Luận văn thạc sĩ về nghiên cứu đa dạng bướm ngày tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, Thanh Hóa

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đa dạng bướm ngày Rhopalocera tại xã Cổ Lũng, huyện Bá Thước, khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, Thanh Hóa.

• Tác giả: Nguyễn Văn Hiệp
• Người hướng dẫn: Gs. Nguyễn Thế Nhã
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Nghiên cứu đa dạng sinh học
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng bướm ngày tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, Thanh Hóa
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu bướm ngày trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu bướm ngày ở Việt Nam
• 1.3. Tình hình nghiên cứu bướm ngày tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa
• 2.4.2. Phương pháp phỏng vấn
• 2.4.3. Phương pháp điều tra thực địa
• 2.4.4. Phương pháp tổng hợp, phân tích dữ liệu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng bướm ngày tại Pù Luông

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, Thanh Hóa là một trong những khu vực có hệ sinh thái phong phú và đa dạng. Nghiên cứu về đa dạng sinh học của các loài bướm ngày tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn góp phần vào công tác bảo tồn. Bướm ngày (Rhopalocera) là nhóm côn trùng quan trọng, có vai trò trong việc thụ phấn và duy trì sự cân bằng sinh thái.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông có địa hình đa dạng với nhiều loại hình sinh cảnh khác nhau. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài bướm ngày. Các yếu tố như khí hậu, độ cao và thảm thực vật đều ảnh hưởng đến sự phân bố của các loài bướm.

1.2. Vai trò của bướm ngày trong hệ sinh thái

Bướm ngày không chỉ là sinh vật chỉ thị cho chất lượng môi trường mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc thụ phấn cho nhiều loại cây trồng. Sự hiện diện của chúng phản ánh tình trạng sức khỏe của hệ sinh thái.

II. Thách thức trong nghiên cứu và bảo tồn bướm ngày

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc nghiên cứu và bảo tồn bướm ngày, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và sự phát triển đô thị đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài bướm. Việc hiểu rõ các yếu tố này là cần thiết để đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến bướm ngày

Biến đổi khí hậu gây ra sự thay đổi trong nhiệt độ và độ ẩm, ảnh hưởng đến chu kỳ sống và sự phân bố của bướm ngày. Nghiên cứu cho thấy rằng nhiều loài bướm đang phải di chuyển lên cao hơn để tìm kiếm môi trường sống phù hợp.

2.2. Tác động của ô nhiễm môi trường

Ô nhiễm không khí và nước có thể làm giảm chất lượng môi trường sống của bướm ngày. Các chất độc hại có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng sinh sản của chúng, dẫn đến sự suy giảm quần thể.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng bướm ngày tại Pù Luông

Để nghiên cứu đa dạng bướm ngày, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm điều tra thực địa, phỏng vấn và phân tích dữ liệu. Việc sử dụng các phương pháp này giúp thu thập thông tin chính xác về thành phần loài và sự phân bố của chúng.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa

Điều tra thực địa là phương pháp chính để thu thập mẫu bướm. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành khảo sát tại nhiều sinh cảnh khác nhau trong khu bảo tồn để ghi nhận sự đa dạng của các loài bướm.

3.2. Phương pháp phỏng vấn

Phỏng vấn các chuyên gia và người dân địa phương giúp thu thập thông tin về sự xuất hiện và thói quen của bướm ngày. Điều này cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa bướm và môi trường sống của chúng.

IV. Kết quả nghiên cứu đa dạng bướm ngày tại Pù Luông

Kết quả nghiên cứu cho thấy có khoảng 158 loài bướm ngày thuộc 10 họ khác nhau tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông. Sự đa dạng này không chỉ thể hiện sự phong phú của hệ sinh thái mà còn cho thấy tầm quan trọng của khu vực này trong việc bảo tồn các loài bướm.

4.1. Thành phần loài bướm ngày

Các loài bướm được ghi nhận bao gồm Papilionidae, Pieridae, Danaidae, và nhiều họ khác. Mỗi họ đều có những đặc điểm riêng biệt và vai trò quan trọng trong hệ sinh thái.

4.2. Đánh giá mức độ đa dạng sinh học

Mức độ đa dạng sinh học của bướm ngày tại Pù Luông được đánh giá cao. Sự phong phú về loài và số lượng cá thể cho thấy khu vực này là nơi lý tưởng cho sự phát triển của bướm ngày.

V. Giải pháp bảo tồn bướm ngày tại Pù Luông

Để bảo tồn bướm ngày, cần có các giải pháp cụ thể nhằm bảo vệ môi trường sống của chúng. Các biện pháp này bao gồm việc quản lý rừng bền vững, giảm thiểu ô nhiễm và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của bướm ngày.

5.1. Quản lý rừng bền vững

Quản lý rừng bền vững giúp duy trì môi trường sống cho bướm ngày. Việc bảo vệ các khu rừng tự nhiên và phục hồi các khu rừng bị suy thoái là rất cần thiết.

5.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của bướm ngày và các biện pháp bảo tồn sẽ giúp tăng cường sự tham gia của người dân trong công tác bảo vệ môi trường.

VI. Kết luận và triển vọng nghiên cứu bướm ngày

Nghiên cứu đa dạng bướm ngày tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông đã cung cấp nhiều thông tin quý giá về hệ sinh thái. Kết quả nghiên cứu không chỉ giúp nâng cao hiểu biết về bướm ngày mà còn mở ra hướng đi mới cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu

Nghiên cứu về bướm ngày có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Các thông tin thu thập được sẽ hỗ trợ cho các chính sách bảo tồn hiệu quả hơn.

6.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các loài bướm ngày và mối quan hệ của chúng với môi trường. Việc này sẽ giúp phát triển các chiến lược bảo tồn hiệu quả hơn trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Côn trùng là nhóm sinh vật có lịch sử tiến hóa hơn 370 triệu năm và chiếm trên một triệu loài trong tổng số động vật đã được biết đến trên Trái Đất. Trong hệ sinh thái nông lâm nghiệp toàn cầu, gần 80% loài cây trồng cần tới sự thụ phấn của côn trùng, mang lại giá trị dịch vụ sinh thái ước tính khoảng 20 tỷ USD mỗi năm riêng tại thị trường Mỹ. Trong lớp côn trùng, bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) với phân bộ Bướm ngày (Rhopalocera) giữ vai trò đặc biệt quan trọng vừa là tác nhân thụ phấn duy trì năng suất hoa màu, vừa là nhóm sinh vật biến nhiệt cực kỳ nhạy cảm với những biến động vi khí hậu và thảm phủ thực vật. Do không có khả năng tự điều hòa thân nhiệt, bướm ngày được coi là những "nhiệt kế tự nhiên" phản ánh trực tiếp sức khỏe sinh thái và chất lượng rừng.

Nghiên cứu được triển khai tại xã Cổ Lũng, huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa – vùng đệm và lõi quan trọng của Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông với diện tích tự nhiên 4.901 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm 3.732,7 ha và diện tích rừng đặc dụng thuộc khu bảo tồn lên tới 2.717,1 ha (chiếm 21,97% tổng quy mô khu bảo tồn). Nằm ở độ cao từ 500 đến 1.000 mét so với mực nước biển, khu vực có địa hình chia cắt mạnh với hơn 70% diện tích có độ dốc trên 25 độ, khí hậu nhiệt đới gió mùa có nhiệt độ trung bình 24-25°C và lượng mưa tập trung 70% vào các tháng mùa mưa. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là xác lập danh lục thành phần loài, đánh giá cấu trúc phân bố theo 6 dạng sinh cảnh điển hình, phân tích đặc điểm sinh vật học của các loài chỉ thị và đề xuất giải pháp quản lý bảo tồn bền vững. Nghiên cứu mang ý nghĩa then chốt trong việc tạo lập cơ sở dữ liệu thực chứng cho việc giám sát đa dạng sinh học và phát triển du lịch sinh thái tại khu vực miền núi phía Tây Thanh Hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba nền tảng lý thuyết sinh thái học cốt lõi:

• Lý thuyết Chọn lọc sinh cảnh và Độ khép tán rừng: Được kế thừa từ các công trình kinh điển của Price (1975) và Collins & Morris (1985), lý thuyết này khẳng định độ đa dạng và phong phú của quần xã bướm ngày tỉ lệ thuận với quy mô sinh cảnh, tính đa dạng thực vật có hoa và mức độ mở tán của rừng. Thảm thực vật càng phong phú thì nguồn thức ăn cho sâu non và mật hoa cho bướm trưởng thành càng dồi dào.
• Lý thuyết Sinh vật chỉ thị môi trường (Bioindicator Theory): Dựa trên luận điểm của Vũ Văn Liên và Vũ Quang Công (2005), cấu trúc quần xã và sự hiện diện của các họ bướm chuyên hóa cao phản ánh chính xác độ suy thoái hoặc tính nguyên vẹn của sinh cảnh rừng nhiệt đới trước các tác động nhân vi.
• Lý thuyết Tác động xáo trộn trung gian: Giải thích hiện tượng đa dạng loài thường đạt đỉnh ở các sinh cảnh bị tác động vừa phải (như rừng thứ sinh, trảng cỏ ven rừng) và suy giảm nghiêm trọng ở cả vùng rừng thuần loại khép tán quá dày lẫn vùng đất canh tác bị xói mòn mạnh.

Các khái niệm chính được vận dụng bao gồm: độ bắt gặp không gian ($P%$), chỉ số đa dạng loài Margalef ($d$), bậc phân loại taxon (Họ - Giống - Loài), sinh cảnh nhân tác và sinh cảnh rừng tự nhiên núi đá vôi.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua quá trình điều tra thực địa liên tục từ tháng 04/2014 đến tháng 08/2014 tại xã Cổ Lũng.

• Quy mô và phương pháp chọn mẫu: Thiết lập 4 tuyến điều tra ngoại nghiệp với tổng số 22 điểm khảo sát cố định, phủ đều qua 6 dạng sinh cảnh đặc trưng:
  1. Sinh cảnh khu dân cư, canh tác nông nghiệp (SC01).
  2. Sinh cảnh trảng cỏ cây gỗ rải rác (SC02).
  3. Sinh cảnh rừng tre nứa (SC03).
  4. Sinh cảnh rừng tự nhiên trên núi đá vôi (SC04).
  5. Sinh cảnh rừng phục hồi sau nương rẫy (SC05).
  6. Sinh cảnh rừng tự nhiên ven suối (SC06).
• Kỹ thuật thu thập mẫu vật: Áp dụng phương pháp điều tra theo tuyến transect chuẩn của Vũ Văn Liên (2009). Tại mỗi điểm điều tra, dừng lại 30 phút để quan sát, ghi nhận và thu mẫu bằng vợt côn trùng chuyên dụng (đường kính miệng vợt 30 cm, cán dài 1,0 - 1,5 m). Các cá thể bay cao hoặc khó thu bắt được định danh gián tiếp bằng ống nhòm và máy ảnh kỹ thuật số định vị tọa độ GPS.
• Phương pháp phân tích dữ liệu: Giám định tên khoa học dựa trên các khóa phân loại quốc tế chuẩn của Chou (1994), D’Abrera (1982-1984) và Monastyrskii (2007). Xử lý dữ liệu định lượng bằng công thức xác định độ bắt gặp $P% = (n/N) \times 100%$ (với $P > 50%$ là thường gặp, $25% \le P \le 50%$ là ít gặp, $P < 25%$ là ngẫu nhiên) và đánh giá độ giàu loài qua chỉ số Margalef $d = (S - 1) / \ln(N)$. Phương pháp này được lựa chọn nhằm tối ưu hóa tính khách quan, đảm bảo khả năng so sánh định lượng giữa các sinh cảnh mà không gây phương hại đến nguồn gen bản địa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa đã ghi nhận được tổng cộng 95 loài bướm ngày thuộc 47 giống và 9 họ khác nhau tại địa bàn xã Cổ Lũng.

• Cấu trúc phân loại taxon: Họ Bướm cải (Pieridae) chiếm ưu thế tuyệt đối về số lượng với 23 loài (chiếm 24,21% tổng số loài) và 10 giống (chiếm 21,28% tổng số giống). Đứng thứ hai là họ Bướm mắt rắn (Satyridae) với 21 loài (22,11%), họ Bướm giáp (Nymphalidae) với 17 loài (17,89%), và họ Bướm phượng (Papilionidae) với 14 loài (14,74%). Họ có số lượng loài ít nhất là họ Bướm ngọc (Acraeidae) với duy nhất 1 loài (1,05%).
• Tần suất và mức độ bắt gặp: Số lượng loài thuộc nhóm ít gặp chiếm tỷ lệ cao nhất với 41 loài (chiếm 43,16%), nhóm ngẫu nhiên gặp gồm 39 loài (chiếm 41,05%), trong khi nhóm thường gặp ($P > 50%$) chỉ có 15 loài (chiếm 15,79%). Các loài có độ bắt gặp cao nhất trong khu vực gồm có Bướm phấn trắng (Appias albina) đạt $P = 68,18%$, Bướm phượng đầu rìu (Chilasa clytia), Bướm vàng chanh di cư (Catopsilia pomona) và Bướm cỏ (Eurema ada) cùng đạt $P = 63,64%$.
• Phân bố theo sinh cảnh: Sinh cảnh dân cư - nông nghiệp (SC01) ghi nhận số lượng loài cao nhất với 71 loài (chiếm 74,74% tổng khu hệ), tiếp theo là trảng cỏ cây gỗ rải rác SC02 với 68 loài (71,58%) và rừng tự nhiên ven suối SC06 với 67 loài (70,53%). Ngược lại, sinh cảnh rừng tự nhiên trên núi đá vôi (SC04) có số loài thấp nhất với 29 loài (30,53%), nhưng lại là sinh cảnh duy nhất ghi nhận toàn bộ 3 loài thuộc họ Bướm rừng (Amathusiidae) như Bướm rừng lớn Bắc Bộ (Stichophthalma howqua) và Bướm thần tiên rừng sâu (Thaumantis diores).

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch về độ phong phú loài giữa các sinh cảnh bắt nguồn từ đặc tính sinh thái và mức độ sẵn có của nguồn thức ăn. Sinh cảnh SC01, SC02 và SC06 có độ mở tán cao, tiếp nhận lượng bức xạ mặt trời lớn và tập trung nhiều loài thực vật có hoa, tạo điều kiện thuận lợi cho các loài bướm ưa sáng thuộc họ Pieridae và Nymphalidae kiếm ăn và giao phối. Hiện tượng này hoàn toàn trùng khớp với các phát hiện của Schulze et al. (2004) tại Đông Nam Á, khi các vùng đệm nông lâm nghiệp xen kẽ trảng cỏ thường có mật độ bướm hoạt động cao hơn vùng lõi rừng rậm.

Trái lại, việc sinh cảnh rừng núi đá vôi (SC04) chỉ ghi nhận 29 loài phản ánh tính chọn lọc sinh thái khắt khe. Tầng tán khép kín của các loài cây ưu thế như Pinus kwangtungensis và Taxus chinensis làm giảm cường độ ánh sáng dưới tán, hạn chế thảm cỏ hoa nhưng lại tạo vi khí hậu mát ẩm ổn định – môi trường sống bắt buộc của họ Amathusiidae.

Về mặt trực quan hóa, toàn bộ dữ liệu cấu trúc loài và giống được mô tả tối ưu qua biểu đồ cột phân nhóm thể hiện tỷ lệ % taxon, trong khi mối tương quan phân bố không gian giữa 9 họ qua 6 dạng sinh cảnh được thể hiện sinh động thông qua biểu đồ phân bố sinh cảnh dạng thanh xếp chồng kết hợp bản đồ nhiệt sinh thái, làm nổi bật vai trò sinh vật chỉ thị chất lượng rừng của các loài bướm bản địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn tính đa dạng sinh thái bướm ngày gắn với mục tiêu giảm nghèo tại xã Cổ Lũng (nơi có 506 hộ nghèo, chiếm 50,55% dân số), các nhóm giải pháp hành động được đề xuất như sau:

• Thiết lập hệ thống quan trắc sinh thái định kỳ: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông chủ trì phối hợp với Hạt Kiểm lâm Bá Thước triển khai chương trình giám sát biến động quần thể bướm tại 22 điểm điều tra cố định với tần suất 2 đợt/năm (vào đầu mùa mưa tháng 4 và đỉnh mùa mưa tháng 8), nhằm đạt mục tiêu phát hiện sớm 100% các biến động suy thoái vi khí hậu rừng.
• Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt sinh cảnh rừng núi đá vôi: UBND xã Cổ Lũng phối hợp với kiểm lâm địa bàn cắm mốc ranh giới bảo vệ toàn vẹn 2.717,1 ha rừng đặc dụng, kiểm soát triệt để hoạt động khai thác tre nứa, luồng và săn bắt bướm thương mại trái phép; lộ trình hoàn thành trong giai đoạn 2024-2026.
• Xây dựng mô hình du lịch sinh thái ngắm bướm và trải nghiệm: Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Bá Thước cùng chính quyền xã quy hoạch 2 tuyến du lịch khám phá tại Bản Hiêu và Bản Nang, gắn bảo tồn bướm với văn hóa bản địa của 98% đồng bào dân tộc Thái; đặt mục tiêu nâng thu nhập bình quân từ du lịch cộng đồng lên 15-20% trong giai đoạn 2025-2028.
• Nghiên cứu thử nghiệm mô hình gây nuôi bán tự nhiên: Trường Đại học Lâm nghiệp phối hợp với Ban quản lý Khu bảo tồn chuyển giao kỹ thuật nhân giống 3-5 loài bướm phượng có giá trị cảnh quan (Papilio noblei, Graphium antiphates) giai đoạn 2026-2030, vừa phục hồi số lượng cá thể trong tự nhiên vừa tạo sản phẩm giáo dục môi trường cho học sinh 17 điểm trường trên địa bàn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu cung cấp khối lượng dữ liệu thực địa chuẩn xác, là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhóm đối tượng sau:

• Nhà khoa học, giảng viên và sinh viên chuyên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học: Cung cấp cơ sở dữ liệu phân loại học chi tiết về 95 loài bướm ngày, phương pháp điều tra tuyến transect chuẩn hóa và bộ chỉ số Margalef ứng dụng trong nghiên cứu côn trùng học nhiệt đới.
• Ban quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Cung cấp giải pháp kỹ thuật và khung chỉ thị sinh học phục vụ công tác đánh giá diễn thế sinh thái, giám sát chất lượng 2.717,1 ha rừng đặc dụng vùng núi đá vôi Bắc Trung Bộ.
• Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Giúp UBND huyện Bá Thước và xã Cổ Lũng xây dựng chiến lược phát triển kinh tế nông thôn mới gắn liền bảo vệ môi trường, giải quyết bài toán sinh kế cho hơn 1.000 hộ dân vùng đệm.
• Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế và doanh nghiệp du lịch sinh thái: Sử dụng danh lục loài và bản đồ sinh cảnh làm căn cứ thiết kế các tour du lịch sinh thái ngắm côn trùng chuyên đề, thu hút nguồn tài trợ bảo tồn đa dạng sinh học.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã ghi nhận được bao nhiêu loài bướm ngày tại xã Cổ Lũng?
Nghiên cứu đã thu thập và giám định chính xác 95 loài bướm ngày thuộc 47 giống và 9 họ khác nhau. Trong đó, họ Pieridae có độ giàu loài lớn nhất với 23 loài, tiếp theo là họ Satyridae với 21 loài và Nymphalidae với 17 loài.

Tại sao họ Bướm cải (Pieridae) lại chiếm ưu thế lớn nhất trong khu vực nghiên cứu?
Họ Pieridae chiếm 24,21% tổng số loài nhờ khả năng thích nghi sinh thái rộng, tập tính ưa sáng và nguồn thức ăn phong phú tại các thảm hoa bụi, trảng cỏ ven làng bản. Loài Appias albina trong họ này đạt tần suất bắt gặp cao nhất toàn vùng với $P = 68,18%$.

Sinh cảnh nào có số lượng loài bướm ngày phân bố cao nhất?
Sinh cảnh khu dân cư, đất canh tác nông nghiệp (SC01) ghi nhận số lượng bướm cao nhất với 71 loài (74,74%), do có cấu trúc thảm thực vật đa dạng, nhiều hoa màu và độ mở tán lớn thích hợp cho bướm tìm kiếm mật hoa.

Các loài bướm tại rừng núi đá vôi Pù Luông mang giá trị chỉ thị như thế nào?
Mặc dù chỉ ghi nhận 29 loài, sinh cảnh rừng núi đá vôi (SC04) là nơi duy nhất cư trú của 3 loài thuộc họ Bướm rừng Amathusiidae. Đây là nhóm loài cực kỳ mẫn cảm với nhiệt độ và độ ẩm, đóng vai trò chỉ thị cho hệ sinh thái rừng nguyên sinh chưa bị xâm hại.

Làm thế nào để kết hợp bảo tồn bướm với xóa đói giảm nghèo cho người dân địa phương?
Xã Cổ Lũng có 50,55% hộ nghèo nhưng sở hữu cảnh quan Bản Hiêu và Bản Đốc rất đẹp. Phát triển du lịch ngắm bướm và gây nuôi bướm cảnh quan sẽ tạo sinh kế dịch vụ bền vững, chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp cho 98% đồng bào Thái tại địa phương.

Kết luận

• Xác lập danh lục khoa học gồm 95 loài bướm ngày thuộc 47 giống và 9 họ tại xã Cổ Lũng, Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông.
• Chỉ rõ họ Pieridae chiếm ưu thế tuyệt đối (24,21% số loài), trong khi họ Amathusiidae đóng vai trò sinh vật chỉ thị sinh thái hẹp cho rừng núi đá vôi.
• Đánh giá định lượng phân bố bướm qua 6 dạng sinh cảnh với 15 loài thường gặp ($P > 50%$) và 41 loài ít gặp ($25% \le P \le 50%$).
• Chứng minh sinh cảnh có tác động nông nghiệp vừa phải và ven suối có mật độ loài cao nhất (70,53% - 74,74%), phản ánh quy luật chọn lọc vi khí hậu.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp liên hoàn kết hợp quan trắc định kỳ, bảo tồn nghiêm ngặt vùng lõi và phát triển du lịch sinh thái cộng đồng.

Công trình luận văn của tác giả Nguyễn Văn Hiệp đã đóng góp nguồn tư liệu thực địa vô cùng chuẩn xác cho ngành côn trùng học và lâm nghiệp Việt Nam. Để phát huy tối đa giá trị nghiên cứu, các nhà quản lý và nhà khoa học cần tiếp tục đẩy mạnh các chương trình quan trắc đa dạng sinh học dài hạn theo chu kỳ mùa trong những năm tiếp theo. Các cấp chính quyền và cộng đồng địa phương hãy cùng chung tay bảo vệ môi trường sống tự nhiên của các loài bướm, biến tiềm năng đa dạng sinh thái thành động lực phát triển kinh tế bền vững cho vùng đất Pù Luông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu bướm ngày trên thế giới Với nền kinh tế canh tác nông nghiệp lâu đời, một số nước Châu Á đã nhận thức sớm về tầm quan trọng của bướm. Do đó các nghiên cứu cơ bản về bướm tại những quốc gia này được thực hiện sớm hơn. Nhờ vậy các nghiên cứu về bướm cũng có điều kiện thuận lợi so với các nước có hệ thống thông tin còn yếu.

Đầu tiên phải kể đến cuốn Bướm ngày chí Trung Quốc của Chu Nghiêu (1994) gồm 2 tập và 880 trang, đã đã thống kê được tại Trung Quốc có 1225 loài bướm ngày với 5.000 bức ảnh màu. Đây được xem là công trình nghiên cứu về bướm ngày đầy đủ nhất của Trung Quốc từ trước cho đến thời điểm đó [20]. Năm 1997, ông cũng đã ghi nhận 400 loài bướm tại Đài Loan. Các tài liệu này chủ yếu mô tả đặc điểm hình thái, phân bố của các loài.

Những khu rừng có tán rậm thường ít các loài bướm cư trú hơn những khu rừng thưa. Sự đa dạng của các loài bướm tăng lên với sự tăng thêm về quy mô sinh cảnh và sự đa dạng của thực vật (Price, 1975) [38], hầu hết trong số chúng phụ thuộc vào sự khép tán của rừng (Collins & Morris, 1985) [21]. Bướm ngày tồn tại trong những sinh cảnh rất cụ thể, và sinh cảnh này bị ảnh hưởng bởi nhiều nhân tố phi sinh vật và sinh vật (Spitzer et al. Sinh cảnh bị tác động cũng ảnh hưởng rất lớn đến thành phần và số lượng quần thể các loài Bướm.

Sự đa dạng loài và sự phong phú của các loài trong quần xã bướm cao nhất ở nơi rừng bị tác động vừa phải và giảm rất mạnh ở khu vực rừng bị đô thị hoá, đặc biệt các loài đặc hữu bị biến mất khi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 sinh cảnh của chúng bị đô thị hoá (Brown, 1996) [18]. Nghiên cứu của Schulze et al. (2004 b) cho thấy, sinh cảnh rừng thứ sinh có sự đa dạng quần xã Bướm cao hơn rất nhiều so với ở khu đất canh tác nông lâm nghiệp. Tuy nhiên, ở những sinh cảnh rừng nguyên sinh và rừng thứ sinh có thảm thực vật gần giống nhau thì sự khác biệt về thành phần loài Bướm là không đáng kể.

Các loài Bướm có phạm vi phân bố rộng thường được bắt gặp ở những khu vực rừng thấp, thường bị tác động của con người [40]. Trong khi đó, các loài Bướm đặc hữu thường giới hạn ở các sinh cảnh rừng trên đai cao lớn hơn 500m (Lewis et al. Ngoài biến động theo sinh cảnh và độ cao, các loài Bướm còn là nhóm động vật dễ bị tác động bởi những thay đổi của thời tiết. Sự phong phú của các loài Bướm thường tăng lên trong những ngày có thời tiết ấm áp (Pollard, 1988) [37].

Thời tiết thuận lợi làm tăng số lượng cá thể của các loài bướm trong những năm sau (Brunzel & Elligsen, 1999) [19]. Theo nghiên cứu của Pollard (1988) ở Anh, vào những năm mùa hè ấm áp và khô ráo, quần thể của các loài bướm tăng [37], trong khi Janzen & Schoener (1968) lại nhận thấy, vào mùa khô ở rừng nhiệt đới, khu vực ẩm có sự phong phú cũng như đa dạng côn trùng cao hơn so với khu vực khô [30].