Nghiên Cứu Đa Dạng Hệ Sinh Thái Tại Khu Di Tích Mỹ Sơn, Tỉnh Quảng Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu đa dạng hệ sinh thái tại khu di tích mỹ sơn tỉnh quảng nam và đề xuất một số giải pháp, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Đặng Ngọc Bích
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Hương Mai
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Dạng Hệ Sinh Thái Tại Khu Di Tích Mỹ Sơn, Quảng Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ khoa học
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Một số vấn đề cơ bản trong nghiên cứu hệ sinh thái
• 0.2. Một số khái niệm về hệ sinh thái
• 0.3. Cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái
• 0.4. Các thành phần sinh vật trong hệ sinh thái và vai trò của chúng
• 0.5. Dịch vụ sinh thái (Ecosystem services)
• 0.6. Tổng quan về tình hình nghiên cứu đa dạng hệ sinh thái trên thế giới và ở Việt Nam
• 0.7. Bảo tồn và phát triển bền vững
• 1. THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Thời gian, địa điểm và đối tượng nghiên cứu
• 1.2. Thời gian nghiên cứu
• 1.3. Địa điểm nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5.1. Phương pháp hồi cứu
• 1.5.2. Phương pháp khảo sát thực địa
• 1.5.3. Phương pháp phỏng vấn
• 1.5.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 1.5.5. Phương pháp phân loại hệ sinh thái
• 1.5.6. Phương pháp thành lập bản đồ
• 1.5.7. Phương pháp đánh giá dịch vụ sinh thái của các HST
• 1.5.8. Phương pháp chuyên gia
• 2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 2.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Đặc điểm điều kiện tự nhiên
• 2.1.3. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 2.2. Hiện trạng đa dạng sinh học tại Khu di tích Mỹ Sơn
• 2.2.1. Hiện trạng đa dạng loài
• 2.2.2. Hiện trạng đa dạng hệ sinh thái
• 2.2.3. Bản đồ phân bố các hệ sinh thái
• 2.3. Đánh giá các dịch vụ sinh thái của các hệ sinh thái ở Khu di tích Mỹ Sơn
• 2.4. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn Khu di tích Mỹ Sơn gắn với phát triển bền vững
• 2.4.1. Giải pháp bảo tồn chung
• 2.4.2. Giải pháp đối với từng hệ sinh thái
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đa Dạng Hệ Sinh Thái Mỹ Sơn 55 ký tự

Khu di tích Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam, được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới năm 1999. Giá trị của khu di tích Mỹ Sơn không chỉ nằm ở kiến trúc đền tháp mà còn ở không gian văn hóa và tự nhiên xung quanh. Các cánh rừng tự nhiên và dòng suối tạo nên cảnh quan đặc biệt. Nghiên cứu về đa dạng hệ sinh thái Mỹ Sơn còn hạn chế, đặc biệt là về cảnh quan thiên nhiên. Cần có nghiên cứu tổng hợp để bảo tồn và phát huy giá trị di sản, đảm bảo hài hòa giữa phát triển và gìn giữ văn hóa Champa. Quyết định số 1915/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 30/12/2008 đã phê duyệt dự án quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam giai đoạn 2008 - 2020, quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích Mỹ Sơn bao gồm toàn bộ thung lũng Mỹ Sơn giới hạn bằng các đỉnh núi bao quanh thung lũng nhƣ đỉnh núi Văn Chỉ, đỉnh núi Hòn Ngang, đỉnh núi Đá Bèo, đỉnh núi Kỳ Vĩ, đỉnh núi Mật Mã.

1.1. Mục Tiêu Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Mỹ Sơn

Nghiên cứu tập trung đánh giá đa dạng sinh học Mỹ Sơn, tầm quan trọng của dịch vụ sinh thái (DVST) mà các hệ sinh thái mang lại, và đề xuất giải pháp bảo tồn gắn với phát triển bền vững. Đề tài sử dụng số liệu từ đề tài độc lập cấp Quốc gia: “Nghiên cứu, đề xuất và xây dựng mô hình ứng dụng giải pháp sinh thái, thủy lợi nhằm bảo tồn gắn với phát triển bền vững Khu di tích Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam” (mã số: ĐTĐL.CN-11/16). Cụ thể là kế thừa số liệu về hiện trạng đa dạng sinh học, số liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội; ngoài ra, học viên đã tham gia khảo sát thực địa, thực hiện một số chuyên đề của đề tài cấp Quốc gia.

1.2. Khái Niệm Cơ Bản Về Hệ Sinh Thái Rừng Mỹ Sơn

Khái niệm hệ sinh thái (HST) được A. Tansley đưa ra năm 1935. Theo Odum (1971), sinh vật và thế giới vô sinh có quan hệ khăng khít. Mai Đình Yên (1990) định nghĩa HST là hệ thống bao gồm sinh vật và môi trường tác động lên nhau. Dương Hữu Thời (1998) xem HST là đơn vị chức năng và cấu trúc cơ sở. Vũ Trung Tạng (2000) định nghĩa HST là tổ hợp của quần xã sinh vật với môi trường vật lý. HST có thể có quy mô khác nhau, từ nhỏ đến lớn (Lê Vũ Khôi, 2017).

II. Cách Xác Định Cấu Trúc và Chức Năng Hệ Sinh Thái Mỹ Sơn 59 ký tự

Mỗi hệ sinh thái (HST) gồm thành phần vô sinh (ánh sáng, khí hậu, đất, nước) và hữu sinh (quần xã sinh vật). Thành phần cấu trúc đa dạng, tổ chức theo thứ bậc chặt chẽ. HST được xem là đơn vị cấu trúc hoàn chỉnh của tự nhiên. HST có các thuộc tính cơ bản như không gian, thời gian, và mối quan hệ tương tác. Một HST điển hình gồm: sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ, sinh vật phân hủy, chất hữu cơ, chất vô cơ, và yếu tố khí hậu. Ba thành phần đầu là quần xã sinh vật, ba thành phần sau là môi trường vật lý và hóa học.

2.1. Vai Trò Sinh Vật Sản Xuất Trong Hệ Sinh Thái Mỹ Sơn

Sinh vật sản xuất (Producer - P) là sinh vật tự dưỡng (autotrophy), gồm thực vật xanh, nấm, vi khuẩn có khả năng quang hợp hoặc hóa tổng hợp. Chúng tạo ra nguồn thức ăn ban đầu. Sinh vật sản xuất là thành phần không thể thiếu trong bất kỳ HST hoàn chỉnh nào. Nhờ hoạt động quang hợp và hóa tổng hợp của chúng mà nguồn thức ăn ban đầu đƣợc tạo thành để nuôi sống, trƣớc tiên chính những sinh vật sản xuất sau đó, nuôi sống cả thế giới sinh vật còn lại, trong đó kể cả con ngƣời.

2.2. Phân Loại Sinh Vật Tiêu Thụ Tại Khu Di Tích Mỹ Sơn

Sinh vật tiêu thụ (Consumer - C) là sinh vật dị dưỡng (heterotrophy), bao gồm động vật và vi sinh vật không có khả năng quang hợp. Chúng tồn tại dựa vào nguồn thức ăn do sinh vật tự dưỡng tạo ra. Sinh vật tiêu thụ bậc 1 (C1) ăn thực vật. Sinh vật tiêu thụ bậc 2 (C2) ăn thịt, sử dụng sinh vật tiêu thụ bậc 1 làm thức ăn. Sinh vật tiêu thụ bậc 3 và bậc 4 (C3 và C4) có thể là sinh vật ăn thịt, ký sinh trùng, hoặc động vật ăn xác chết.

2.3. Chức Năng Của Sinh Vật Phân Hủy Trong Hệ Sinh Thái

Sinh vật phân hủy (Decomposer - D) là vi sinh vật dị dưỡng, sống hoại sinh (saprophy). Chúng phân hủy chất hữu cơ, giải phóng khoáng chất đơn giản. Trong tự nhiên, HST không tồn tại độc lập mà liên hệ mật thiết với các hệ khác. HST là hệ động lực mở và có khả năng tự điều chỉnh. Theo Odum (1971), Ngoài cấu trúc theo kiểu thành phần, HST còn có kiểu cấu trúc theo chức năng 44, cấu trúc của HST bao gồm: - Quá trình chuyển hóa năng lƣợng của hệ; - Xích thức ăn trong hệ; - Các chu trình sinh địa hóa diễn ra trong hệ; - Sự phân hóa trong không gian và theo thời gian; - Các quá trình phát triển và tiến hóa của hệ; - Các quá trình tự điều chỉnh.

III. Đánh Giá Đa Dạng Sinh Vật Trong Hệ Sinh Thái Mỹ Sơn 58 ký tự

Quần thể sinh vật là dạng tồn tại của loài trong hệ sinh thái. Quần thể là nhóm cá thể của một loài, có khả năng giao phối tự do. Quần xã sinh vật là tổ hợp các quần thể phân bố trong lãnh thổ xác định. Các mối quan hệ tương tác giữa sinh vật và môi trường làm cho HST phong phú. Cấu trúc khu hệ sinh vật của quần xã sinh vật được phân loại theo dạng dinh dưỡng và sinh vật dị dưỡng. Các nhóm sinh vật này thiết lập mối quan hệ dinh dưỡng.

3.1. Vai Trò Sinh Vật Tự Dưỡng Trong Chuỗi Thức Ăn

Sinh vật tự dưỡng (sinh vật sản xuất) bao gồm cây xanh, tảo, vi khuẩn. Chúng tạo ra vật liệu hữu cơ từ chất vô cơ. Sinh vật quang tự dưỡng tiếp nhận ánh sáng mặt trời để tổng hợp chất hữu cơ. Thực vật xanh là nguồn cung cấp thức ăn, nơi ở cho nhiều sinh vật khác. Thảm thực vật là tổ hợp thực vật của một vùng, đặc trưng cho quần xã sinh vật.

3.2. Đặc Điểm Sinh Vật Dị Dưỡng và Bậc Dinh Dưỡng

Sinh vật dị dưỡng (sinh vật tiêu thụ) thu nhận thức ăn từ sinh vật khác. Chúng bao gồm động vật ăn thực vật, động vật ăn thịt, động vật ăn tạp. Sinh vật dị dưỡng chiếm giữ các bậc dinh dưỡng khác nhau. Sinh vật ăn thực vật là sinh vật tiêu thụ sơ cấp. Sinh vật ăn động vật ăn thực vật là sinh vật tiêu thụ bậc 2. Động vật ăn tạp ăn cả động vật và thực vật.

3.3. Quá Trình Phân Hủy Của Sinh Vật Phân Hủy

Sinh vật phân hủy (sinh vật ăn mùn bã) phân hủy chất hữu cơ chết. Quá trình phân giải gồm 3 giai đoạn: phá vụn, mùn hóa, và vô cơ hóa. Sinh vật tự dưỡng tạo ra vật liệu hữu cơ, sinh vật tiêu thụ ăn chúng, sinh vật phân hủy phân hủy chất hữu cơ chết. Đánh giá đa dạng hệ sinh thái có thể dựa trên bản chất của quần xã.

IV. Hiện Trạng Đa Dạng Sinh Học Tại Khu Di Tích Mỹ Sơn 57 ký tự

Khu di tích Mỹ Sơn có đa dạng sinh học phong phú, bao gồm nhiều loài thực vật và động vật. Các hệ sinh thái chính bao gồm rừng, suối, và trảng cỏ. Tuy nhiên, đa dạng sinh học đang chịu tác động từ các hoạt động của con người, như xây dựng và du lịch. Cần có các biện pháp bảo tồn để duy trì đa dạng sinh học tại khu di tích.

4.1. Thảm Thực Vật Rừng Tại Khu Di Tích Mỹ Sơn

Thảm thực vật rừng tại Mỹ Sơn bao gồm nhiều loài cây gỗ, cây bụi, và cây cỏ. Rừng có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ đất, điều hòa khí hậu, và cung cấp nơi ở cho động vật. Các loài cây đặc trưng bao gồm lim xanh, gõ đỏ, và trắc. Cần có các biện pháp bảo vệ rừng để duy trì đa dạng sinh học.

4.2. Động Vật Hoang Dã Tại Khu Di Tích Mỹ Sơn

Động vật hoang dã tại Mỹ Sơn bao gồm nhiều loài chim, thú, bò sát, và lưỡng cư. Các loài động vật có vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Các loài động vật quý hiếm bao gồm voọc chà vá chân xám, gà lôi trắng, và trăn đất. Cần có các biện pháp bảo vệ động vật hoang dã để duy trì đa dạng sinh học.

4.3. Hệ Sinh Thái Suối Tại Khu Di Tích Mỹ Sơn

Hệ sinh thái suối tại Mỹ Sơn có vai trò quan trọng trong việc cung cấp nước, điều hòa khí hậu, và là nơi sinh sống của nhiều loài động vật thủy sinh. Các loài động vật thủy sinh bao gồm cá, tôm, cua, và ốc. Cần có các biện pháp bảo vệ hệ sinh thái suối để duy trì đa dạng sinh học.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Hệ Sinh Thái Mỹ Sơn Bền Vững 56 ký tự

Để bảo tồn hệ sinh thái Mỹ Sơn gắn với phát triển bền vững, cần có các giải pháp tổng thể và cụ thể. Các giải pháp tổng thể bao gồm tăng cường quản lý, nâng cao nhận thức cộng đồng, và phát triển du lịch sinh thái. Các giải pháp cụ thể bao gồm bảo vệ rừng, bảo vệ động vật hoang dã, và bảo vệ hệ sinh thái suối.

5.1. Tăng Cường Quản Lý Khu Di Tích Mỹ Sơn

Cần tăng cường quản lý khu di tích Mỹ Sơn để ngăn chặn các hoạt động phá hoại hệ sinh thái. Các hoạt động quản lý bao gồm kiểm soát xây dựng, kiểm soát du lịch, và kiểm soát khai thác tài nguyên. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng để quản lý hiệu quả khu di tích.

5.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn

Cần nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn hệ sinh thái Mỹ Sơn. Các hoạt động nâng cao nhận thức bao gồm tuyên truyền, giáo dục, và tổ chức các hoạt động cộng đồng. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương vào công tác bảo tồn.

5.3. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Tại Mỹ Sơn

Phát triển du lịch sinh thái là một giải pháp quan trọng để bảo tồn hệ sinh thái Mỹ Sơn. Du lịch sinh thái giúp tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương, đồng thời nâng cao nhận thức về bảo tồn. Cần có quy hoạch phát triển du lịch sinh thái hợp lý để đảm bảo không gây ảnh hưởng tiêu cực đến hệ sinh thái.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu và Bảo Tồn Hệ Sinh Thái Mỹ Sơn 59 ký tự

Nghiên cứu và bảo tồn hệ sinh thái Mỹ Sơn cần tiếp tục được đẩy mạnh trong tương lai. Cần có các nghiên cứu chuyên sâu về đa dạng sinh học, dịch vụ sinh thái, và tác động của biến đổi khí hậu. Cần có các giải pháp bảo tồn sáng tạo và hiệu quả để bảo vệ hệ sinh thái Mỹ Sơn cho các thế hệ tương lai.

6.1. Nghiên Cứu Chuyên Sâu Về Đa Dạng Sinh Học

Cần có các nghiên cứu chuyên sâu về đa dạng sinh học tại Mỹ Sơn để hiểu rõ hơn về các loài thực vật và động vật, cũng như các mối quan hệ giữa chúng. Các nghiên cứu này sẽ giúp đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả hơn.

6.2. Đánh Giá Dịch Vụ Sinh Thái Tại Khu Di Tích

Cần đánh giá dịch vụ sinh thái mà hệ sinh thái Mỹ Sơn cung cấp, như cung cấp nước, điều hòa khí hậu, và bảo vệ đất. Đánh giá này sẽ giúp nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của hệ sinh thái và khuyến khích các hoạt động bảo tồn.

6.3. Ứng Phó Với Biến Đổi Khí Hậu Tại Mỹ Sơn

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực đến hệ sinh thái Mỹ Sơn. Cần có các giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu, như trồng rừng, bảo vệ nguồn nước, và giảm thiểu khí thải. Các giải pháp này sẽ giúp bảo vệ hệ sinh thái Mỹ Sơn trước những tác động của biến đổi khí hậu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu di tích Mỹ Sơn tại tỉnh Quảng Nam là Di sản Văn hóa Thế giới được UNESCO công nhận từ năm 1999 với hơn 70 công trình đền tháp Champa cổ kính. Không gian di sản này nằm trọn trong một thung lũng khép kín có diện tích quy hoạch tổng thể đạt 1.158,00 ha theo Quyết định số 1915/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Nhiều thập kỷ qua, các hoạt động nghiên cứu bảo tồn chủ yếu tập trung vào việc gia cố, trùng tu các di tích gạch đá gốc mà chưa chú trọng đúng mức đến cảnh quan thiên nhiên và các hệ sinh thái bao quanh. Sự thiếu hụt các dữ liệu sinh thái học toàn diện đã tạo ra khoảng trống lớn trong công tác quy hoạch bảo tồn đồng bộ giữa văn hóa và thiên nhiên.

Mục tiêu cốt lõi của đề tài là phân loại và đánh giá chi tiết hiện trạng đa dạng hệ sinh thái tại khu di tích, xác định các nhóm dịch vụ sinh thái chủ lực, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp bảo vệ môi trường gắn liền với phát triển bền vững. Nghiên cứu được triển khai trong giai đoạn từ tháng 8 năm 2016 đến tháng 12 năm 2018 tại thung lũng Mỹ Sơn, tọa độ địa lý 15°515' vĩ độ Bắc và 108°573' kinh độ Đông thuộc địa bàn xã Duy Phú, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn thể hiện qua việc cung cấp bộ chỉ số đa dạng loài với 238 loài thực vật bậc cao cùng hàng trăm loài động vật hoang dã, đóng vai trò làm thước đo định lượng cho việc hoạch định chính sách lâm nghiệp, kiểm soát 100% diện tích rừng đặc dụng và cải thiện sinh kế bền vững cho hơn 300 hộ dân vùng đệm di sản.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết hệ sinh thái kinh điển của Arthur Tansley thiết lập năm 1935 và Eugene Odum năm 1971, khẳng định hệ sinh thái là một đơn vị cấu trúc chức năng hoàn chỉnh gồm quần xã sinh vật và sinh cảnh vô sinh tương tác qua các dòng năng lượng và chu trình sinh địa hóa. Cơ sở phân loại thảm thực vật rừng dựa trên quan điểm sinh thái phát sinh của Thái Văn Trừng năm 1978 và hệ thống phân chia 9 kiểu hệ sinh thái cạn, 17 kiểu hệ sinh thái nước tại Việt Nam do Mai Đình Yên đề xuất năm 1994.

Về mặt giá trị tài nguyên, đề tài ứng dụng khung đánh giá dịch vụ sinh thái của Liên Hợp Quốc theo báo cáo Đánh giá Hệ sinh thái Thiên niên kỷ ban hành năm 2005. Khung lý thuyết này chia nhỏ các giá trị thành 4 nhóm chính: dịch vụ cung cấp, dịch vụ điều tiết, dịch vụ hỗ trợ và dịch vụ văn hóa - xã hội. Luận văn cũng tích hợp mô hình tam giác phát triển bền vững của Ngân hàng Thế giới nhằm cân bằng đồng thời 3 trụ cột: tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được kế thừa từ đề tài khoa học công nghệ cấp Quốc gia mang mã số ĐTĐL.CN-11/16, kết hợp dữ liệu điều tra thực địa đợt 1 từ ngày 22 tháng 8 năm 2016 đến ngày 10 tháng 9 năm 2016 và các đợt khảo sát bổ sung đến năm 2018.

Phương pháp chọn mẫu điều tra xã hội học áp dụng kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng với cỡ mẫu 301 phiếu khảo sát trực tiếp người dân tại 3 thôn lân cận gồm thôn Mỹ Sơn (112 phiếu), thôn Bàn Sơn (98 phiếu) và thôn Trung Sơn (91 phiếu). Cỡ mẫu này đảm bảo độ tin cậy thống kê trên 95% nhằm đánh giá nhận thức cộng đồng về bảo tồn di sản. Dữ liệu định lượng được xử lý qua phần mềm Microsoft Excel 2013.

Để phân loại và thành lập bản đồ hiện trạng các hệ sinh thái tỷ lệ 1:5.000, nghiên cứu sử dụng phần mềm GIS MapInfo phiên bản 10.0, tích hợp ảnh vệ tinh viễn thám cùng bản đồ kiểm kê rừng năm 2016 theo đúng quy chuẩn tại Thông tư số 34/2009/BNNPTNT và Thông tư số 23/2016/BNNPTNT. Việc kết hợp hệ thống thông tin địa lý và phương pháp chuyên gia cho phép bóc tách ranh giới các hệ sinh thái với độ chính xác không gian cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn đã phân định và lập bản đồ 5 hệ sinh thái đặc trưng trên tổng diện tích 1.158,00 ha của khu di tích. Trong đó, hệ sinh thái rừng phục hồi thường xanh chiếm ưu thế tuyệt đối với diện tích 684,85 ha (tương đương 59,14%), tiếp theo là hệ sinh thái rừng trồng chiếm 339,78 ha (29,34%), hệ sinh thái trảng cỏ cây bụi chiếm 114,45 ha (9,88%), hệ sinh thái dân cư và công trình chiếm 15,13 ha (1,31%), cuối cùng là hệ sinh thái suối Khe Thẻ chiếm 3,79 ha (0,33%).

Thứ hai, mức độ đa dạng sinh học tại khu vực ghi nhận thành phần loài phong phú. Cụ thể có 238 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 168 chi và 82 họ (ngành Ngọc lan chiếm ưu thế với 81,55%); 23 loài rêu; 30 loài nấm; 179 loài côn trùng cạn; 97 loài bò sát; 62 loài chim; 43 loài cá; 43 loài lưỡng cư; 36 loài thú và 205 loài động vật đáy thủy vực.

Thứ ba, nghiên cứu ghi nhận nhiều nguồn gen đặc biệt nguy cấp có tên trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 và Danh lục Đỏ IUCN năm 2017. Nổi bật là loài Chò đen (Parashorea stellata) ở mức Rất nguy cấp (CR), Giền trắng (Xylopia pierrei) ở mức Sẽ nguy cấp (VU), Cu li lớn (Nycticebus bengalensis) thuộc nhóm IB và Tê tê Java (Manis javanica) ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR).

Thứ tư, cơ cấu kinh tế xã Duy Phú có sự chuyển biến mạnh khi thu nhập bình quân đầu người tăng từ 9,5 triệu đồng năm 2012 lên 20,39 triệu đồng năm 2017. Tỷ trọng khối ngành dịch vụ du lịch chiếm từ 46% đến 54% tổng thu nhập toàn xã, trong khi nông - lâm nghiệp giảm từ 40% xuống còn 25%.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện được trực quan hóa thông qua biểu đồ cơ cấu diện tích và bảng ma trận đánh giá dịch vụ sinh thái cho điểm từ 0 đến 3 điểm. Kết quả cho thấy hệ sinh thái rừng phục hồi thường xanh đạt điểm số dịch vụ điều tiết và phòng hộ đầu nguồn cao nhất (3 điểm), giữ vai trò điều hòa dòng chảy cho suối Khe Thẻ và ngăn chặn ngập lụt tại các chân đền tháp có cao trình 37,7m - 37,8m. Sự phục hồi tích cực của thảm thực vật bản địa bắt nguồn từ các quy chế bảo vệ nghiêm ngặt vùng lõi sau khi Mỹ Sơn đón nhận danh hiệu di sản quốc tế.

So sánh với các nghiên cứu tại Vườn Quốc gia Côn Đảo hay Vườn Quốc gia Bidoup - Núi Bà, hệ sinh thái Mỹ Sơn mang tính đặc thù khi đóng vai trò là "tấm lá chắn xanh" bao bọc các công trình kiến trúc cổ kính. Tuy nhiên, khu vực đang đối mặt với sự phân mảnh cảnh quan khi có đến 339,78 ha rừng keo lai ngoại lai đơn loài ở sườn phía Nam núi Hòn Đền. Thêm vào đó, khảo sát 301 người dân cho thấy 27,9% ý kiến xác nhận vẫn còn hiện tượng lén lút khai thác động vật rừng, đòi hỏi phải có sự can thiệp quản lý kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên phân tích hiện trạng sinh thái và kinh tế - xã hội, luận văn đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Thiết lập vành đai bảo vệ nghiêm ngặt 684,85 ha rừng phục hồi thường xanh: Ban Quản lý Di tích Mỹ Sơn chủ trì phối hợp cùng Hạt Kiểm lâm huyện Duy Xuyên tổ chức tối thiểu 4 đợt tuần tra/tháng, lắp đặt hệ thống biển báo ranh giới nhằm triệt tiêu 100% các vụ vi phạm khai thác gỗ và săn bắt động vật hoang dã trái phép trong giai đoạn 2019–2022.
2. Chuyển đổi và làm giàu 339,78 ha diện tích rừng trồng kinh tế: Ủy ban nhân dân xã Duy Phú phối hợp các chủ rừng xây dựng lộ trình thay thế 30% diện tích keo lai bằng các loài cây bản địa có giá trị cao như Sao đen, Giền trắng, Dẻ đỏ, Kháo nước trước năm 2025 nhằm gia tăng tính đa dạng sinh thái.
3. Phục hồi sinh cảnh trên 114,45 ha trảng cỏ và cây bụi: Triển khai các biện pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên kết hợp trồng dặm cây tiên phong bản địa, phấn đấu nâng độ che phủ tán rừng thêm 15% trong khung thời gian từ 2020 đến 2023.
4. Quy chuẩn hóa 15,13 ha hệ sinh thái dân cư và dịch vụ: Ban Quản lý Di tích tiến hành chỉnh trang, thay thế 670 m² công trình bán kiên cố và 540 m² nhà tạm bằng các vật liệu thân thiện môi trường, thiết kế đồng điệu với kiến trúc Champa cổ vào năm 2024.
5. Thực thi mô hình du lịch sinh thái chia sẻ lợi nhuận cộng đồng: Ban Quản lý Di tích trích từ 5% đến 10% doanh thu phí tham quan để hỗ trợ vốn, cây con giống cho 46 hộ nghèo tại thôn Bàn Sơn và các thôn lân cận, tạo sinh kế thay thế bền vững trước năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ quản lý di sản và kiểm lâm địa phương: Cung cấp khung cơ sở dữ liệu địa lý GIS và bản đồ phân bố sinh thái chi tiết để phục vụ công tác tuần tra, cắm mốc ranh giới và phòng chống cháy rừng vùng đệm di tích.
• Nhà khoa học, giảng viên và học viên chuyên ngành Sinh thái học: Tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp kết hợp điều tra đa dạng loài, viễn thám bản đồ tỷ lệ 1:5.000 và khung lượng giá dịch vụ sinh thái theo chuẩn MEA 2005.
• Chuyên gia quy hoạch môi trường và kiến trúc cảnh quan: Ứng dụng các phân tích cấu trúc hạ tầng 15,13 ha đất công trình để quy hoạch không gian du lịch bền vững mà không phá vỡ nét tôn nghiêm của di sản.
• Các tổ chức bảo tồn đa dạng sinh học trong và ngoài nước: Khai thác dữ liệu phân bố của các loài quý hiếm như Tê tê Java, Cu li lớn, Rùa Trung bộ làm tiền đề tài trợ các dự án bảo tồn nguồn gen nguy cấp tại miền Trung Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Hệ sinh thái nào chiếm diện tích lớn nhất tại Khu di tích Mỹ Sơn? Hệ sinh thái rừng phục hồi thường xanh chiếm diện tích lớn nhất với 684,85 ha, chiếm 59,14% tổng diện tích 1.158,00 ha của khu di tích. Đây là khu vực rừng phòng hộ đầu nguồn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giữ đất, điều tiết dòng nước cho suối Khe Thẻ và bảo vệ các khu đền tháp.

Có bao nhiêu loài sinh vật quý hiếm được ghi nhận trong nghiên cứu? Nghiên cứu ghi nhận nhiều loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN, tiêu biểu như 1 loài thực vật Rất nguy cấp là Chò đen (Parashorea stellata), 2 loài thú quý hiếm gồm Tê tê Java (Manis javanica - mức CR) và Cu li lớn (Nycticebus bengalensis - mức VU), cùng nhiều loài rùa nước ngọt quý hiếm.

Cộng đồng địa phương có thái độ như thế nào đối với việc bảo tồn rừng di sản? Khảo sát 301 phiếu tại 3 thôn phụ cận cho thấy nhận thức cộng đồng rất tích cực: 91,36% người dân hiểu rõ vai trò của di tích, 96,68% (291 người) ủng hộ việc bảo tồn rừng tự nhiên và 79,73% (240 người) khẳng định sẵn sàng tự nguyện tham gia các hoạt động bảo vệ rừng dù không có thù lao.

Tại sao cần chuyển đổi diện tích rừng trồng keo lai tại khu vực này? Rừng trồng keo lai chiếm tới 339,78 ha (29,34% diện tích) là rừng ngoại lai thuần loại, có độ đa dạng loài rất thấp và khả năng giữ nước kém vào mùa khô. Việc thay thế bằng cây bản địa giúp tăng cường tính liên tục sinh cảnh, nâng cao chất lượng môi trường và phòng chống xói mòn sườn dốc Hòn Đền.

Mô hình nghiên cứu nào được ứng dụng để định hướng phát triển bền vững? Luận văn kết hợp mô hình phát triển bền vững hình tam giác của Ngân hàng Thế giới cùng khung lượng giá dịch vụ sinh thái của Liên Hợp Quốc (MEA 2005), đánh giá đồng thời 4 nhóm dịch vụ sinh thái nhằm bảo đảm hài hòa giữa tăng trưởng du lịch và giữ gìn di sản thiên nhiên.

Kết luận

• Phân loại và thành lập bản đồ hiện trạng thành công cho 5 kiểu hệ sinh thái đặc trưng trên quy mô diện tích 1.158,00 ha tại thung lũng Mỹ Sơn.
• Thống kê chi tiết danh mục đa dạng sinh học phong phú gồm 238 loài thực vật bậc cao có mạch, 205 loài động vật đáy, 179 loài côn trùng cạn và nhiều lớp động vật hoang dã.
• Khẳng định giá trị vượt trội của 684,85 ha rừng phục hồi thường xanh trong việc cung cấp dịch vụ điều tiết nguồn nước và bảo vệ an toàn cho hệ thống đền tháp Champa cổ.
• Đánh giá chính xác thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế xã Duy Phú với tỷ trọng dịch vụ đạt 46-54% và ghi nhận sự đồng thuận bảo tồn cao từ 301 người dân địa phương.
• Đề xuất lộ trình 5 giải pháp khả thi giai đoạn 2019–2025, tập trung làm giàu rừng bản địa, quản lý kiến trúc cảnh quan và chia sẻ quyền lợi du lịch cho cộng đồng.

Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý quan tâm có thể khai thác toàn bộ số liệu chi tiết trong luận văn để ứng dụng vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển du lịch di sản bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Khu di tích Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam đƣợc UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới năm 1999 với những giá trị nổi bật về kiến trúc, văn hóa đặc trƣng và chiều dày lịch sử. Mỹ Sơn nằm trong một thung lũng hẹp có núi rừng bao quanh, phía Nam là núi Hòn Đền hay Núi Chùa là ngọn núi thiêng của ngƣời dân Champa cổ. Từ ngọn núi này, khởi nguồn của dòng suối Khe Thẻ chảy qua giữa thung lũng rồi theo hƣớng Bắc đổ ra sông Thu Bồn. Giá trị Khu di tích Mỹ Sơn không chỉ nằm ở khu vực trung tâm với khoảng 70 ngôi đền tháp mà giá trị đó còn gắn liền với một không gian văn hóa và tự nhiên xung quanh.

Những cánh rừng tự nhiên và những dòng suối đã tạo nên cảnh quan đặc biệt cho Khu di tích Mỹ Sơn. Theo Quyết định số 1915/QĐ-TTg của Thủ tƣớng Chính phủ ngày 30/12/2008 về Phê duyệt dự án quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam giai đoạn 2008 - 2020, quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích Mỹ Sơn bao gồm toàn bộ thung lũng Mỹ Sơn giới hạn bằng các đỉnh núi bao quanh thung lũng nhƣ đỉnh núi Văn Chỉ, đỉnh núi Hòn Ngang, đỉnh núi Đá Bèo, đỉnh núi Kỳ Vĩ, đỉnh núi Mật Mã. Trong đó, phạm vi nghiên cứu quy hoạch là toàn bộ Khu di tích Mỹ Sơn, các cánh rừng trên sƣờn núi phía trong thung lũng Mỹ Sơn, khu vực xây dựng các công trình quản lý và dịch vụ thuộc khu Mỹ Sơn - Thạch Bàn, có tổng diện tích phạm vi nghiên cứu quy hoạch là 11. Hiện nay, các nghiên cứu về bảo tồn chủ yếu tập trung vào khu vực đền tháp nhằm tôn tạo, ngăn chặn quá trình hủy hoại của toàn bộ các di tích hiện còn ở Mỹ Sơn, đặc biệt là các di tích gốc; các công trình nghiên cứu chƣa chú trọng đến bảo tồn cảnh quan thiên nhiên tại thung lũng Mỹ Sơn.

Ngoài bảo tồn khu vực đền tháp, việc bảo tồn khu vực quanh khu di tích cũng rất quan trọng. Tuy nhiên, cho đến nay, tại khu di tích này vẫn chƣa có công trình nghiên cứu tổng hợp nào liên quan đến cảnh quan thiên nhiên và hệ sinh thái quanh khu di tích. Vì vậy, rất cần những nghiên cứu về hệ sinh thái ở Khu di tích Mỹ Sơn, từ đó giúp cho địa phƣơng và các nhà nghiên cứu có biện pháp bảo tồn phù hợp góp phần duy trì và phát huy giá trị di sản nhƣng vẫn đảm bảo hài hòa giữa phát triển và gìn giữ nét văn hóa, lịch sử của ngƣời Champa. 1 c Trƣớc những thực tế nhƣ trên, đề tài: “Nghiên cứu đa dạng hệ sinh thái tại Khu di tích Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam và đề xuất một số giải pháp bảo tồn gắn với phát triển bền vững” đƣợc thực hiện với mục tiêu: - Đánh giá đa dạng HST tại Khu di tích Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam; - Đánh giá tầm quan trọng của DVST mà các HST mang lại; - Đề xuất một số giải pháp bảo tồn Khu di tích Mỹ Sơn gắn với phát triển bền vững.

Để thực hiện đƣợc những mục tiêu trên, đề tài đƣợc hỗ trợ và sử dụng số liệu của đề tài độc lập cấp Quốc gia: “Nghiên cứu, đề xuất và xây dựng mô hình ứng dụng giải pháp sinh thái, thủy lợi nhằm bảo tồn gắn với phát triển bền vững Khu di tích Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam” (mã số: ĐTĐL.