Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Và Đề Xuất Biện Pháp Quản Lý Các Loài Bướm Ngày Tại Vườn Quốc Gia Pù Mát

Vườn Quốc gia Pù Mát là một trong những khu vực đa dạng sinh học cao nhất Việt Nam, đặc biệt là về côn trùng. 73 trang · Trường Đại Học Lâm Nghiệp · 2017.

• Tác giả: Nguyễn Văn Trung
• Người hướng dẫn: TS. Lê Bảo Thanh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng Và Môi Trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Và Đề Xuất Biện Pháp Quản Lý Các Loài Bướm Ngày Tại Vườn Quốc Gia Pù Mát
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu bướm ngày trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.3. Tình hình nghiên cứu bướm ngày ở Vườn Quốc gia Pù Mát
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ, XÃ HỘI
• 2.1. Một số đặc điểm tự nhiên - xã hội khu vực nghiên cứu
• 2.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.1.2. Địa giới hành chính
• 2.1.1.3. Địa hình địa mạo
• 2.1.1.4. Khí hậu thuỷ văn
• 2.1.2. Những đặc điểm kinh tế xã hội
• 2.1.2.1. Dân số và lao động
• 2.1.2.2. Thực trạng các ngành kinh tế chủ yếu
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp thu thập và kế thừa số liệu
• 3.4.2. Phương pháp điều tra thực địa
• 3.4.3. Phương pháp xử lý kết quả điều tra
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đa dạng về thành phần loài
• 4.1.1. Thành phần loài
• 4.1.2. Đa dạng loài theo bậc taxon họ, giống
• 4.1.3. Mức độ bắt gặp của các loài bướm ngày tại Vườn Quốc gia Pù Mát
• 4.2. Vai trò các loài bướm ngày tại khu vực nghiên cứu
• 4.2.1. Các loài có tên trong Sách đỏ
• 4.2.2. Các loài có vai trò là sinh vật chỉ thị
• 4.2.3. Các loài có ý nghĩa lớn trong du lịch sinh thái
• 4.3. Dẫn liệu về sinh học, sinh thái học của một số loài bướm
• 4.4. Thực trạng và giải pháp bảo tồn bướm ngày tại khu vực nghiên cứu
• 4.4.1. Thực trạng bảo tồn
• 4.4.2. Nguyên nhân gây suy thoái đa dạng sinh học bướm ngày
• 4.4.3. Giải pháp bảo tồn cụ thể
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đa Dạng Loài Bướm Tại Pù Mát 55

Vườn Quốc gia Pù Mát là một trong những khu vực đa dạng sinh học cao nhất Việt Nam, đặc biệt là về côn trùng. Nghiên cứu về bướm ngày (Rhopalocera) tại đây không chỉ góp phần vào hiểu biết khoa học mà còn có ý nghĩa quan trọng trong công tác bảo tồn và phát triển du lịch sinh thái. Theo kết quả điều tra chuyên đề của Vườn, đã có tổng cộng 1855 tiêu bản thuộc 305 loài và 11 họ được thu thập. Tuy nhiên, những nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào việc xác định thành phần loài, chưa đi sâu vào phân bố, sinh cảnh và các đặc điểm sinh học sinh thái của khu hệ bướm ngày nơi đây. Cần có những nghiên cứu chi tiết hơn để cung cấp thông tin đầy đủ và hệ thống, phục vụ cho công tác quản lý và bảo tồn hiệu quả. Việc nghiên cứu cũng cần xem xét đến ảnh hưởng môi trường đến bướm.

1.1. Tầm quan trọng của Nghiên Cứu Côn Trùng Pù Mát

Nghiên cứu côn trùng nói chung và bướm ngày nói riêng có vai trò quan trọng trong việc đánh giá sức khỏe của hệ sinh thái. Bướm ngày Vườn Quốc Gia Pù Mát là chỉ thị sinh học nhạy cảm với những thay đổi môi trường. Việc theo dõi sự biến động của quần thể bướm theo thời gian giúp đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn. Ngoài ra, bướm còn đóng vai trò quan trọng trong quá trình thụ phấn cho cây trồng, góp phần vào năng suất nông nghiệp và duy trì đa dạng sinh học.

1.2. Mục tiêu và phạm vi Nghiên Cứu Bướm Ngày

Nghiên cứu tập trung vào việc đánh giá đa dạng loài bướm ngày tại Vườn Quốc gia Pù Mát, bao gồm việc xác định thành phần loài, phân bố theo sinh cảnh, đặc điểm sinh học sinh thái và vai trò của chúng trong hệ sinh thái. Nghiên cứu cũng đề xuất các biện pháp quản lý và bảo tồn phù hợp, nhằm duy trì và phát triển khu hệ bướm ngày một cách bền vững. Đồng thời, sẽ bổ sung danh sách tên khoa học các loài bướm Pù Mát.

II. Thách Thức Trong Phân Loại Bướm Ngày Pù Mát 58

Mặc dù đã có những nghiên cứu ban đầu về bướm ngày tại Pù Mát, việc phân loại bướm ngày Việt Nam vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Số lượng loài lớn, hình thái tương đồng và sự biến đổi theo mùa khiến việc xác định chính xác trở nên phức tạp. Hơn nữa, thông tin về sinh thái bướm ngày và thức ăn của bướm ngày còn hạn chế, gây khó khăn cho việc đánh giá vai trò của chúng trong hệ sinh thái. Bên cạnh đó, ảnh hưởng môi trường đến bướm ngày cũng cần được nghiên cứu sâu hơn để đưa ra các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Khó khăn trong xác định loài và Khu Hệ Bướm Pù Mát

Việc xác định chính xác các loài bướm ngày đòi hỏi kiến thức chuyên sâu về hình thái, sinh học và phân loại học. Các tài liệu tham khảo về bướm còn hạn chế và chưa đầy đủ, đặc biệt là các tài liệu về khu hệ bướm ở Việt Nam. Sự thiếu hụt này gây khó khăn cho các nhà nghiên cứu trong việc xác định chính xác các loài, đặc biệt là các loài mới hoặc ít gặp.

2.2. Thiếu thông tin về Sinh Thái Bướm Ngày và vòng đời

Thông tin về sinh thái bướm ngày, bao gồm môi trường sống, vòng đời bướm ngày, thức ăn của bướm ngày và các mối quan hệ với các loài khác, còn rất hạn chế. Điều này gây khó khăn cho việc đánh giá vai trò của bướm trong hệ sinh thái và đề xuất các biện pháp bảo tồn phù hợp. Đặc biệt, cần nghiên cứu sâu hơn về các loài bướm quý hiếm Pù Mát.

2.3. Tác động của Ảnh Hưởng Môi Trường Đến Bướm Pù Mát

Môi trường sống của bướm ngày đang bị đe dọa bởi các hoạt động khai thác rừng, chuyển đổi đất đai và ô nhiễm môi trường. Ảnh hưởng môi trường đến bướm ngày bao gồm sự thay đổi khí hậu, mất môi trường sống và suy giảm nguồn thức ăn. Cần có những nghiên cứu cụ thể để đánh giá mức độ tác động của các yếu tố này và đề xuất các biện pháp giảm thiểu.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Bướm Ở Pù Mát 56

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp thu thập và kế thừa số liệu, điều tra thực địa và xử lý kết quả điều tra. Phương pháp thu thập và kế thừa số liệu dựa trên các tài liệu đã công bố về bướm ngày ở Việt Nam và trên thế giới, cũng như các báo cáo và tài liệu của Vườn Quốc gia Pù Mát. Phương pháp điều tra thực địa được thực hiện bằng cách thiết lập các tuyến điều tra trong các sinh cảnh khác nhau, sử dụng vợt bắt bướm và các phương pháp quan sát trực tiếp. Mẫu bướm được thu thập và định danh tại phòng thí nghiệm.

3.1. Thu thập và kế thừa số liệu về Bướm Ngày Pù Mát

Bước đầu tiên là thu thập và kế thừa các số liệu có sẵn về bướm ngày từ các nguồn tài liệu khoa học, báo cáo nghiên cứu và cơ sở dữ liệu trực tuyến. Phân tích các tài liệu này giúp có được cái nhìn tổng quan về thành phần loài, phân bố và sinh thái bướm ngày tại Vườn Quốc gia Pù Mát.

3.2. Điều tra thực địa và thu thập mẫu Bướm Pù Mát

Tiến hành điều tra thực địa tại các khu vực khác nhau trong Vườn Quốc gia Pù Mát. Sử dụng phương pháp bắt bướm bằng vợt và quan sát trực tiếp để thu thập mẫu và ghi nhận thông tin về loài, số lượng, sinh cảnh và các đặc điểm sinh thái. Các mẫu bướm được thu thập và bảo quản cẩn thận để phục vụ cho việc định danh sau này.

3.3. Xử lý và phân tích dữ liệu Đa Dạng Bướm Pù Mát

Sau khi thu thập, các mẫu bướm được định danh bằng cách so sánh với các tài liệu phân loại và mẫu chuẩn. Dữ liệu thu thập được từ điều tra thực địa và phân tích mẫu được xử lý bằng các phương pháp thống kê và phân tích sinh thái để đánh giá đa dạng loài, phân bố và các yếu tố ảnh hưởng đến quần thể bướm.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Bướm Pù Mát 57

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự đa dạng sinh học bướm tại Vườn Quốc gia Pù Mát rất phong phú, với nhiều loài khác nhau được ghi nhận. Phân tích thành phần loài cho thấy sự hiện diện của nhiều họ, giống và loài bướm ngày, cho thấy sự đa dạng của hệ sinh thái. Mức độ bắt gặp của các loài bướm khác nhau cũng được ghi nhận, cho thấy sự phân bố không đồng đều của chúng trong các sinh cảnh khác nhau. Nhiều loài bướm có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái, bao gồm vai trò thụ phấn, là sinh vật chỉ thị và có ý nghĩa lớn trong du lịch sinh thái.

4.1. Thành phần loài và Danh Mục Bướm Pù Mát

Nghiên cứu đã xác định được thành phần loài bướm ngày tại Vườn Quốc gia Pù Mát, bao gồm danh sách các họ, giống và loài. Danh mục bướm Pù Mát cung cấp thông tin chi tiết về số lượng loài, phân bố và các đặc điểm sinh thái của từng loài.

4.2. Mức độ bắt gặp và phân bố Bướm Ngày theo sinh cảnh

Nghiên cứu đã ghi nhận mức độ bắt gặp của các loài bướm ngày khác nhau tại các sinh cảnh khác nhau trong Vườn Quốc gia Pù Mát. Điều này cho thấy sự phân bố không đồng đều của bướm và mối liên hệ giữa chúng và môi trường sống.

4.3. Vai trò sinh thái và giá trị du lịch của Bướm Pù Mát

Nhiều loài bướm có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái, bao gồm vai trò thụ phấn cho cây trồng, là sinh vật chỉ thị và có ý nghĩa lớn trong du lịch sinh thái. Việc bảo tồn và phát triển khu hệ bướm ngày không chỉ góp phần bảo vệ đa dạng sinh học mà còn mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương thông qua du lịch sinh thái và địa điểm xem bướm Pù Mát.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Bướm Ngày Tại Vườn Pù Mát 54

Việc bảo tồn bướm Pù Mát ngày tại Vườn Quốc gia Pù Mát đòi hỏi một loạt các biện pháp cụ thể, bao gồm bảo vệ môi trường sống, kiểm soát các hoạt động khai thác và phát triển du lịch bền vững. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng địa phương và các nhà khoa học để đảm bảo hiệu quả của công tác bảo tồn. Bên cạnh đó, cần tăng cường công tác tuyên truyền và giáo dục về vai trò của bướm trong hệ sinh thái và tầm quan trọng của việc bảo tồn chúng.

5.1. Bảo vệ môi trường sống và Bảo Tồn Bướm Pù Mát

Bảo vệ môi trường sống tự nhiên của bướm ngày là yếu tố then chốt để bảo tồn chúng. Cần có các biện pháp kiểm soát chặt chẽ các hoạt động khai thác rừng, chuyển đổi đất đai và ô nhiễm môi trường để đảm bảo duy trì môi trường sống phù hợp cho bướm.

5.2. Kiểm soát các hoạt động khai thác và phát triển du lịch

Các hoạt động khai thác tài nguyên và phát triển du lịch cần được kiểm soát chặt chẽ để giảm thiểu tác động tiêu cực đến quần thể bướm ngày. Cần có quy hoạch cụ thể và các biện pháp quản lý chặt chẽ để đảm bảo các hoạt động này không gây ảnh hưởng đến môi trường sống và nguồn thức ăn của bướm.

5.3. Tuyên truyền và giáo dục về Bảo Tồn Bướm Pù Mát

Tăng cường công tác tuyên truyền và giáo dục về vai trò của bướm trong hệ sinh thái và tầm quan trọng của việc bảo tồn chúng. Nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của bướm và khuyến khích các hành động bảo vệ bướm và môi trường sống của chúng. Cần chú trọng đến các loài bướm quý hiếm Pù Mát.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Về Bướm Tương Lai 52

Nghiên cứu về đa dạng loài bướm ngày tại Vườn Quốc gia Pù Mát đã cung cấp những thông tin quan trọng về thành phần loài, phân bố và vai trò của chúng trong hệ sinh thái. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, bao gồm sinh thái bướm ngày, ảnh hưởng môi trường đến bướm và hiệu quả của các biện pháp bảo tồn. Trong tương lai, cần có những nghiên cứu dài hạn và toàn diện hơn để cung cấp cơ sở khoa học cho việc quản lý và bảo tồn hiệu quả khu hệ bướm ngày tại Vườn Quốc gia Pù Mát.

6.1. Tổng kết kết quả Nghiên Cứu Khoa Học Về Bướm Pù Mát

Tổng kết và đánh giá các kết quả đạt được từ nghiên cứu khoa học về bướm Pù Mát, bao gồm thành phần loài, phân bố, sinh cảnh và vai trò sinh thái của chúng. Đánh giá những đóng góp của nghiên cứu trong việc cung cấp thông tin cho công tác quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về Sinh Thái Bướm Ngày

Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo về sinh thái bướm ngày, bao gồm nghiên cứu về vòng đời bướm ngày, thức ăn của bướm ngày, mối quan hệ giữa bướm và các loài khác, và tác động của ảnh hưởng môi trường đến bướm.

6.3. Ứng dụng kết quả Nghiên Cứu Bướm Pù Mát vào thực tiễn

Đề xuất các biện pháp ứng dụng kết quả nghiên cứu bướm Pù Mát vào thực tiễn, bao gồm xây dựng các chương trình bảo tồn bướm, phát triển du lịch sinh thái, và tuyên truyền giáo dục về vai trò của bướm trong hệ sinh thái.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Nghiên cứu côn trùng học giữ vai trò thiết yếu trong việc đánh giá tính toàn vẹn và cân bằng của hệ sinh thái rừng tự nhiên. Trong lớp Côn trùng (Insecta), bộ Cánh vẩy (Lepidoptera), đặc biệt là phân bộ Bướm ngày (Rhopalocera), đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn, tham gia tuần hoàn vật chất hữu cơ và thúc đẩy thụ phấn cho thực vật rừng cũng như hoa màu nông nghiệp. Nhờ tính mẫn cảm sinh thái cao trước các biến đổi vi khí hậu và thảm phủ thực vật, bướm ngày thường được giới khoa học sử dụng làm sinh vật chỉ thị tin cậy nhằm định lượng chất lượng rừng và giám sát hiệu quả của các chương trình bảo tồn đa dạng sinh học theo thời gian.

Vườn quốc gia Pù Mát (tỉnh Nghệ An) là khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao thuộc dãy Bắc Trường Sơn, nơi lưu giữ nhiều nguồn gen thực vật và động vật đặc hữu, quý hiếm. Các khảo sát chuyên đề trước đây tại Vườn quốc gia đã thu thập được 1.855 tiêu bản thuộc 305 loài của 11 họ bướm, phát hiện 7 loài bướm ngày mới cho khu hệ côn trùng Việt Nam và 3 loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam ở thứ hạng Sẽ nguy cấp (VU). Tuy nhiên, các công trình trước đó phần lớn tập trung vào việc lập danh lục thành phần loài, chưa nghiên cứu sâu về các đặc trưng sinh thái học quần xã, đặc biệt là cấu trúc phân bố theo các sinh cảnh rừng, tần suất bắt gặp và đặc tính sinh học của từng nhóm loài. Nhằm giải quyết khoảng trống dữ liệu này, khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu tính đa dạng và đề xuất biện pháp quản lý các loài bướm ngày (Rhopalocera) tại vườn quốc gia Pù Mát tỉnh Nghệ An" được thực hiện bởi sinh viên Nguyễn Văn Trung (chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Trường Đại học Lâm nghiệp) dưới sự hướng dẫn của TS. Lê Bảo Thanh.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể:

1. Xác định được thành phần và một số đặc điểm của các loài bướm ngày tại khu vực nghiên cứu.
2. Đưa ra biện pháp quản lý các loài bướm ngày tại khu vực nghiên cứu.

Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm:

1. Xác định thành phần loài bướm ngày trong khu vực nghiên cứu.
2. Xác định một số đặc điểm sinh học, sinh thái học của một số loài bướm ngày tại khu vực nghiên cứu.
3. Đề xuất biện pháp quản lý các loài bướm ngày tại khu vực nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các loài bướm hoạt động vào ban ngày (Rhopalocera) thuộc bộ Cánh vẩy (Lepidoptera).
• Phạm vi không gian: Vườn quốc gia Pù Mát, nằm trên địa giới hành chính của 3 huyện Anh Sơn, Con Cuông và Tương Dương, tỉnh Nghệ An; tọa độ địa lý từ 18°46' đến 19°12' vĩ độ Bắc. Địa bàn khảo sát thực địa trực tiếp tập trung tại các xã Châu Khê, Yên Khê (huyện Con Cuông) và xã Phúc Sơn (huyện Anh Sơn).
• Phạm vi thời gian: Số liệu thực địa được thu thập từ tháng 3/2017 đến tháng 5/2017 (thời gian ghi chép mẫu thực địa ngoài tự nhiên diễn ra trong giai đoạn tháng 3 - tháng 4).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng hệ thống phân loại học côn trùng chuẩn đối với phân bộ Rhopalocera, đồng thời kế thừa các tiêu chí phân loại trong các công trình phân loại khu hệ bướm Đông Dương và khu vực châu Á của J.de Joannis (1930), W. Evans (1932), Dubois & Vitalis de Salvaza (1919), A. Monastyrkii, Đặng Thị Đáp, Vũ Văn Liên (2000), cùng Sách đỏ Việt Nam (phần Động vật, 2000, 2007).

Phương pháp nghiên cứu thực địa và xử lý số liệu được triển khai qua các bước:

• Phương pháp thu thập và kế thừa số liệu: Tổng hợp tài liệu thứ cấp từ các báo cáo chuyên đề điều tra đa dạng sinh học của Vườn quốc gia Pù Mát; kết hợp phỏng vấn người dân bản địa tại các thôn bản vùng đệm về các giá trị kinh tế và công dụng của các loài côn trùng bản địa.
• Phương pháp điều tra thực địa: Tiến hành điều tra sơ thám nhằm xác lập 3 tuyến điều tra đi qua 6 dạng sinh cảnh đặc trưng của khu vực, với tổng cộng 17 điểm điều tra định lượng:
  • Tuyến 1: Từ Khe Pu đến Khe Choang (xã Châu Khê, huyện Con Cuông) gồm 6 điểm điều tra.
  • Tuyến 2: Từ Khe Nước Mọc đến Thác Khe Kèm (xã Yên Khê, huyện Con Cuông) gồm 5 điểm điều tra.
  • Tuyến 3: Từ cầu sông Giăng đến đồn Biên phòng (xã Phúc Sơn, huyện Anh Sơn) gồm 6 điểm điều tra.
• Phân loại sinh cảnh khảo sát (6 dạng sinh cảnh):
  • SC01: Sinh cảnh dân cư, đất canh tác nông nghiệp (trồng lúa, ngô).
  • SC02: Sinh cảnh tràng cỏ cây gỗ rải rác (trạng thái Ib, Ic; cây ưa sáng, cây bụi Bùm bụp, Cỏ lào, Cỏ tranh).
  • SC03: Sinh cảnh rừng tre nứa (kiểu phụ thứ sinh sau khai thác hoặc nương rẫy, khép tán nhanh).
  • SC04: Sinh cảnh rừng tự nhiên trên núi đá vôi (phân bố rải rác ở Anh Sơn, Con Cuông, Tương Dương).
  • SC05: Sinh cảnh rừng phục hồi sau nương rẫy (trạng thái IIA, IIB, được khoanh nuôi bảo vệ).
  • SC06: Sinh cảnh rừng tự nhiên ven sông, suối (ven sông Giăng, Thác Khe Kèm).
• Thu bắt và bảo quản mẫu vật: Đi dọc theo tuyến và dừng tại các điểm điều tra (bán kính 10 m hoặc ô chữ nhật, quan trắc trong thời gian cố định 30 phút/điểm; khoảng cách giữa hai điểm liền kề tối thiểu 100 m hoặc chuyển đổi sinh cảnh). Sử dụng vợt bắt bướm chuyên dụng (vải màn, đường kính miệng 30 cm, cán gỗ dài 1,5 m). Mẫu bóp ngực nhẹ, cho vào bao giữ mẫu bằng giấy tam giác, ghi rõ thông số tọa độ, thời gian, sinh cảnh và bảo quản trong hộp kín.
• Kỹ thuật làm mẫu và giám định: Mẫu vật được căng phẳng trên bàn xốp rãnh tại phòng Bộ môn Bảo vệ thực vật (Trường Đại học Lâm nghiệp), cánh trước đặt vuông góc với thân, ghim giấy cố định râu và cánh, sấy khô 4-5 ngày. Dùng kim côn trùng ghim xuyên ngực giữa (1/3 kim nhô lên phía lưng, 2/3 ở mặt bụng). Giám định danh pháp bằng phương pháp so sánh hình thái học dựa trên các tài liệu: Sổ tay quan sát bướm ngày Trung Quốc (2008), Bảo tàng côn trùng (Lý Tương Tào, 2006) và Bộ mẫu ảnh sinh thái 600 loài côn trùng Trung Quốc (Triệu Mai Quân, 2004).
• Xử lý số liệu: Tính toán tần suất bắt gặp $P_i (%)$ theo công thức: $$P_i = \frac{n_i}{N} \times 100$$ (Trong đó $n_i$ là số điểm điều tra bắt gặp loài $i$, $N = 17$ là tổng số điểm điều tra). Phân hạng mức độ bắt gặp theo 3 cấp độ:
  • Loài thường gặp $(+++)$: $P_i \ge 50%$
  • Loài ít gặp $(++)$: $25% < P_i < 50%$
  • Loài ngẫu nhiên gặp $(+)$: $P_i \le 25%$

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương này khái quát tiến trình nghiên cứu phân loại côn trùng và bộ Cánh vẩy trên phạm vi thế giới và Việt Nam. Trên thế giới, tác giả điểm qua các nghiên cứu nền tảng từ Aristotle, J.de Joannis (1930) thống kê 1.798 loài thuộc 746 giống ở Bắc Kỳ, đến các công trình định danh tại Ấn Độ (Evans, 1932), Malaysia, Thái Lan và Trung Quốc. Tại Việt Nam, các dẫn liệu bướm ngày được tích lũy từ công trình của Dubois & Vitalis de Salvaza (1919), Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô (Kuznhetxov, 1988), và Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga (A. Monastyrkii, Vũ Văn Liên). Riêng tại Vườn quốc gia Pù Mát, các cuộc khảo sát giai đoạn trước đã xác lập danh lục 305 loài bướm ngày thuộc 11 họ (chiếm 1.855 tiêu bản), trong đó họ Nymphalidae chiếm số lượng lớn nhất (78 loài), kế đến là Satyridae và Lycaenidae (mỗi họ 46 loài). Phân tích địa lý sinh vật chỉ ra 58% số loài thuộc khu hệ Phương Đông và 21,1% thuộc khu hệ Indo-Malay.

Chương 2: Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội khu vực nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết điều kiện tự nhiên của Vườn quốc gia Pù Mát với diện tích vùng lõi 94.400 ha và vùng đệm 86.000 ha trải rộng trên 16 xã thuộc 3 huyện Anh Sơn, Con Cuông và Tương Dương. Địa hình phân hóa thành núi cao trung bình hiểm trở (đỉnh Pulaileng 2.711 m), núi thấp, thung lũng xâm thực và các khối karst đá vôi. Khí hậu mang tính nhiệt đới gió mùa phân hóa sâu sắc: nhiệt độ trung bình năm 23 - 24°C, chịu ảnh hưởng mạnh của gió Tây khô nóng (gió Lào) từ tháng 4 đến tháng 7 khiến nhiệt độ tối cao vượt 42°C (Con Cuông 42,0°C; Tương Dương 42,7°C) và độ ẩm có ngày hạ dưới 30%. Lượng mưa trung bình năm dao động từ 1.268,3 mm (Tương Dương) đến 1.791,1 mm (Con Cuông), tập trung 90% vào mùa mưa lũ (tháng 9 - 10). Mạng lưới thủy văn chính gồm sông Cả cùng các phụ lưu hữu ngạn: Khe Thơi, Khe Choang và Khe Khặng (sông Giăng).

Về kinh tế - xã hội, địa bàn là nơi sinh sống của các cộng đồng dân tộc Thái, Khơ Mú, Kinh, Đan Lai với tỷ lệ hộ thiếu lương thực giáp hạt còn 23%. Hoạt động kinh tế chủ yếu là trồng lúa nước, nương rẫy và chăn thả gia súc tự do. Tác giả chỉ ra các yếu tố nhân sinh tác động tiêu cực đến môi trường sống của côn trùng: phát rẫy gây cháy rừng, khai thác gỗ củi, săn bắt động vật, dùng kích điện đánh cá trên sông suối và thả rông trâu bò vào sâu trong rừng đặc dụng.

Chương 3: Mục tiêu, đối tượng, nội dung phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết khung phương pháp nghiên cứu thực nghiệm dã ngoại. Tác giả cụ thể hóa tiêu chí thiết lập 3 tuyến điều tra đi qua 17 điểm mẫu đại diện cho 6 dạng sinh cảnh; mô tả kỹ thuật sử dụng vợt bắt bướm, phương thức bảo quản tạm thời trong bao giấy không nát và quy chuẩn định hình mẫu tiêu bản trên miếng xốp phẳng rãnh. Đồng thời, chương 3 thiết lập công thức tính toán tần suất xuất hiện $P_i (%)$, thang đo 3 cấp độ bắt gặp, và quy trình mô tả hình thái học (chiều dài thân, sải cánh, họa tiết gân cánh) phục vụ cho việc lập danh lục và phân tích sinh thái.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Đây là chương nội dung thực nghiệm trọng tâm, thể hiện các kết quả thu được:

• Thành phần loài: Ghi nhận 79 loài bướm ngày thuộc 48 giống của 11 họ. Điểm nổi bật là đã phát hiện và bổ sung cho danh lục Vườn quốc gia loài Bướm phượng cánh đuôi nheo (Lamproptera curius F., họ Papilionidae).
• Cấu trúc phân loại theo bậc họ và giống: Họ Nymphalidae (Bướm giáp) chiếm tỷ lệ đa dạng lớn nhất với 12 loài (15,19%), tiếp theo là Amathusiidae (Bướm rừng) và Satyridae (Bướm mắt rắn) cùng đạt 11 loài (13,92%), Papilionidae (9 loài, 11,39%), Pieridae và Danaidae (cùng 8 loài, 10,12%), thấp nhất là Acraeidae (2 loài, 2,54%).
• Mức độ bắt gặp: Nhóm loài thường gặp chiếm ưu thế áp đảo với 52 loài (65,83%), nhóm loài ít gặp gồm 9 loài (11,39%) và nhóm ngẫu nhiên gặp gồm 18 loài (22,78%).
• Phân bố theo sinh cảnh: Sinh cảnh rừng phục hồi sau nương rẫy (SC05) có mức độ tập trung cao nhất với 65 loài (82,28%), tràng cỏ cây gỗ rải rác SC02 đạt 63 loài (79,75%), sinh cảnh dân cư SC01 và rừng ven suối SC06 cùng đạt 62 loài (78,48%), rừng tre nứa SC03 có 59 loài (74,68%) và thấp nhất là rừng tự nhiên trên núi đá vôi SC04 với 54 loài (68,35%).
• Giá trị bảo tồn và sinh thái: Ghi nhận 2 loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam (Lamproptera curius và Papilio noblei - cấp VU). Xác định các loài thuộc họ Amathusiidae gồm Stichophthalma howqua, Discophora sondaica, Thaumantis diores là sinh vật chỉ thị cho các sinh cảnh rừng nguyên sinh ít bị xáo trộn. Đồng thời, chương cung cấp bản mô tả hình thái học, sải cánh, tập tính dinh dưỡng và loài cây thức ăn sâu non của 7 loài bướm tiêu biểu: Catopsilia pomona, Appias albina, Graphium sarpedon, Euploea mulciber, Hebomoia glaucippe, Papilio noblei và Danaus genutia.
• Thực trạng và giải pháp quản lý: Phân tích các nguyên nhân suy thoái quần thể bướm và đề xuất giải pháp kiểm soát chăn thả, bảo vệ cây thức ăn của sâu non và gắn bảo tồn với du lịch sinh thái.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đã cung cấp số liệu thực nghiệm định lượng về khu hệ bướm ngày tại Vườn quốc gia Pù Mát trong giai đoạn khảo sát. Cơ cấu taxon họ và giống được tổng hợp trong bảng số liệu sau:

STT	Họ bướm ngày	Tên tiếng Việt	Số loài	Tỷ lệ loài (%)	Số giống	Tỷ lệ giống (%)
1	Acraeidae	Họ Bướm ngọc	2	2,54	2	4,17
2	Amathusiidae	Họ Bướm rừng	11	13,92	7	14,58
3	Danaidae	Họ Bướm đốm	8	10,12	4	8,33
4	Hesperiidae	Họ Bướm nhảy	5	6,33	4	8,33
5	Libytheidae	Họ Bướm giáp	3	3,80	1	2,09
6	Lycaenidae	Họ Bướm xanh	4	5,07	2	4,17
7	Nymphalidae	Họ Bướm giáp	12	15,19	6	12,50
8	Papilionidae	Họ Bướm phượng	9	11,39	5	10,42
9	Pieridae	Họ Bướm phấn	8	10,12	6	12,50
10	Riodinidae	Họ Bướm ngao	6	7,60	4	8,33
11	Satyridae	Họ Bướm mắt rắn	11	13,92	7	14,58
Tổng	11 họ		79	100,00	48	100,00

Phân bố thành phần loài theo 6 dạng sinh cảnh thực địa được tổng hợp như sau:

Mã sinh cảnh	Đặc trưng sinh cảnh thực địa	Số loài bắt gặp	Tỷ lệ so với tổng số loài (%)
SC01	Khu dân cư và đất canh tác nông nghiệp	62	78,48
SC02	Tràng cỏ cây gỗ rải rác (trạng thái Ib, Ic)	63	79,75
SC03	Rừng tre nứa	59	74,68
SC04	Rừng tự nhiên trên núi đá vôi	54	68,35
SC05	Rừng phục hồi sau nương rẫy (trạng thái IIA, IIB)	65	82,28
SC06	Rừng tự nhiên ven sông, suối	62	78,48

Dữ liệu sinh học cụ thể của các loài điển hình được ghi nhận:

• Catopsilia pomona (Bướm vàng chanh di cư): Sải cánh 55 - 80 mm, sâu non ăn lá cây họ Đậu; bay theo đàn lớn ở các bãi đất ẩm, vũng nước ven đường.
• Appias albina (Bướm hải âu trắng): Sải cánh 50 - 70 mm, sâu non ăn lá các loài cây họ Cáp (Capparaceae); bay đàn hỗn hợp ven suối vào đầu mùa mưa.
• Graphium sarpedon (Bướm chai xanh): Sải cánh 80 - 90 mm, sâu non ăn lá cây thuộc họ Na (Annonaceae).
• Euploea mulciber (Bướm quạ đốm xanh tím): Sải cánh 90 - 100 mm, hoạt động quanh năm, đẻ trứng trên cây họ Thiên lý (Asclepiadaceae) và Trúc đào (Apocynaceae).
• Hebomoia glaucippe (Bướm trắng lớn chót cam đỏ): Sải cánh 80 - 100 mm (loài lớn nhất trong họ Pieridae tại Việt Nam), sâu non ăn lá cây giống Capparis (họ Cáp), bướm trưởng thành hút mật hoa họ Màn Màn.
• Papilio noblei (Bướm phượng đốm kem): Sải cánh 90 - 120 mm, loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam (bậc VU), ghi nhận tại sinh cảnh rừng phục hồi sau nương rẫy và ven suối.
• Danaus genutia (Bướm hổ vằn): Sải cánh 75 - 95 mm, sâu non tích lũy độc tố khi ăn lá cây Trúc đào (Nerium oleander), giúp tránh chim ăn thịt.

Các giải pháp và kiến nghị quản lý do tác giả đề xuất:

• Ngăn chặn và chấm dứt tình trạng thả rông trâu bò vào phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của Vườn quốc gia nhằm bảo vệ thảm cây tái sinh và cây thức ăn của sâu non.
• Quy hoạch vùng bảo vệ nghiêm ngặt đối với các dải rừng tự nhiên ven sông suối (sông Giăng, Thác Khe Kèm, Khe Choang) - nơi có tính đa dạng loài cao và là nơi tụ tập hút khoáng của nhiều loài bướm quý.
• Kiểm soát nghiêm ngặt tình trạng phát đốt nương rẫy gây cháy rừng cục bộ trong mùa gió Tây khô nóng; hạn chế tối đa việc sử dụng hóa chất và kích điện đánh bắt thủy sản dọc hệ thống suối.
• Xây dựng mô hình nuôi bảo tồn bán tự nhiên kết hợp phát triển các tuyến du lịch sinh thái quan sát bướm ngày tại các điểm du lịch như Thác Khe Kèm, đập Phà Lài (sông Giăng).

Đóng góp khoa học của khóa luận:

• Bổ sung 01 loài mới (Lamproptera curius) cho danh lục bướm ngày tại Vườn quốc gia Pù Mát.
• Cung cấp dẫn liệu định lượng cập nhật về tỷ lệ bắt gặp và cơ cấu phân bố sinh cảnh của 79 loài bướm, bổ khuyết cho các báo cáo trước đó vốn chỉ tập trung vào danh lục phân loại học thuần túy.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự nhìn nhận các điểm giới hạn trong quá trình thực hiện:

• Thời gian nghiên cứu ngắn: Thời gian điều tra ngoại nghiệp thực tế chỉ diễn ra trong vòng một tháng (từ tháng 3 đến tháng 4), trùng với thời kỳ thời tiết chuyển mùa và bắt đầu chịu ảnh hưởng của gió Tây khô nóng, do đó chưa phản ánh toàn diện biến động mùa vụ của khu hệ bướm trong trọn vẹn chu kỳ năm.
• Số lượng loài ghi nhận thấp hơn tiềm năng: Kết quả ghi nhận 79 loài, thấp hơn nhiều so với con số 305 loài từng được ghi nhận trong các đề tài điều tra dài hạn trước đây của Vườn quốc gia, nguyên nhân chủ yếu do thời gian điều tra ngắn và phạm vi tuyến mẫu chưa bao phủ hết các đai cao trên 1.000 m.
• Giám định mẫu: Việc giám định chủ yếu dựa vào khóa phân loại hình thái cánh và râu ngoài thực địa/phòng thí nghiệm; một số tiêu bản phức tạp cần được giám định giải phẫu bộ phận sinh dục (genitalia) để đạt độ chính xác tuyệt đối.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được văn bản đề xuất:

• Mở rộng quan trắc theo các mùa khác nhau trong năm (đặc biệt vào mùa thu và các tháng ẩm ướt) nhằm xác định đầy đủ phổ thành phần loài.
• Tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa các loài bướm chỉ thị họ Amathusiidae với mức độ phân đoạn sinh cảnh rừng tự nhiên tại Pù Mát.

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng và lĩnh vực sau:

• Đào tạo và nghiên cứu học thuật: Là tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên cao học các ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Bảo vệ thực vật, Sinh thái học và Đa dạng sinh học trong việc tiếp cận phương pháp điều tra thực địa côn trùng rừng.
• Quy trình kỹ thuật dã ngoại: Cung cấp tài liệu hướng dẫn cụ thể về kỹ thuật lập tuyến quan trắc, bắt mẫu bằng vợt, chế tác bao bảo quản mẫu giấy dã ngoại và kỹ thuật căng chỉnh, cắm kim ghim tiêu bản bướm đúng quy chuẩn sinh học.
• Công tác quản lý bảo tồn: Dữ liệu về 6 dạng sinh cảnh và danh lục loài kèm độ bắt gặp cung cấp cơ sở dữ liệu nền cho Ban quản lý Vườn quốc gia Pù Mát và lực lượng Kiểm lâm trong việc quy hoạch các khu vực ưu tiên bảo tồn sinh cảnh ven nước và kiểm soát các tác động chăn thả gia súc.

Câu hỏi thường gặp

Khóa luận đã phát hiện và bổ sung loài bướm nào mới cho danh lục Vườn quốc gia Pù Mát?
Nghiên cứu đã ghi nhận và bổ sung loài Bướm phượng cánh đuôi nheo (Lamproptera curius F.) thuộc họ Bướm phượng (Papilionidae) cho danh lục bướm ngày của Vườn quốc gia Pù Mát.

Họ bướm ngày nào chiếm ưu thế lớn nhất về số lượng loài trong đợt khảo sát?
Họ Bướm giáp (Nymphalidae) chiếm tỷ lệ đa dạng loài cao nhất với 12 loài (chiếm 15,19% tổng số loài), tiếp theo là họ Bướm rừng (Amathusiidae) và họ Bướm mắt rắn (Satyridae) với cùng 11 loài (mỗi họ chiếm 13,92%).

Dạng sinh cảnh nào có số lượng loài bướm tập trung cao nhất và thấp nhất?
Sinh cảnh có số loài tập trung cao nhất là SC05 - Rừng phục hồi sau nương rẫy (trạng thái IIA, IIB) với 65 loài (chiếm 82,28%). Sinh cảnh ghi nhận số loài thấp nhất là SC04 - Rừng tự nhiên trên núi đá vôi với 54 loài (chiếm 68,35%).

Những loài bướm nào được xác định có vai trò là sinh vật chỉ thị cho hệ sinh thái rừng tự nhiên?
Các loài thuộc họ Bướm rừng (Amathusiidae) có đời sống gắn liền với tán rừng nguyên sinh ít bị xáo trộn được xác định làm sinh vật chỉ thị chất lượng rừng gồm: Stichophthalma howqua, Discophora sondaica và Thaumantis diores.

Có bao nhiêu loài bướm nằm trong Sách đỏ Việt Nam được ghi nhận trong nghiên cứu này?
Có 2 loài được ghi nhận gồm Bướm phượng cánh đuôi nheo (Lamproptera curius) nằm trong Sách đỏ Việt Nam năm 2000, và Bướm phượng đốm kem (Papilio noblei) được xếp hạng ở mức Sẽ nguy cấp (VU).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Văn Trung đã khảo sát và lập danh lục 79 loài bướm ngày thuộc 48 giống của 11 họ tại Vườn quốc gia Pù Mát, ghi nhận bổ sung loài quý hiếm Lamproptera curius cho khu hệ bướm tại đây. Công trình đã lượng hóa mức độ bắt gặp và chỉ rõ mối tương quan giữa các taxon bướm với 6 dạng sinh cảnh đặc trưng, trong đó sinh cảnh rừng phục hồi sau nương rẫy và rừng ven sông suối thể hiện mức độ đa dạng cao nhất. Những dẫn liệu thực địa về đặc tính sinh học, cây thức ăn sâu non của các loài chỉ thị cùng hệ thống giải pháp ngăn chặn chăn thả gia súc tự do cung cấp luận cứ thực tiễn có giá trị cho công tác quản lý tài nguyên rừng và phát triển du lịch sinh thái bền vững tại Vườn quốc gia Pù Mát.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Côn trùng có mặt trên trái đất cách đây 370 triệu năm, chúng sinh sôi và phát triển 1 cách nhanh chóng trong các khu rừng nguyên sinh và là giống sinh vật đầu tiên biết bay.000 loài động vật có mặt trên trái đất thì côn trùng chiếm hơn 1.000 loài và hơn nữa có những loài côn trùng chƣa đƣợc biết đến còn rất nhiều, phạm vi phân bố của chúng rất rộng. Côn trùng có vai trò hết sức quan trọng trong hệ sinh thái tự nhiên, chúng là mắt xích quan trọng trong chuỗi thức ăn góp phần vào quá trình tuần hoàn vật chất, tham gia tích cực vào quá trình hình thành đất nhờ ăn và phân hủy các chất hữu cơ. Bên cạnh đó côn trùng là ngƣời bạn của con ngƣời trong việc nâng cao năng suất cây trồng và tạo ra những dòng tiến hóa mới thông qua việc thụ phấn cho các loài thực vật… Trong lớp côn trùng, bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) là một bộ rất đa dạng và phong phú. Các loài bƣớm hoạt động vào ban ngày (Rhopalocera) có vai trò quan trọng trong đời sống con ngƣời.

Chúng tham gia vào quá trình thụ phấn cho hoa màu, tăng năng suất cho cây trồng. Đây là nhóm côn trùng rất phong phú và đa dạng cả về nơi ở và số lƣợng của chúng, chúng có khả năng thích ứng cao với sự biến đổi của môi trƣờng, chúng thƣờng đƣợc dùng làm sinh vật chỉ thị để đánh giá chất lƣợng rừng, đánh giá hiệu quả của công tác bảo tồn thông quá sự biến động của quần thể loài bƣớm theo thời gian. Khi nghiên cứu về các loài bƣớm ngày, ngoài việc nghiên cứu đặc điểm về hình thái, cần phải quan tâm đến đặc điểm của cả quần thể để quần thể đó đề xuất các giải pháp thích hợp làm cho chúng đa dạng về thành phần loài, phong phú về số lƣợng và có lợi cho sản xuất, phục vụ tham quan du lịch… Vƣờn Quốc Gia Pù Mát-Nghệ An có tính đa dạng sinh học ở đây cao, có nhiều loài quý hiếm đƣợc phát hiện và một số loài mới xuất hiện ở Việt Nam. Tại đây đã có nhiều nghiên cứu về đa dạng sinh học nói chung và đa dạng côn trùng cánh vảy nói riêng.

Theo kết quả điều tra chuyên đề của Vƣờn về nghiên cứu có tổng cộng 1855 tiêu bản thuộc 305 loài và 11 họ đã đƣợc thu thập. Trong đó có 7 loài bƣớm ngày và 4 loài bƣớm đêm là những loài mới ở 1 Việt Nam. Ngoài ra còn có 3 loài bƣớm ngày nằm trong sách đỏ Việt Nam (RBD 2007) đƣợc xếp hạng ở mức VU (Sẽ nguy cấp). Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu này mới chỉ xác định thành phần loài mà chƣa nghiên cứu các đặc điểm khác của khu hệ Bƣớm ngày tại đây nhƣ: Phân bố, sinh cảnh, đặc điểm sinh học sinh thái học… Để bổ sung những thông tin này góp phần cung cấp một cách hệ thống và đầy đủ về khu hệ Bƣớm ngày tại đây.

Tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu tính đa dạng và đề xuất biện pháp quản lý các loài bƣớm ngày (Rhopaloceera) tại vƣờn quốc gia Pù Mát”. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu bƣớm ngày trên thế giới Aristoteles (384-322 trƣớc Công nguyên) là ngƣời có những nghiên cứu đầu tiên về côn trùng. Lần đầu tiên ông đã mô tả và sắp xếp thế giới động vật thành 2 nhóm: nhóm có máu và nhóm không có máu.

Ở nhóm thứ hai cơ thể phân đốt, chia thành đầu - ngực - bụng. Thuộc nhóm này có côn trùng và ông ghép thêm cả đa túc, nhện, một phần giáp xác thấp và một số giun đốt. Giai đoạn đầu những năm đầu thế kỉ 20, nghiên cứu về Bộ cánh vảy (Lepidoptera) có công trình của J.