng virus H5N2 ở 3 bang Pensylvania, Virginia, Newtersey làm chết và tiêu hủy hơn 19 triệu gà. Cũng trong thời gian này, tại Ireland người ta n 5 đã phát hiện và tiêu hủy 270 nghìn con vịt tuy không có triệu chứng lâm sàng nhưng đã phân lập được virus cúm chủng độc lực cao (HPAI) để loại trừ bệnh một cách nhanh chóng. Năm 1977 ở Minesota đã phát hiện dịch trên gà tây do chủng H7N7.

Năm 1986 ở Australia dịch cúm đã xảy ra tại bang Victoria do chủng H5N2. Năm 1997 ở Hồng Kông dịch cúm đã xảy ra do virus cúm type A subtype H5N1 làm cho 30 triệu gia cầm phải tiêu hủy, 83 người lây nhiễm và 1 người chết, gây thiệt hại về kinh tế hết sức nghiêm trọng (Phạm Sỹ Lăng, 2004) [14]. Năm 2003, ở Hà Lan dịch cúm đã xảy ra với quy mô lơn do chủng H7N7. Từ cuối năm 2003 đến năm 2004, dịch cúm gia cầm H5N1 bùng phát ở nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam, lây lan nhanh chóng.

Đã có 11 nước khu vực Châu Á xuất hiện dịch cúm gia cầm H5N1 gồm Hàn Quốc, Nhật Bản, Thái Lan, Campuchia, Lào, Indonesia, Trung Quốc, Malaysia, Hồng Kông, Việt Nam. Ngoài ra, có 7 nước và vùng lãnh thổ có dịch cúm gia cầm nhưng khác chủng gồm: Pakistan, Hoa Kì, Canada, Nam Phi, Ai Cập, Cộng hoà dân chủ nhân dân Triều Tiên và Đài Loan (Cục thú y, 2004) [5]. Nguyễn Ngọc Tiến (2013) [26] cho biết tình hình dịch cúm từ năm 2009 tới nay như sau: Năm 2009: Dịch cúm trên gia cầm phát ra tại 17 quốc gia và vùng lãnh thổ bao gồm: Afghanistan, Bangladesh, Camphuchia, Trung Quốc, Đức, Đặc khu hành chính Hồng Kông, Ấn Độ, Nhật Bản, Lào, Mông Cổ, Nepal, Nigeria, Nga, Tây Ban Nha, Thái Lan, Togo, Việt Nam. Năm 2010: Dịch cúm gia cầm phát ra tại 16 quốc gia và vùng lãnh thổ bao gồm: Bangladesh, Bhutan, Bungary, Camphuchia, Trung Quốc, Khu đặc hành chính Hồng Kông, Ấn Độ, Israel, Lào, Mông Cổ, Myanmar, Nepal, Rumani, Nga, Tây Ban Nha và Việt Nam.

n 6 Năm 2011: Dịch cúm gia cầm phát tại 14 quốc gia và vùng lãnh thổ bao gồm: Bangladesh, Camphuchia, Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Iral, Israel, Nhật Bản, Mông Cổ, Myanmar, Hàn Quốc, Khu đặc hành chính Hồng Kông và Việt Nam. Năm 2012 tới nay: Dịch cúm gia cầm đã xảy ra tại Ai Cập, Bangladesh, Nepal, Bhutan, Myanmar, Ấn Độ, Khu đặc hành chính Hồng Kông, Trung Quốc, Irael, Indonesia và Việt Nam. Như vậy, dịch cúm gia cầm đã xảy ra ở khắp các châu lục với mức độ ngày càng nguy hiểm hơn đối với các loài gia cầm và sức khỏe của cộng đồng, nó đã thôi thúc Hiệp hội các nhà chăn nuôi gia cầm hội thảo lần đầu tiên tổ chức hội thảo chuyên đề về bệnh cúm gà. Hội thảo lần đầu tiên tổ chức vào năm 1981, lần thứ 2 tại Ailen năm 1987, lần thứ 3 cũng tại Ailen vào năm 1992.

Từ đó đến nay, trong các hội nghị về dịch tễ trên thế giới, bệnh cúm gia cầm luôn là một trong những nội dung được coi trọng (Lê Văn Năm, 2004) [16].2 Tình hình dịch cúm gia cầm ở Việt Nam Bệnh cúm gia cầm xuất hiện lần đầu tiên ở Việt Nam vào cuối tháng 12/2003. Sau đó, dịch đã nhanh chóng lây lan ra hầu hết các tỉnh trong cả nước, liên tục tái phát và thường xuất hiện vào lúc chuyển mùa, nhất là vụ Đông - Xuân. Theo số liệu của Cục thú y, tính tới năm 2008 thì có 6 đợt dịch cúm xảy ra tại Việt Nam: * Đợt dịch thứ nhất từ tháng 12/2003 đến 30/3/2004 Dịch cúm gia cầm xuất hiện ở nước ta lần đấu tiên vào cuối tháng 12/2003. Dịch bắt đầu xuất hiện tại tỉnh Hà Tây, Long An, Tiền Giang, sau đó lây lan nhanh chóng với nhiều ổ bệnh xuất hiện cùng một lúc ở nhiều địa phương.

Trong đợt dịch này, giai đoạn cao điểm là từ 1/2/2004 đến 19/2/2004, bình quân mỗi ngày có khoảng 15 - 230 xã, 15 - 20 huyện phát hiện ra ổ dịch mới trong cả nước. Ngày cao điểm nhất có 267 xã, 20 n 7 huyện/thị trấn mới phát sinh ra dịch. Số gia cầm tiêu huỷ là 2 - 3 triệu con/ngày, ngày cao điểm nhất lên tới 4 triệu con. Đợt dịch này đã làm cho gia cầm của 2574 xã/phường thuộc 381 huyện/quận/thị xã của 57 tỉnh thành phố mắc bệnh.

Tổng số gia cầm bị chết do mắc bệnh và tiêu huỷ là hơn 43,9 triệu con, chiếm 16,8% tổng số gia cầm của cả nước. Trong đó, gà là 30,4 triệu con và thuỷ cầm là 13,5 triệu con, ngoài ra còn có 14,76 triệu con chim cút và các loại chim khác bị chết và bị tiêu huỷ (Cục thú y, 2004) [5]. * Đợt dịch thứ hai từ tháng 4/2004 đến tháng 11/2004 Trong đợt dịch này, các ổ bệnh chủ yếu xuất hiện ở các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ ở một số tỉnh đồng bằng sông Cửu Long. Dịch có khuynh hướng xuất hiện ở vùng chăn nuôi nhiều thuỷ cầm.

Bệnh xuất hiện ở 46 xã/phường tại 32 huyện/quận/thị xã thuộc 17 tỉnh. Tổng số gia cầm chết và tiêu huỷ trong giai đoạn này khoảng 84.000 con gà và 8. * Đợt dịch thứ ba từ tháng 12/2004 đến tháng 5/2005 Bệnh xuất hiện ở 670 xã tại 182 huyện thuộc 36 tỉnh thành trong cả nước. Số gia cầm bị chết và tiêu huỷ trong đợt này là hơn 470.000 vịt, ngan và hơn 551.

* Đợt dịch thứ tư từ tháng 10/2005 đến tháng 1/2006 Dịch xảy ra ở cả 3 miền với 24 tỉnh thành trong cả nước, trong đó miền Nam có 3 tỉnh (Bạc Liêu, Đồng Tháp, Long An), Miền Trung có 3 tỉnh (Thanh Hoá, Nghệ An, Quảng Trị) và 18 tỉnh thuộc miền Bắc (Hà Nội, Bắc Giang, Hoà Bình, Thái Bình, Hưng Yên, Hải Dương, Phú Thọ, Bắc Ninh, Bắc Kạn, Vĩnh Phúc, Hải Phòng, Sơn La, Quảng Ninh, Yên Bái, Thái Nguyên, Ninh Bình, Cao Bằng và Hà Giang). Tổng số gia cầm bị chết và bị tiêu huỷ 3.000 con thuỷ cầm và các loài khác. n 8 * Đợt dịch thứ năm từ tháng 12/2006 Sau khoảng hơn 10 tháng khống chế dịch cúm gia cầm thành công thì ngày 6/12/2006 dịch cúm đã bùng phát trở lại nước ta. Ổ dịch đầu tiên xuất hiện ở xã Khánh Hưng huyện Trần Văn Thời tỉnh Cà Mau làm hơn 2.500 gia cầm chết.

Một ngày sau đó tỉnh Bạc Liêu cũng có 3.500 vịt bị chết. Sau đó nhiều ổ dịch mới xảy ra tại các tỉnh thuộc đồng bằng sông Cửu Long. Theo đánh giá của Cục Thú y, do thời tiết chuyển lạnh là điều kiện thuận lợi cho virus cúm nhân lên và phát tán. Mặt khác, công tác tiêm phòng vaccine phòng cúm gia cầm đợt 2 đã xong nhưng thực tế nhiều đàn gia cầm, chủ yếu là vịt nở trái phép chưa được tiêm.

Đợt dịch này kéo dài và rải rác trong suốt năm 2007. Từ ngày 1/5/2007 đến 23/8/2007, dịch xảy ra ở 167 xã/ phường 10 quận/ huyện thuộc 23 tỉnh trong cả nước.