Luận án nghiên cứu tính đa hình của một số gen liên quan đến gãy xương cột sống do loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh

Nghiên cứu tính đa hình gen liên quan đến gãy xương cột sống do loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh, cung cấp thông tin quan trọng cho y học.

• Trường học: Trường Đại Học Y Dược
• Chuyên ngành: Y Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Hình Gen Liên Quan Đến Gãy Xương Cột Sống Ở Phụ Nữ Mãn Kinh
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Loãng xương
• 1.2. Khái niệm mật độ xương
• 1.3. Khái niệm loãng xương
• 1.3.1. Định nghĩa
• 1.4. Cơ chế loãng xương nguyên phát
• 1.4.1. Khối lượng xương đỉnh (Peak bone Mass - PBM)
• 1.4.2. Tốc độ mất xương sau khi đạt khối lượng xương đỉnh
• 1.5. Ảnh hưởng của mãn kinh tới loãng xương
• 1.6. Gãy thân đốt sống do loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh
• 1.6.1. Định nghĩa gãy thân đốt sống do loãng xương
• 1.6.2. Dịch tễ học gãy thân đốt sống do loãng xương
• 1.6.3. Yếu tố nguy cơ gãy xương do loãng xương
• 1.6.3.1. Yếu tố nguy cơ không can thiệp được
• 1.6.3.1.1. Tuổi cao
• 1.6.3.1.2. Yếu tố di truyền
• 1.6.3.2. Yếu tố nguy cơ can thiệp được
• 1.6.3.2.1. Yếu tố chiều cao, cân nặng và chỉ số khối cơ thể
• 1.6.3.2.2. Tiền sử gãy xương của bản thân và tiền sử té ngã
• 1.6.3.2.3. Mật độ xương và các yếu tố liên quan đến xương
• 1.6.3.2.4. Hoạt động thể lực và thói quen sử dụng chất kích thích
• 1.7. Phương pháp chẩn đoán gãy thân đốt sống
• 1.7.1. Tiêu chuẩn xác định gãy thân đốt sống trên X-quang
• 1.7.2. Phương pháp bán định lượng

Tóm tắt

I. Đặt Vấn Đề

Loãng xương là một bệnh lý nghiêm trọng, đặc trưng bởi sự giảm mật độ và chất lượng xương, dẫn đến tăng nguy cơ gãy xương. Gãy xương, đặc biệt là ở phụ nữ mãn kinh, có thể gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng như tàn phế và giảm tuổi thọ. Theo thống kê của Tổ chức Loãng xương Thế giới (IOF), 50% phụ nữ mãn kinh trên 50 tuổi có nguy cơ gãy xương do loãng xương, trong đó 26% là gãy thân đốt sống. Việc xác định các yếu tố nguy cơ gãy xương là rất quan trọng để can thiệp điều trị sớm, nhằm giảm thiểu nguy cơ gãy xương. Nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng có nhiều gen liên quan đến nguy cơ gãy xương, trong đó có MTHFR, LRP5 và FTO. Những gen này có thể giúp dự đoán nguy cơ gãy xương ở phụ nữ mãn kinh, đặc biệt là SNP rs1121980 của gen FTO, làm tăng nguy cơ gãy xương lên gấp đôi.

II. Khái Niệm Mật Độ Xương

Mật độ xương là một chỉ số quan trọng trong việc đánh giá sức khỏe xương. Mô xương bao gồm hai thành phần chính: tế bào xương và chất nền xương. Mật độ xương được đo bằng các phương pháp như DXA, chụp cắt lớp vi tính và siêu âm. DXA được coi là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán loãng xương. Phương pháp này sử dụng hai nguồn photon có năng lượng khác nhau để đánh giá chính xác khối lượng xương. Kết quả đo mật độ xương giúp xác định tình trạng loãng xương và nguy cơ gãy xương. Việc hiểu rõ về mật độ xương và các phương pháp đo lường là cần thiết để phát hiện sớm và điều trị hiệu quả loãng xương.

III. Định Nghĩa Loãng Xương

Loãng xương được định nghĩa là một hội chứng với đặc điểm sức bền của xương bị suy giảm, dẫn đến gia tăng nguy cơ gãy xương. Sức bền của xương phụ thuộc vào mật độ chất khoáng và chất lượng xương. Tiêu chuẩn chẩn đoán loãng xương dựa vào chỉ số T-Score, với các mức độ từ bình thường đến loãng xương. Các yếu tố như di truyền, dinh dưỡng và lối sống có ảnh hưởng lớn đến mật độ xương. Việc xác định và hiểu rõ các yếu tố này là rất quan trọng trong việc phòng ngừa và điều trị loãng xương.

IV. Gãy Thân Đốt Sống Do Loãng Xương

Gãy thân đốt sống do loãng xương là một trong những biến chứng phổ biến nhất ở phụ nữ mãn kinh. Gãy xương này thường xảy ra do sang chấn tối thiểu và có thể dẫn đến nhiều hậu quả nghiêm trọng như đau mãn tính và giảm chất lượng cuộc sống. Tỷ lệ gãy thân đốt sống ở phụ nữ trên 50 tuổi rất cao, với nhiều nghiên cứu cho thấy sự gia tăng tỷ lệ gãy theo độ tuổi. Việc xác định các yếu tố nguy cơ gãy xương là rất quan trọng để có thể chẩn đoán và điều trị sớm, từ đó giảm thiểu các di chứng cho người bệnh.

V. Yếu Tố Nguy Cơ Gãy Xương

Yếu tố nguy cơ gãy xương có thể chia thành hai nhóm: không thể thay đổi và có thể thay đổi. Các yếu tố không thể thay đổi bao gồm tuổi tác, giới tính và di truyền. Trong khi đó, các yếu tố có thể thay đổi như mật độ xương, lối sống và dinh dưỡng có thể được can thiệp để giảm nguy cơ gãy xương. Nghiên cứu cho thấy rằng việc cải thiện mật độ xương thông qua chế độ ăn uống và hoạt động thể chất có thể làm giảm nguy cơ gãy xương. Việc hiểu rõ các yếu tố này giúp các bác sĩ và bệnh nhân có thể đưa ra các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

VI. Phương Pháp Chẩn Đoán Gãy Thân Đốt Sống

Chẩn đoán gãy thân đốt sống chủ yếu dựa vào hình ảnh X-quang. Các phương pháp chẩn đoán bao gồm X-quang thường quy, chụp cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ. Phương pháp X-quang thường quy là phổ biến nhất và cho phép đánh giá nhanh chóng tình trạng gãy xương. Tiêu chí xác định gãy thân đốt sống dựa vào sự biến dạng của đốt sống. Việc chẩn đoán sớm và chính xác gãy thân đốt sống là rất quan trọng để có thể điều trị kịp thời và giảm thiểu các biến chứng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Loãng xương là bệnh lý phổ biến với đặc trưng giảm mật độ và chất lượng xương, dẫn đến tăng nguy cơ gãy xương, đặc biệt là gãy thân đốt sống ở phụ nữ sau mãn kinh. Theo tổ chức loãng xương thế giới (IOF), khoảng 50% phụ nữ mãn kinh trên 50 tuổi có nguy cơ gãy xương do loãng xương, trong đó 26% là gãy thân đốt sống. Gãy xương không chỉ làm tăng tỉ lệ tàn phế mà còn giảm tuổi thọ và tăng nguy cơ tử vong. Mục tiêu nghiên cứu nhằm mô tả đặc điểm gãy thân đốt sống do loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh và phân tích tính đa hình của các gen MTHFR (rs1801133), LRP5 (rs41494349) và FTO (rs11211980) liên quan đến nguy cơ gãy xương. Nghiên cứu được thực hiện tại Bệnh viện Bạch Mai và Trường Đại học Y Hà Nội trong giai đoạn 2016-2018, tập trung vào nhóm phụ nữ mãn kinh tự nhiên ≥ 40 tuổi tại miền Bắc Việt Nam. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cá thể hóa đánh giá nguy cơ gãy xương, từ đó đề xuất các biện pháp can thiệp sớm nhằm giảm thiểu gánh nặng bệnh tật và chi phí điều trị liên quan đến loãng xương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Khái niệm mật độ xương (BMD): Mật độ xương là mật độ chất khoáng trong mô xương, được đo bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA), tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán loãng xương.
• Cơ chế loãng xương nguyên phát: Tập trung vào khối lượng xương đỉnh (Peak Bone Mass - PBM) và tốc độ mất xương sau khi đạt PBM, đặc biệt tăng nhanh ở giai đoạn sau mãn kinh do giảm estrogen.
• Đa hình gen và ảnh hưởng đến loãng xương: Các đa hình đơn nucleotide (SNP) trong gen MTHFR, LRP5 và FTO được nghiên cứu vì có liên quan đến mật độ xương và nguy cơ gãy xương, với cơ chế tác động qua chuyển hóa homocystein, con đường tín hiệu WNT/β-catenin và điều hòa cân bằng năng lượng.

Ba khái niệm chính được sử dụng là: mật độ xương (BMD), đa hình gen SNP, và nguy cơ gãy thân đốt sống do loãng xương.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Mô tả cắt ngang cho mục tiêu 1 và nghiên cứu bệnh chứng ghép cặp cho mục tiêu 2.
• Đối tượng nghiên cứu: 328 phụ nữ mãn kinh tự nhiên ≥ 40 tuổi, trong đó 82 người có gãy thân đốt sống và 246 người không gãy, được ghép cặp theo tuổi và thời gian mãn kinh.
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu lâm sàng, kết quả đo mật độ xương bằng DEXA tại cổ xương đùi và cột sống thắt lưng, phim X-quang cột sống ngực và thắt lưng, mẫu máu để phân tích gen.
• Phương pháp phân tích gen: Sử dụng kỹ thuật ARMS-PCR để xác định đa hình SNP rs1801133 của gen MTHFR; phương pháp RFLP-PCR để phân tích SNP rs41494349 của gen LRP5 và rs11211980 của gen FTO; giải trình tự gen trực tiếp để kiểm định kết quả.
• Timeline nghiên cứu: Thực hiện từ tháng 10/2016 đến tháng 10/2018 tại Bệnh viện Bạch Mai và Trường Đại học Y Hà Nội.
• Cỡ mẫu: Tối thiểu 296 người cho mô tả cắt ngang và 324 người cho nghiên cứu bệnh chứng, thực tế thu nhận 328 người.

Phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm thống kê phù hợp, so sánh tần suất đa hình gen giữa nhóm gãy và không gãy, đánh giá mối liên quan giữa đa hình gen và nguy cơ gãy thân đốt sống.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ gãy thân đốt sống do loãng xương: Trong nhóm nghiên cứu, tỷ lệ gãy thân đốt sống là khoảng 25%, phù hợp với số liệu quốc tế (26% theo IOF). Tỷ lệ này tăng theo tuổi, đặc biệt ở nhóm ≥ 60 tuổi, nguy cơ gãy tăng hơn 30% so với nhóm trẻ hơn (RR=1,3; 95% CI: 1,1-1,5).

2. Mối liên quan đa hình gen MTHFR (rs1801133): Kiểu gen 677TT làm giảm hoạt tính enzym MTHFR còn 30%, dẫn đến tăng nồng độ homocystein máu, ảnh hưởng tiêu cực đến cấu trúc xương. Nghiên cứu cho thấy tần suất kiểu gen TT cao hơn ở nhóm gãy thân đốt sống, tăng nguy cơ gãy xương lên khoảng 1,7 lần.

3. Đa hình gen FTO (rs11211980): Kiểu gen TT của SNP này làm tăng nguy cơ gãy xương gấp 2 lần so với kiểu gen CC, phù hợp với nghiên cứu tại Úc. Tần số alen T cao hơn ở nhóm gãy thân đốt sống, cho thấy gen FTO có vai trò trong điều hòa cân bằng năng lượng và ảnh hưởng đến mật độ xương.

4. Đa hình gen LRP5 (rs41494349): Kết quả nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy mối liên quan không đồng nhất giữa đa hình gen LRP5 và nguy cơ gãy thân đốt sống, tương tự các nghiên cứu ở Thái Lan và Trung Quốc. Tần suất alen T không khác biệt rõ rệt giữa nhóm gãy và không gãy.

Thảo luận kết quả

Nguy cơ gãy thân đốt sống tăng theo tuổi và giảm mật độ xương, phù hợp với các nghiên cứu dịch tễ học trên thế giới. Mối liên quan giữa đa hình gen MTHFR và FTO với gãy xương được củng cố qua số liệu phân tích, cho thấy vai trò quan trọng của yếu tố di truyền trong cơ chế bệnh sinh loãng xương và gãy xương. Sự khác biệt về kết quả liên quan đến gen LRP5 có thể do yếu tố chủng tộc và kích thước mẫu nghiên cứu. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất kiểu gen và bảng so sánh tỷ lệ gãy xương theo từng kiểu gen, giúp minh họa rõ ràng mối liên quan giữa đa hình gen và nguy cơ gãy thân đốt sống.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường sàng lọc cá thể hóa nguy cơ gãy xương: Áp dụng xét nghiệm đa hình gen MTHFR và FTO trong đánh giá nguy cơ gãy thân đốt sống ở phụ nữ sau mãn kinh nhằm phát hiện sớm nhóm nguy cơ cao. Thời gian thực hiện: trong vòng 1-2 năm; chủ thể: các cơ sở y tế chuyên khoa xương khớp.

2. Can thiệp điều trị sớm cho nhóm nguy cơ cao: Ưu tiên sử dụng thuốc bisphosphonate và bổ sung canxi, vitamin D cho phụ nữ có đa hình gen nguy cơ và giảm mật độ xương (T-score từ -1,0 đến -2,5). Mục tiêu giảm tỷ lệ gãy xương ít nhất 20% trong 3 năm; chủ thể: bác sĩ lâm sàng và bệnh nhân.

3. Tuyên truyền nâng cao nhận thức về loãng xương và yếu tố di truyền: Tổ chức các chương trình giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của yếu tố di truyền và lối sống lành mạnh để phòng ngừa loãng xương. Thời gian: liên tục; chủ thể: ngành y tế và truyền thông.

4. Nghiên cứu mở rộng và cập nhật bản đồ gen người Việt: Tiếp tục nghiên cứu đa hình gen liên quan đến loãng xương trên quy mô lớn hơn, đa dạng vùng miền để hoàn thiện dữ liệu di truyền phục vụ cá thể hóa điều trị. Thời gian: 5 năm; chủ thể: các viện nghiên cứu và trường đại học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chuyên khoa xương khớp và nội tiết: Nắm bắt cơ sở khoa học về đa hình gen ảnh hưởng đến loãng xương, hỗ trợ chẩn đoán và điều trị cá thể hóa.

2. Nhà nghiên cứu di truyền y học và sinh học phân tử: Tham khảo phương pháp phân tích gen và kết quả nghiên cứu đa hình SNP liên quan đến bệnh lý xương.

3. Chính sách y tế và quản lý sức khỏe cộng đồng: Sử dụng dữ liệu để xây dựng chương trình sàng lọc và phòng ngừa loãng xương hiệu quả, giảm gánh nặng kinh tế xã hội.

4. Phụ nữ sau mãn kinh và người chăm sóc: Hiểu rõ nguy cơ gãy xương do loãng xương và vai trò của yếu tố di truyền, từ đó chủ động phòng ngừa và tuân thủ điều trị.

Câu hỏi thường gặp

1. Loãng xương là gì và tại sao phụ nữ sau mãn kinh dễ bị gãy xương?
   Loãng xương là tình trạng giảm mật độ và chất lượng xương, làm tăng nguy cơ gãy xương. Phụ nữ sau mãn kinh mất estrogen, hormone quan trọng giúp duy trì mật độ xương, dẫn đến tốc độ mất xương tăng nhanh, đặc biệt là gãy thân đốt sống.

2. Đa hình gen MTHFR ảnh hưởng thế nào đến nguy cơ gãy xương?
   Đa hình MTHFR làm giảm hoạt tính enzym, tăng nồng độ homocystein trong máu, gây tổn thương cấu trúc collagen trong xương, làm giảm sức bền xương và tăng nguy cơ gãy xương.

3. Phương pháp nào được sử dụng để đo mật độ xương trong nghiên cứu?
   Phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA) được sử dụng, đây là tiêu chuẩn vàng cho phép đo mật độ khoáng xương chính xác tại cổ xương đùi và cột sống thắt lưng.

4. Tại sao nghiên cứu tập trung vào gen FTO và LRP5?
   Gen FTO liên quan đến điều hòa cân bằng năng lượng và phát triển xương, còn gen LRP5 tham gia vào con đường tín hiệu WNT/β-catenin điều hòa tạo xương. Cả hai gen có đa hình SNP được chứng minh ảnh hưởng đến mật độ xương và nguy cơ gãy xương.

5. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn?
   Kết quả giúp xác định nhóm phụ nữ sau mãn kinh có nguy cơ cao dựa trên đa hình gen, từ đó thực hiện sàng lọc, can thiệp điều trị sớm và tư vấn lối sống phù hợp nhằm giảm tỷ lệ gãy xương và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Kết luận

• Loãng xương và gãy thân đốt sống là vấn đề sức khỏe nghiêm trọng ở phụ nữ sau mãn kinh, với tỷ lệ gãy khoảng 25% tại Việt Nam.
• Đa hình gen MTHFR (rs1801133) và FTO (rs11211980) có liên quan rõ ràng đến nguy cơ gãy thân đốt sống do loãng xương, trong khi gen LRP5 (rs41494349) có kết quả chưa đồng nhất.
• Nghiên cứu cung cấp dữ liệu quan trọng cho việc cá thể hóa đánh giá nguy cơ và can thiệp điều trị sớm.
• Cần mở rộng nghiên cứu đa hình gen trên quy mô lớn hơn để hoàn thiện bản đồ gen người Việt về loãng xương.
• Khuyến nghị áp dụng xét nghiệm gen trong sàng lọc và xây dựng chương trình phòng ngừa, điều trị loãng xương hiệu quả.

Để nâng cao hiệu quả phòng ngừa và điều trị loãng xương, các cơ sở y tế và nhà nghiên cứu nên phối hợp triển khai các biện pháp dựa trên kết quả nghiên cứu này, đồng thời tiếp tục cập nhật và ứng dụng các tiến bộ khoa học trong lĩnh vực di truyền và xương khớp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Loãng xương là bệnh lý có giảm mật độ xương và chất lượng xương, dẫn đến tăng tính gãy xương, hậu quả là gãy xương. Gãy xương làm tăng tỉ lệ tàn phế, giảm tuổi thọ, tăng nguy cơ tử vong. Phụ nữ sau mãn kinh là đối đượng có nguy cơ cao bị gãy xương do loãng xương đặc biệt là gãy thân đốt sống do tốc độ mất xương tăng nhanh ở giai đoạn sau mãn kinh. Theo thống kê của tổ chức loãng xương thế giới (IOF): 50% phụ nữ mãn kinh trên 50 tuổi có nguy cơ gãy xương do loãng xương, trong số đó 26% gãy thân đốt sống.1 Khuyến cáo điều trị loãng xương hiện nay là can thiệp sớm trên đối tượng có giảm mật độ xương (Tscore từ -1,0 đến -2,5) kèm theo yếu tố nguy cơ gãy xương cao nhằm giảm nguy cơ và tỉ lệ gãy xương.2 Việc xác định yếu tố nguy cơ gãy xương theo cá thể hoá đóng vai trò quan trọng để đưa ra quyết định can thiệp điều trị sớm đạt mục tiêu điều trị loãng xương và giảm nguy cơ gãy xương.

Các yếu tố nguy cơ loãng xương và gãy xương nói chung đã được xác định như yếu tố tuổi, giới, chủng tộc, chỉ số khối cơ thể, mật độ xương…. Với tiến bộ của khoa học kỹ thuật, đặc biệt kỹ thuật sinh học phân tử, hiện nay việc xác định gen ảnh hưởng đến nguy cơ gãy xương do loãng xương đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu. Cho đến năm 2019 trên bản đồ gen thế giới đã công bố 518 locus ảnh hưởng đến mật độ xương trong đó có 14 gen liên quan với nguy cơ gãy xương (p<5x10-4).3,4 Nhiều nghiên cứu ở Châu Âu và Châu Á đã chỉ ra mối liên quan giữa gen với gãy xương do loãng xương. Trong đó, 3 điểm gen (MTHFR tại SNP rs1801133, LRP5 tại SNP rs41494349, FTO tại SNP rs11211980) được chứng minh có liên quan đến nguy cơ loãng xương và gãy xương do loãng xương, tuy nhiên kết quả không đồng nhất giữa các chủng tộc.

Năm 2011, nghiên cứu của H. Wang và cộng sự phân tích 20 nghiên cứu đã cho thấy sự tương quan mức độ nhẹ giữa SNP rs1801133 MTHFR với mật độ xương và nguy cơ gãy xương.5 2 Nghiên cứu gần đây của Bích Trần và cộng sự (2013) tại Úc cũng đưa ra kết luận gen FTO có liên quan đến nguy cơ gãy xương ở phụ nữ mãn kinh và gen FTO có thể giúp dự đoán nguy cơ gãy xương do loãng xương; đặc biệt SNP rs1121980 làm tăng nguy cơ gãy xương do loãng xương lên 2 lần.6 Trong khi một nghiên cứu trên người Trung Quốc chỉ ra gen LRP5 có liên quan đến tăng nguy cơ gãy xương và loãng xương thì một nghiên cứu trên người Thái Lan lại không tìm thấy mối liên quan giữa đa hình gen LRP5 tại SNP rs41494349 với BMD ở phụ nữ mãn kinh.7 Ở quần thể người Việt Nam, đây là nghiên cứu đầu tiên phân tích mối liên quan giữa gen với nguy cơ gãy thân đốt sống do loãng xương trên nhóm đối tượng phụ nữ sau mãn kinh. Đồng thời kết quả nghiên cứu sẽ bổ sung thêm số liệu làm phong phú cho bản đồ gen của người Việt Nam về loãng xương. Vì vậy đề tài được thực hiện “Nghiên cứu tính đa hình của một số gen liên quan đến gãy xương cột sống do loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh” nhằm hai mục tiêu: 1.

Mô tả đặc điểm gãy thân đốt sống do loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh và một số yếu tố liên quan 2. Phân tích tính đa hình của gen MTHFR (rs1801133), LRP5 (rs41494349) và FTO (rs11211980) và mối liên quan với gãy thân đốt sống do loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh. Loãng xương 1. Khái niệm mật độ xương Mô xương có cấu trúc gồm 2 thành phần cơ bản là tế bào xương và chất nền xương.

Mô xương bao gồm xương đặc (chiếm 80%) và xương xốp (chiếm 20%). Mật độ xương là mật độ chất khoáng trong mô xương tính trên một đơn vị diện tích (cm2) hoặc thể tích cm.8 Các phương pháp đo mật độ xương (MĐX): phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA), chụp cắt lớp vi tính định lượng độ phân giải cao, đo mật độ xương bằng siêu âm. Trong đó, DEXA là phương pháp được coi là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán loãng xương. + Phương pháp hấp thu tia X năng lượng kép (DXA - Dual Xray Absorbtion).

Nguyên lý: sử dụng hai nguồn photon có năng lượng khác nhau, hệ số hấp thụ của xương và mô mềm khác nhau cho phép đánh giá chính xác khối lượng xương. Nguồn photon phát xạ là tia X cho phép thời gian thăm dò ngắn (5 – 7 phút), mức độ chính xác cao. Phương pháp đo này cho biết mật độ chất khoáng trong mô xương trên đơn vị diện tích (g/cm2), không phân biệt được xương đặc và xương xốp, đo được tại nhiều vị trí, trong đó có những vị trí có nguy cơ cao như cột sống thắt lưng, cổ xương đùi. Hiện tại phương pháp này được coi là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán loãng xương theo tổ chức y tế thế giới.9 + Chụp cắt lớp vi tính định lượng độ phân giải cao (High Resolution Quantitative Computed Tomography - HRQTC): cho biết mật độ chất khoáng thực sự (g/cm3), có khả năng phân biệt xương vỏ và xương xốp, đặc biệt đánh giá được diện tích các lỗ hổng trong xương vỏ, có giá trị tiên lượng gãy xương, tuy nhiên giá thành còn cao, chưa phổ biến trong thực hành lâm sàng.

Khái niệm loãng xương 1. Định nghĩa Theo định nghĩa của Viện Y tế Mỹ (2001) loãng xương là một hội chứng với đặc điểm sức bền của xương bị suy giảm dẫn đến gia tăng nguy cơ gãy xương. Sức bền của xương phản ánh sự kết hợp của mật độ chất khoáng trong xương và chất lượng xương. Chất lượng xương là tổng hợp những yếu tố liên quan đến cấu trúc của xương, chu chuyển chất khoáng trong xương, độ khoáng hóa và các đặc điểm của chất tạo keo.11 Tiêu chuẩn chẩn đoán loãng xương theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO 1994) dựa vào chỉ số T-Score đo bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA - Dual Xray Absorbtion) tại cột sống thắt lưng và cổ xương đùi12: + Bình thường: T-Score ≥ -1,0.

+ Giảm mật độ xương: -2,5 < T-Score < -1,0. + Loãng xương: T-Score ≤ - 2,5. Cơ chế loãng xương nguyên phát Loãng xương phụ thuộc vào hai yếu tố: khối lượng xương đỉnh và tốc độ mất xương sau khi đạt khối lượng xương đỉnh.13 * Khối lượng xương đỉnh (Peak bone Mass - PBM) Khối lượng xương đỉnh là khối lượng xương đạt được tại thời điểm trưởng thành của khung xương. Thường tốc độ hình thành xương cao ở xung quanh tuổi dậy thì, đạt đỉnh ở tuổi 30.8 Tuy nhiên thời điểm đạt được PBM khác nhau giữa nam và nữ, giữa các chủng tộc.

Nữ đạt PBM sớm hơn so với nam từ 3 - 5 năm. Khối lượng xương đỉnh phụ thuộc nhiều vào yếu tố: yếu tố không thay đổi được (di truyền, chủng tộc, giới tính) và yếu tố có thể thay đổi được (dinh dưỡng, lối sống. Trong đó hai yếu tố quan trọng làm tăng khối lượng xương đỉnh là yếu tố di truyền và yếu tố dinh dưỡng. PBM càng cao thì nguy cơ loãng xương sau này càng thấp.

Từ đó, có thể tác động sớm tới khối lượng xương đỉnh để giảm tốc độ mất xương và loãng xương sau này.14,15 * Tốc độ mất xương sau khi đạt khối lượng xương đỉnh 5 Sau khi đạt mật độ xương đỉnh thì xương bắt đầu mất theo thời gian. Tốc độ mất xương trung bình là 1 - 1,5%/năm, tuy nhiên khoảng thời gian 5 - 7 năm xung quanh thời gian mãn kinh tốc độ mất xương là 10,5%/năm ở cột sống, 5,3% ở cổ xương đùi.16 Tốc độ mất xương được phản ánh qua tốc độ chu chuyển xương, đặc biệt tăng nhanh ở giai đoạn sau mãn kinh. Ảnh hưởng của mãn kinh tới loãng xương Mãn kinh là tình trạng ngừng chu kỳ kinh nguyệt ở nữ giới do suy giảm chức năng buồng trứng theo sinh lý. Mãn kinh được định nghĩa là khi người phụ nữ mất kinh liên tục trong vòng 12 tháng.17 Ở Việt Nam tuổi mãn kinh trung bình của phụ nữ là 47  4 tuổi.18 Ở Trung Quốc, tuổi mãn kinh trung bình của phụ nữ thành phố là 49,5 tuổi; ở phụ nữ nông thôn là 47,5 tuổi.

Ở phụ nữ Mỹ da trắng tuổi mãn kinh trung bình 51,4.19, 20 Trong những thập kỷ gần đây, tuổi bắt đầu có kinh nguyệt có xu hướng sớm dần, nhưng thay đổi về tuổi mãn kinh lại không rõ ràng. Ở phụ nữ sau thời kỳ mãn kinh, dưới ảnh hưởng của nhiều yếu tố toàn thân và tại chỗ như: yếu tố di truyền, tuổi cao, thiếu hụt estrogen, ít hoạt động thể lực, thiếu vitamin D và canxi, sử dụng thuốc glucocorticoid, hay mắc một số bệnh (cường cận giáp.) làm tăng số lượng đơn vị chu chuyển xương trên bề mặt các bè xương, làm tăng tốc độ chu chuyển xương, mất cân bằng giữa hủy xương và tạo xương (hủy xương tăng lên), từ đó làm tăng tốc độ mất xương, giảm khối lượng xương (BMD) Lúc này cấu trúc xương trở nên kém bền vững các bè xương mỏng đi, xuất hiện các khoảng trống và có thể thậm chí mất hết các bè xương. Vỏ xương cũng mỏng đi và trở nên xốp. Thành phần cấu tạo hóa học của xương không thay đổi, chỉ tăng tổn thương vi cấu trúc xương từ đó tăng tính gãy xương.21 6 Cơ chế tác động của estrogen lên mật độ xương rất phức tạp, ngày ngay nhờ tiến bộ của y học phân tử đã làm sáng tỏ vai trò của estrogen lên mật độ xương thông qua những tác động chính sau: - Tác động ức chế sự hủy xương thông qua vai trò của OPG ức chế yếu tố RANKL, từ đó ức chế hoạt động của hủy cốt bào - Tác động tăng tạo xương thông qua tăng biệt hóa tạo cốt bào, tăng thời gian hoạt động của tạo cốt bào - Tăng tổng hợp chất nền collagen khung xương - Kích thích hoạt động của enzym 1,25 (OH)2D1 - hydroxylase để tăng tổng hợp vitamin D3 hoạt động, từ đó tăng hấp thụ canxi - Một số tác dụng khác như: tăng bài tiết hormon cận giáp trạng (PTH), tăng bài tiết calcitonin… Tất cả những cơ chế trên đều tác động đến chu chuyển xương, estrogen là một trong số hormon chính điều hòa tính ổn định của chu chuyển xương, khi estrogen giảm đi đáng kể (giai đoạn mãn kinh) làm cho chu chuyển xương tăng lên dẫn đến tốc độ mất xương tăng lên, tăng tỉ lệ loãng xương và nguy cơ gãy xương.

Gãy thân đốt sống do loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh 1.