Nghiên Cứu Đa Dạng Tài Nguyên Cây Thuốc Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pù Luông

Nghiên cứu hiện trạng tài nguyên cây thuốc tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa, góp phần bảo tồn và phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Bá Tâm
• Người hướng dẫn: TS. Vương Duy Hưng
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp Việt Nam
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Dạng Tài Nguyên Cây Thuốc Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pù Luông
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc ở trên Thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc ở Việt Nam
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về cây thuốc tại Khu BTTN Pù Luông
• 2. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp nghiên cứu đa dạng tài nguyên cây thuốc tại Khu BTTN Pù Luông
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu hiện trạng sử dụng cây thuốc tại Khu BTTN Pù Luông
• 2.4.3. Phương pháp xây dựng đề xuất các giải pháp quản lý và phát triển tài nguyên cây thuốc cho khu vực nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Đặc điểm địa hình
• 3.1.3. Khí hậu thuỷ văn
• 3.1.4. Đặc điểm đất đai
• 3.2. Điều kiện kinh tế xã hội
• 3.2.1. Dân số, dân tộc và lao động tại các xã vùng đệm
• 3.2.2. Tình hình sản xuất, đời sống, thu nhập
• 3.2.3. Thực trạng cơ sở hạ tầng
• 4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đa dạng tài nguyên cây thuốc ở khu BTTN Pù Luông
• 4.2. Đa dạng taxon thực vật làm thuốc tại khu vực nghiên cứu
• 4.3. Đa dạng về dạng sống của cây thuốc tại khu vực nghiên cứu
• 4.4. Cây thuốc quý hiếm tại khu vực nghiên cứu
• 4.5. Hiện trạng sử dụng cây thuốc tại Khu BTTN Pù Luông
• 4.5.1. Tình hình khai thác cây thuốc trong khu vực nghiên cứu
• 4.6. Đa dạng về bộ phận sử dụng làm thuốc
• 4.7. Công dụng của tài nguyên cây thuốc tại khu vực nghiên cứu
• 4.8. Một số loài và nhóm loài cây thuốc có tiềm năng tại khu vực nghiên cứu
• 4.9. Đề xuất một số giải pháp quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên cây thuốc ở Khu BTTN Pù Luông
• 4.9.1. Giải pháp kỹ thuật
• 4.9.2. Giải pháp xã hội
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Cây Thuốc Pù Luông Giá Trị Tiềm Năng

Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên (BTTN) Pù Luông là một kho tàng đa dạng sinh học quý giá của Việt Nam, đặc biệt là về nguồn tài nguyên thực vật làm thuốc. Từ xa xưa, người dân địa phương đã sử dụng các loại cây thuốc Pù Luông để chữa bệnh và tăng cường sức khỏe. Tuy nhiên, việc khai thác quá mức và thiếu quy hoạch đang đe dọa sự bền vững của nguồn tài nguyên này. Bài viết này sẽ đi sâu vào việc nghiên cứu, đánh giá hiện trạng, và đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu Pù Luông một cách bền vững. Theo kết quả điều tra của Viện Dược liệu, Thanh Hóa có trên 750 loài thực vật và nấm có công dụng làm thuốc, Pù Luông được xem là một trong những khu vực giàu tiềm năng nhất.

1.1. Đa dạng sinh học Pù Luông Tiềm năng cây thuốc chưa được khai thác

Pù Luông nổi tiếng với đa dạng sinh học phong phú, là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm, trong đó có rất nhiều loài cây thuốc có giá trị. Việc nghiên cứu và điều tra cây thuốc Pù Luông một cách bài bản, khoa học vẫn còn hạn chế. Do đó, tiềm năng to lớn về dược liệu Pù Luông chưa được khai thác và phát huy một cách hiệu quả. Theo kết quả điều tra lập danh lục hệ động thực vật năm 2013 tại Khu BTTN Pù Luông hiện có 2.487 loài thuộc 476 họ và 1.329 chi, gồm có 908 động vật; 1.579 loài thực vật, trong đó có 409 loài động thực vật trong sách đỏ Việt Nam.

1.2. Thực trạng sử dụng cây thuốc Pù Luông Vấn đề và thách thức

Hiện nay, cây thuốc Pù Luông đang bị khai thác một cách tự phát và thiếu kiểm soát, gây ảnh hưởng tiêu cực đến số lượng và sự phong phú của các loài. Việc thu mua cây thuốc của thương lái diễn ra tràn lan, dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng của một số loài. Cần có những giải pháp quản lý chặt chẽ và bền vững để bảo vệ nguồn dược liệu quý giá này. Theo khảo sát sơ bộ thì có khoảng 48 loài cây thuốc đang bị các thương lái đến để thu mua tại cộng đồng trong và quanh Khu BTTN Pù Luông, tuy nhiên số lượng thực tế còn cao hơn nhiều.

II. Vấn Đề Khai Thác Quá Mức Tài Nguyên Cây Thuốc Pù Luông

Việc khai thác cây thuốc tràn lan tại khu bảo tồn Pù Luông đang tạo ra áp lực lớn lên đa dạng sinh học. Nhiều loài dược liệu quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do bị khai thác quá mức. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường sinh thái mà còn gây thiệt hại về kinh tế và xã hội cho cộng đồng địa phương. Cần có những biện pháp cấp bách để ngăn chặn tình trạng này và bảo vệ nguồn tài nguyên thực vật Pù Luông. Nguyên nhân gây nên hậu quả này, trước hết là do nạn phá rừng, làm thu hẹp đáng kể các vùng phân bố tự nhiên và đe dọa sự tồn vong của nhiều loài cây thuốc.

2.1. Tác động của khai thác đến phân bố cây thuốc Pù Luông

Khai thác không kiểm soát làm thay đổi phân bố cây thuốc trong khu vực. Các loài cây thuốc có giá trị kinh tế cao bị khai thác triệt để, dẫn đến sự suy giảm về số lượng và diện tích phân bố. Sự thay đổi này ảnh hưởng đến cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái rừng. Rừng mất đi, còn kéo theo sự suy giảm của đa dạng sinh học (ĐDSH), cùng biết bao hậu quả tai hại khác.

2.2. Nguy cơ tuyệt chủng của các loài cây thuốc quý hiếm Pù Luông

Nhiều loài cây thuốc quý hiếm tại Pù Luông đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do bị khai thác quá mức và mất môi trường sống. Việc mất đi những loài cây thuốc này không chỉ là mất mát về đa dạng sinh học mà còn ảnh hưởng đến tiềm năng phát triển dược liệu trong tương lai. Một số loài có giá trị kinh tế cao đã từng được khai thác thường xuyên, như: Báo sâm, Bình vôi, Cốt toái bổ, Đảng sâm, Lá khôi, Hoàng đằng, Thạch hộc, Hoàng thảo, Hà thủ ô, Bảy lá một hoa… nay đã trở nên hiếm hoặc đang lâm vào tình trạng bị nguy hiểm.

2.3. Ảnh hưởng đến bài thuốc dân gian Pù Luông

Sự suy giảm của tài nguyên cây thuốc ảnh hưởng trực tiếp đến các bài thuốc dân gian truyền thống của người dân địa phương. Những kiến thức và kinh nghiệm về sử dụng cây thuốc có nguy cơ bị mai một, gây khó khăn cho việc chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Số cây thuốc được đưa vào diện cần quan tâm bảo tồn ở Việt Nam hiện đã lên tới 144 loài.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Cây Thuốc Pù Luông Chi Tiết

Để đánh giá chính xác hiện trạng và tiềm năng của tài nguyên cây thuốc Pù Luông, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học bài bản và toàn diện. Các phương pháp này bao gồm điều tra thực địa, thu thập mẫu vật, định danh loài, phân tích thành phần hóa học, và đánh giá tác dụng dược lý. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững. Để có cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn, từ khi thành lập đến nay, đã có vài công trình điều tra cơ bản về khu hệ thực vật, về thảm thực vật rừng và một vài nhóm thực vật quan trọng (Phong lan, hạt trần …).

3.1. Điều tra cây thuốc Pù Luông Thu thập thông tin thực địa

Điều tra thực địa là phương pháp quan trọng để thu thập thông tin về phân bố, số lượng, và đặc điểm sinh thái của các loài cây thuốc. Quá trình này bao gồm việc khảo sát các khu vực rừng khác nhau, phỏng vấn người dân địa phương, và ghi chép các thông tin liên quan. Theo kết quả điều tra lập danh lục hệ động thực vật năm 2013 tại Khu BTTN Pù Luông hiện có 2.487 loài thuộc 476 họ và 1.329 chi, gồm có 908 động vật; 1.579 loài thực vật, trong đó có 409 loài động thực vật trong sách đỏ Việt Nam.

3.2. Định danh cây thuốc Pù Luông Xác định chính xác loài

Định danh loài là bước quan trọng để xác định chính xác tên khoa học của các loài cây thuốc. Việc này đòi hỏi kiến thức chuyên môn về thực vật học và sử dụng các tài liệu tham khảo đáng tin cậy. Việc định danh chính xác giúp tránh nhầm lẫn và đảm bảo tính chính xác của các nghiên cứu tiếp theo. Mặc dù, nằm trong Khu bảo tồn, được biết có vùng “Son Bá Mười” vốn được ngành Y tế coi là nơi có tiềm năng về cây thuốc tự nhiên và cây thuốc trồng ở tỉnh Thanh Hóa.

3.3. Phân tích thành phần hóa học cây thuốc Pù Luông Nghiên cứu dược lý

Phân tích thành phần hóa học giúp xác định các hợp chất có hoạt tính sinh học trong cây thuốc. Việc nghiên cứu tác dụng dược lý của các hợp chất này giúp hiểu rõ cơ chế tác động và ứng dụng của cây thuốc trong điều trị bệnh. Nhận thức rõ giá trị chữa bệnh của các cây thuốc chính là hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học chứa trong nguyên liệu, vì vậy nghiên cứu cây thuốc theo các nhóm hợp chất được tiến hành và đã thu được nhiều kết quả tốt.

IV. Giải Pháp Bảo Tồn Phát Triển Bền Vững Cây Thuốc Pù Luông

Để bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc Pù Luông, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, nhà khoa học, và cộng đồng địa phương. Các giải pháp cần tập trung vào việc quản lý khai thác, bảo tồn môi trường sống, phát triển vùng trồng dược liệu, và nâng cao nhận thức cộng đồng. Đây là những cơ sở dữ liệu rất quan trọng để xây dựng các giải pháp quản lý, bảo tồn tài nguyên thực vật cho Khu bảo tồn.

4.1. Quản lý khai thác cây thuốc Pù Luông Kiểm soát và quy hoạch

Cần có quy định chặt chẽ về việc khai thác cây thuốc, đảm bảo khai thác đúng quy trình và không gây ảnh hưởng đến sự tái sinh của các loài. Việc quy hoạch vùng khai thác và cấp phép khai thác cần được thực hiện một cách khoa học và minh bạch. Việc khai thác cây thuốc tại Khu BTTN Pù Luông đang diễn ra ở mức độ cao là một thách thức đối với công tác quản lý bảo tồn. Đây là nguyên nhân dẫn đến việc giảm thiểu về số lượng và mức độ phong phú của các loài cây thuốc, thậm chí dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng một số loài ngoài tự nhiên.

4.2. Bảo tồn môi trường sống cây thuốc Pù Luông Phát triển bền vững

Bảo tồn môi trường sống tự nhiên của cây thuốc là yếu tố then chốt để đảm bảo sự tồn tại lâu dài của các loài. Cần tăng cường công tác bảo vệ rừng, ngăn chặn phá rừng và khai thác trái phép. Việc phát triển các mô hình sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương giúp giảm áp lực lên tài nguyên rừng. Với mục đích bảo vệ tài nguyên ĐDSH của rừng (trong đó có cây thuốc), UBND và ngành Lâm nghiệp tỉnh Thanh Hóa, đã tiến hành quy hoạch và thành lập được 1 Vườn Quốc gia (VQG) và 3 Khu bảo tồn thiên nhiên (BTTN), trong đó có Khu BTTN Pù Luông.

4.3. Phát triển vùng trồng dược liệu Pù Luông Tạo sinh kế bền vững

Phát triển vùng trồng dược liệu là giải pháp hiệu quả để giảm áp lực lên nguồn cây thuốc tự nhiên và tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương. Cần lựa chọn các loài cây thuốc phù hợp với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng của Pù Luông, đồng thời áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến và thân thiện với môi trường. Danh lục các loài cây thuốc của đề tài sẽ hỗ trợ tốt cho việc định hướng quản lý, khai thác hợp lý và phát triển bền vững trong tương lai, góp phần cải thiện về đời sống cho người dân sống trong vùng lõi và vùng đệm của Khu bảo tồn.

V. Ứng Dụng Kết Quả Giá Trị Kinh Tế Cây Thuốc Pù Luông

Nghiên cứu và phát triển các sản phẩm từ cây thuốc Pù Luông mang lại giá trị kinh tế cao, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Các sản phẩm có thể bao gồm dược phẩm, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe. Việc xây dựng thương hiệu và quảng bá các sản phẩm từ cây thuốc Pù Luông trên thị trường trong và ngoài nước là rất quan trọng.

5.1. Phát triển dược phẩm từ dược liệu Pù Luông Chữa bệnh hiệu quả

Nghiên cứu và sản xuất các loại dược phẩm từ cây thuốc Pù Luông giúp cung cấp các sản phẩm điều trị bệnh hiệu quả và an toàn. Việc đầu tư vào công nghệ chiết xuất và tinh chế các hoạt chất từ cây thuốc là rất cần thiết. Hãng dược phẩm danh tiếng Biotech của Bỉ mỗi năm điều tra nghiên cứu sàng lọc 1.000 loài cây thuốc từ các quốc gia trên thế giới.

5.2. Sản xuất thực phẩm chức năng từ cây thuốc Pù Luông Nâng cao sức khỏe

Sản xuất thực phẩm chức năng từ cây thuốc Pù Luông giúp nâng cao sức khỏe và tăng cường hệ miễn dịch cho người sử dụng. Các sản phẩm này có thể được sử dụng như một biện pháp phòng bệnh và hỗ trợ điều trị bệnh. Chữa bệnh bằng cây cỏ đang dần trở thành xu hướng của thế giới.

5.3. Mỹ phẩm và sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ cây thuốc Pù Luông

Sản xuất mỹ phẩm và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ cây thuốc Pù Luông tận dụng các đặc tính làm đẹp và dưỡng da của các loài cây thuốc. Các sản phẩm này được ưa chuộng bởi tính tự nhiên và an toàn. Y học dân tộc Bungari “Đất nước của hoa hồng” đã coi Hoa hồng là một vị thuốc chữa được nhiều bệnh, người ta dùng cả hoa, lá, rễ để làm thuốc tan huyết ứ và bệnh phù thũng.

VI. Kết Luận Hướng Tới Tương Lai Bền Vững Tài Nguyên Pù Luông

Việc nghiên cứu và bảo tồn tài nguyên cây thuốc Pù Luông là một nhiệm vụ quan trọng và cấp thiết. Cần có sự chung tay của tất cả các bên liên quan để bảo vệ nguồn dược liệu quý giá này cho các thế hệ tương lai. Việc phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc Pù Luông không chỉ mang lại lợi ích về kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và nâng cao sức khỏe cộng đồng. Các kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ giúp các nhà quản lý đề xuất và xây dựng chiến lược bảo tồn tổng thể nguồn tài nguyên cây thuốc, đặc biệt là các loài nguy cấp, quý hiếm, có giá trị tại Khu BTTN Pù Luông.

6.1. Tăng cường hợp tác quốc tế về nghiên cứu cây thuốc Pù Luông

Tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế và các nhà khoa học trên thế giới để chia sẻ kinh nghiệm và kiến thức về nghiên cứu cây thuốc. Việc hợp tác giúp nâng cao năng lực nghiên cứu và tiếp cận các công nghệ tiên tiến. Trong khoảng 30 năm gần đây, Viện Ung thư Hoa Kỳ (CNI) đã điều tra nghiên cứu sàng lọc hơn 40.000 mẫu cây thuốc, phát hiện hàng trăm cây thuốc có khả năng chữa trị bệnh ung thư.

6.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn cây thuốc Pù Luông

Tăng cường tuyên truyền và giáo dục về tầm quan trọng của bảo tồn cây thuốc cho cộng đồng địa phương. Việc nâng cao nhận thức giúp người dân hiểu rõ giá trị của tài nguyên cây thuốc và tham gia tích cực vào công tác bảo tồn. Tuyên truyền sử dụng hợp lý cây thuốc Pù Luông.

6.3. Đầu tư vào nghiên cứu dược lý cây thuốc Pù Luông lâu dài

Cần đầu tư vào các nghiên cứu chuyên sâu về dược lý và thành phần hóa học của cây thuốc Pù Luông. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp phát triển các sản phẩm có giá trị cao và ứng dụng rộng rãi trong điều trị bệnh và chăm sóc sức khỏe. Việc phát hiện ra các hoá chất chữa trị bệnh ung thư hiệu nghiệm trong cây Thuỷ tùng vùng Thái Bình Dương, một loài cây bản địa của các rừng cổ Bắc Mỹ đã mang lại lợi nhuận kinh tế cao.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên thực vật vô cùng phong phú với hơn 4.000 loài cây thuốc đã được ghi nhận, trong đó gần 80% sinh trưởng tự nhiên trong các hệ sinh thái rừng. Tại tỉnh Thanh Hóa, các cuộc khảo sát ngành dược liệu ghi nhận hơn 750 loài cây làm thuốc và nấm hữu ích. Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông được thành lập năm 1999 với tổng diện tích quản lý là 17.171,03 ha, bao gồm 16.862 ha rừng đặc dụng trải dài trên địa bàn 2 huyện Bá Thước và Quan Hóa. Nơi đây lưu giữ một hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi và núi đất độc đáo với 1.579 loài thực vật bậc cao có mạch.

Tuy nhiên, áp lực sinh kế từ cộng đồng vùng đệm và nhu cầu thương mại hóa dược liệu gia tăng đã dẫn tới tình trạng khai thác quá mức. Khảo sát sơ bộ cho thấy có ít nhất 48 loài cây thuốc đang bị thu gom tự phát bởi các thương lái, trong đó có khoảng 33 loài quý hiếm bị đe dọa nghiêm trọng. Thực trạng suy giảm sinh cảnh và cạn kiệt nguồn gen đòi hỏi một công trình đánh giá toàn diện.

Nghiên cứu được triển khai với mục tiêu tổng quát là xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học về hiện trạng thành phần loài, dạng sống, công dụng và mức độ quý hiếm của tài nguyên cây thuốc tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông. Đề tài được thực hiện trên phạm vi không gian gồm vùng lõi và 9 xã vùng đệm thuộc huyện Bá Thước và Quan Hóa, trong khung thời gian từ ngày 20/10/2016 đến ngày 30/4/2017. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ thực tiễn giúp bảo vệ 33 loài nguy cấp, đồng thời hỗ trợ định hướng cải thiện thu nhập cho hơn 18.000 người dân địa phương với 90,5% là đồng bào dân tộc Thái và 9,5% là dân tộc Mường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên ba trụ cột lý thuyết chính: Lý thuyết Bảo tồn đa dạng sinh học trong rừng đặc dụng, Lý thuyết Thực vật dân tộc học (Ethnobotany) và Khung lý thuyết Quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng (CBFRM). Các mô hình này tập trung làm rõ mối tương quan giữa đặc tính phân loại học của thực vật, giá trị dược dụng thực tế và tri thức sử dụng truyền thống của cộng đồng bản địa.

Nghiên cứu tích hợp 4 khái niệm khoa học nền tảng:

• Lâm sản ngoài gỗ (NTFP): Nhóm tài nguyên sinh vật rừng cung cấp giá trị y dược và thương mại ngoài gỗ tròn.
• Dạng sống thực vật (Raunkiaer system): Phân loại sinh học cấu trúc cây theo vị trí chồi ngủ thích nghi với điều kiện khí hậu và lập địa.
• Phân hạng mức độ đe dọa sinh học: Tiêu chuẩn đánh giá nguy cơ tuyệt chủng dựa trên Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ cây thuốc Việt Nam.
• Tri thức bản địa về dược liệu: Hệ thống kinh nghiệm chẩn trị, thu hái và bào chế thuốc nam được lưu truyền qua nhiều thế hệ của đồng bào Thái và Mường.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu ngoại nghiệp được thu thập trực tiếp thông qua hệ thống 09 tuyến điều tra điển hình đại diện cho các sinh cảnh núi đất và núi đá vôi đặc trưng. Mỗi tuyến có chiều dài từ 1 đến 1,5 km, mở rộng thêm 1 đến 2 tuyến phụ và tiến hành kiểm kê dải thực vật rộng 10 m sang hai bên. Mẫu tiêu bản thực vật được thu thập theo kích thước chuẩn 41x29 cm hoặc tiêu bản nhỏ 20-30 cm, ngâm tẩm cồn 40-45 độ và xử lý sấy khô chuyên dụng tại phòng thí nghiệm.

Phương pháp nghiên cứu thực vật dân tộc học tiếp cận 2 nhóm đối tượng: phỏng vấn toàn bộ 100% các thầy lang, mế thuốc hành nghề chuyên nghiệp và chọn mẫu ngẫu nhiên 20 người dân có kinh nghiệm đi rừng tại các thôn bản thuộc 9 xã vùng đệm bằng phiếu điều tra bán cấu trúc.

Việc định danh loài thực hiện theo phương pháp hình thái so sánh, đối chiếu với Thực vật chí Việt Nam 11 tập, Từ điển cây thuốc Việt Nam, Danh lục các loài thực vật Việt Nam và hệ thống cơ sở dữ liệu quốc tế IPNI. Phương pháp này được lựa chọn nhằm đảm bảo độ tin cậy phân loại cao, phản ánh đúng tính biến dị hình thái học trong điều kiện vi khí hậu khắc nghiệt và số hóa đầy đủ hiện trạng phân bố. Toàn bộ quy trình điều tra, xử lý mẫu và phân tích số liệu hoàn thành trong thời gian 7 tháng (từ tháng 10/2016 đến tháng 4/2017).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã xác lập danh lục tổng hợp gồm 587 loài cây thuốc, thuộc 442 chi và 158 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông. Số loài cây thuốc này chiếm tỷ lệ 37,17% trên tổng số 1.579 loài thực vật của toàn khu bảo tồn.

Đa dạng ở bậc ngành thể hiện ưu thế tuyệt đối của ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) với 553 loài, chiếm tỷ trọng 93,73% tổng số loài cây thuốc, phân bổ trong 413 chi và 136 họ. Trong đó, lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida) chiếm ưu thế với 435 loài (tương đương 73,73%), còn lớp Một lá mầm (Liliopsida) có 118 loài (chiếm 20,00%). Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) đứng thứ hai với 21 loài (chiếm 3,56%), ngành Thông (Pinophyta) có 8 loài (chiếm 1,36%), ngành Thông đất (Lycopodiophyta) có 4 loài (chiếm 0,68%) và ngành Cỏ tháp bút (Equisetophyta) có 1 loài (chiếm 0,17%).

Ở cấp độ họ, 16 họ thực vật có số lượng loài phong phú nhất (chứa từ 10 đến 32 loài/họ). Đứng đầu là họ Cúc (Asteraceae) với 32 loài và 25 chi, tiếp theo là họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với 26 loài và 18 chi, họ Đậu (Fabaceae) và họ Cà phê (Rubiaceae) cùng có 21 loài (chiếm 3,58% mỗi họ), họ Hòa thảo (Poaceae) và họ Lan (Orchidaceae) cùng ghi nhận 20 loài.

Cơ cấu dạng sống của 565 loài cây thuốc có mạch (không tính nhóm Dương xỉ và Tuế) cho thấy nhóm cây thân thảo chiếm tỷ lệ cao nhất với 234 loài (chiếm 41,41%), tiếp đến là cây bụi và cây bụi trườn với 147 loài (chiếm 26,01%), thân leo chiếm 16,99% (96 loài), thân gỗ chiếm 14,16% (80 loài) và thân cột chiếm 1,41% (8 loài). Nghiên cứu phát hiện 33 loài cây thuốc quý hiếm thuộc diện ưu tiên bảo tồn theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP, Sách Đỏ Việt Nam 2007 và Danh lục Đỏ cây thuốc Việt Nam 2006, tiêu biểu như Lan kim tuyến, Bảy lá một hoa, Bát giác liên, Củ dòm, Ba gạc vân nam và Giảo cổ lam.

Thảo luận kết quả

Sự phong phú vượt trội của tài nguyên cây thuốc tại Pù Luông (chiếm 37,17% hệ thực vật) bắt nguồn từ sự phân hóa địa hình sâu sắc với dải độ cao từ 60 m tại xã Cổ Lũng lên đến 1.700 m tại đỉnh Pù Luông. Cấu trúc địa chất đan xen giữa núi đá vôi karst và núi đất đã hình thành nhiều sinh cảnh vi khí hậu độc đáo, cho phép các loài nhiệt đới phân bố rộng cùng tồn tại với các loài mang tính chất cận nhiệt đới và ôn đới ấm ở độ cao trên 800 m như Đảng sâm, Hồi núi, Thích thụ nghệ hay Đỉnh tùng.

So với các nghiên cứu thực vật học tại khu vực miền núi phía Bắc, Pù Luông có tỷ lệ họ và chi đơn loài cao, thể hiện tính dễ bị tổn thương sinh thái nếu sinh cảnh bị chia cắt. Dữ liệu thành phần loài, cơ cấu dạng sống và phân bố địa lý có thể được biểu diễn trực quan thông qua biểu đồ tròn tỷ trọng dạng sống và bảng ma trận đối chiếu cấp độ đe dọa bảo tồn kết hợp tọa độ định vị GPS. Điều này giúp các nhà quản lý rừng thiết lập hệ thống giám sát biến động tài nguyên theo thời gian thực một cách chính xác.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập phân khu quản lý đặc biệt và số hóa tọa độ giám sát: Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt 100% diện tích phân bố tự nhiên của 33 loài cây thuốc quý hiếm (trọng tâm tại khu vực Son Bá Mười, Lũng Cao) trong giai đoạn 2017-2020. Chủ thể thực hiện là Ban quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông phối hợp với Hạt Kiểm lâm địa bàn.

2. Xây dựng vườn ươm bảo tồn chuyển chỗ (Ex-situ) và thuần hóa giống bản địa: Thiết lập vườn ươm diện tích từ 2 đến 3 ha nhằm bảo tồn nguồn gen, tiến hành nhân giống thử nghiệm ít nhất 2 loài có giá trị thương phẩm cao là Ba gạc vân nam và Lan kim tuyến trong thời gian 18 tháng. Đơn vị chủ trì là Phòng Khoa học thuộc Ban quản lý khu bảo tồn kết hợp với các cơ sở đào tạo lâm nghiệp.

3. Triển khai mô hình phát triển sinh kế trồng dược liệu dưới tán rừng: Tổ chức tập huấn kỹ thuật nhân giống và thu hái bền vững cho hơn 2.500 hộ dân tại 9 xã vùng đệm, đặt mục tiêu nâng tỷ trọng thu nhập từ dược liệu lên 20-30% tổng thu nhập hộ gia đình trong vòng 24 tháng. Chủ thể điều phối là Ủy ban nhân dân huyện Bá Thước, Quan Hóa và các Trạm Khuyến nông huyện.

4. Xây dựng quy chuẩn thu hái bền vững và kiểm soát chuỗi cung ứng: Ban hành quy định quản lý khai thác lâm sản ngoài gỗ theo tiêu chuẩn thực hành tốt thu hái dược liệu, kiểm soát 100% các điểm thu gom thương mại tự phát và gắn nhãn chứng nhận nguồn gốc xuất xứ trước năm 2022. Trách nhiệm thực thi thuộc về Chi cục Kiểm lâm tỉnh Thanh Hóa và chính quyền xã địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ban quản lý các khu rừng đặc dụng và khu bảo tồn thiên nhiên: Ứng dụng nguồn tư liệu 587 loài cây thuốc và phương pháp thiết lập 09 tuyến điều tra sinh cảnh để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững và quy hoạch bảo tồn nguồn gen nguy cấp.

2. Các nhà khoa học, giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Thực vật học và Dược học: Khai thác cơ sở dữ liệu phân loại học, danh mục 33 loài quý hiếm và tri thức bản địa để phục vụ nghiên cứu hóa thực vật, sàng lọc hoạt chất sinh học và phát triển các chế phẩm y dược mới.

3. Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương vùng miền núi: Tham khảo các phân tích kinh tế - xã hội vùng đệm để hoạch định chính sách khuyến nông, chuyển giao mô hình trồng cây thuốc dưới tán rừng, hỗ trợ giảm nghèo cho cộng đồng dân tộc thiểu số.

4. Doanh nghiệp sản xuất dược phẩm và đông y: Nghiên cứu khả năng thương mại hóa và xây dựng vùng nguyên liệu dược liệu bản địa đạt tiêu chuẩn chất lượng cao đối với các loài có trữ lượng tốt như Sa nhân, Giảo cổ lam, Bách bộ.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã ghi nhận bao nhiêu loài cây thuốc tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông? Nghiên cứu đã ghi nhận chính xác 587 loài cây thuốc thuộc 442 chi và 158 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Số lượng này chiếm tỷ lệ 37,17% tổng số 1.579 loài thực vật tại khu bảo tồn, minh chứng cho tính đa dạng sinh học vượt trội của hệ thực vật dược liệu tại địa phương.

Ngành thực vật nào chiếm ưu thế lớn nhất trong hệ cây thuốc tại khu vực nghiên cứu? Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế áp đảo với 553 loài, tương đương 93,73% tổng số loài cây thuốc được ghi nhận. Trong đó, lớp Hai lá mầm chiếm đa số với 435 loài (73,73%), phân bố rộng khắp các kiểu rừng từ núi đất cho tới các vách đá vôi hiểm trở.

Có bao nhiêu loài cây thuốc thuộc diện quý hiếm nguy cấp được phát hiện? Đề tài đã thống kê được 33 loài cây thuốc quý hiếm thuộc 30 chi và 24 họ. Các loài này đều nằm trong danh mục ưu tiên bảo tồn của Nghị định 32/2006/NĐ-CP, Sách Đỏ Việt Nam 2007 và Danh lục Đỏ cây thuốc Việt Nam 2006, tiêu biểu như Củ dòm, Bảy lá một hoa và Bát giác liên.

Dạng sống nào của cây thuốc chiếm tỷ lệ cao nhất trong khu bảo tồn? Nhóm cây thân thảo chiếm tỷ lệ cao nhất với 234 loài, tương đương 41,41% tổng số loài khảo sát. Nhóm cây bụi và bụi trườn đứng thứ hai với 147 loài (chiếm 26,01%), tiếp theo là nhóm dây leo (16,99%), thân gỗ (14,16%) và thân cột (1,41%).

Đâu là nguyên nhân chính khiến tài nguyên cây thuốc tại Pù Luông bị suy giảm? Nguyên nhân chủ yếu do tình trạng khai thác mang tính tận diệt của thương lái với hơn 48 loài bị thu mua thương mại, kết hợp với áp lực sinh kế của cộng đồng vùng đệm khi mức thu nhập bình quân chỉ đạt khoảng 500.000 đồng/người/tháng, dẫn đến áp lực lớn lên hệ sinh thái rừng.

Kết luận

• Xác lập danh lục chi tiết gồm 587 loài cây thuốc thuộc 442 chi, 158 họ của 5 ngành thực vật có mạch, chiếm 37,17% tổng số loài thực vật tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông.
• Khẳng định tính đa dạng cấu trúc với sự áp đảo của ngành Ngọc lan (chiếm 93,73%) và nhóm dạng sống thân thảo (chiếm 41,41%).
• Cảnh báo hiện trạng bị đe dọa của 33 loài cây thuốc quý hiếm và nguy cấp có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và các nghị định bảo tồn quốc gia.
• Đề xuất khung 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp bảo tồn tại chỗ, gây trồng chuyển chỗ và phát triển sinh kế dược liệu dưới tán rừng cho 9 xã vùng đệm.
• Cung cấp cơ sở khoa học để nâng mức thu nhập của đồng bào Thái và Mường từ mức dưới 500.000 đồng/tháng thông qua khai thác bền vững lâm sản ngoài gỗ.

Trong lộ trình từ 1 đến 3 năm tiếp theo, các đơn vị quản lý cần ưu tiên số hóa bản đồ phân bố các loài dược liệu nguy cấp và vận hành các vườn ươm giống bản địa. Hãy liên hệ với Ban quản lý Khu bảo tồn và các đơn vị nghiên cứu lâm nghiệp để tiếp nhận chuyển giao quy trình bảo tồn và phát triển nguồn gen dược liệu quý giá này ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU Trong nguồn lâm sản ngoài gỗ ở Việt Nam, cây thuốc là nhóm tài nguyên thực vật rừng giữ một vị trí đặc biệt quan trọng, về thành phần loài, về giá trị kinh tế mang lại, cũng nhƣ về giá trị sử dụng rộng rãi trong việc bảo vệ sức khỏe cho cộng đồng. Theo kết quả điều tra tƣơng đối có hệ thống của Viện Dƣợc liệu bộ Y tế, hiện đã ghi nhận đƣợc ở Việt Nam trên 4.000 loài cây thuốc. Trong đó, gần 80% số loài đã biết là cây thuốc mọc tự nhiên. Phần lớn các loài cây thuốc mọc tự nhiên, lại tập trung chủ yếu trong các quần hệ rừng.

Rừng là môi trƣờng sản sinh và tái tạo ra các loài cây thuốc có giá trị sử dụng và kinh tế cao. Nhiều loài có trữ lƣợng tiềm tàng, lên tới hàng chục hoặc hàng trăm ngàn tấn. Thừa nhận rằng, từ nguồn cây thuốc thiên nhiên ở nƣớc ta, mỗi năm đã cung cấp một khối lƣợng lớn các loại dƣợc liệu, góp phần vào sự nghiệp chăm sóc sức khỏe cho toàn dân và xuất khẩu. Tuy nhiên, do khai thác liên tục nhiều năm, cộng với nhiều nguyên nhân tác động khác, đã làm cho nguồn tài nguyên này bị suy giảm nghiêm trọng.

Hầu hết các loài có giá trị sử dụng cao, vốn có trữ lƣợng lớn, đến nay đều đã bị giảm sút, thậm chí không ít loài còn trở nên hiếm gặp. Các loài vốn hiếm gặp, lại bị lùng sục khai thác thƣờng xuyên, hậu quả là đang đứng trƣớc nguy cơ bị tuyệt chủng. Số cây thuốc đƣợc đƣa vào diện cần quan tâm bảo tồn ở Việt Nam hiện đã lên tới 144 loài. Vấn đề khai thác bền vững nguồn cây thuốc thiên nhiên, đi đôi với bảo tồn các loài bị đe dọa, đang là mối quan tâm hàng đầu của ngành Y tế, ngành Lâm nghiệp và các ngành khác có liên quan.

Tỉnh Thanh Hóa nằm ở khu vực bắc Miền Trung, với tổng diện tích tự nhiên tới 11. Đất hiện đang có rừng ở trong tỉnh vào khoảng 436. Rừng ở Thanh Hóa vốn giàu có về tài nguyên, bao gồm cây cho gỗ tốt, cây cho công nghiệp giấy sợi, song mây, cây làm cảnh … và không thể không kể tới cây làm thuốc. Theo kết quả tái điều tra tổng thể của Viện Dƣợc 2 liệu, năm 2005, đã phát hiện và thống kê đƣợc ở Thanh Hóa trên 750 loài thực vật và nấm có công dụng làm thuốc.

Thanh Hóa là tỉnh có nguồn cây thuốc phong phú, khối lƣợng các loại dƣợc liệu khai thác hàng năm trƣớc đây luôn ở trong nhóm các tỉnh đứng đầu trên toàn quốc. Song, nằm trong bối cảnh chung, nguồn cây thuốc tự nhiên ở Thanh Hóa cũng đang bị giảm đi nhanh chóng. Một số loài có giá trị kinh tế cao đã từng đƣợc khai thác thƣờng xuyên, nhƣ: Báo sâm, Bình vôi, Cốt toái bổ, Đảng sâm, Lá khôi, Hoàng đằng, Thạch hộc, Hoàng thảo, Hà thủ ô, Bảy lá một hoa… nay đã trở nên hiếm hoặc đang lâm vào tình trạng bị nguy hiểm. Nguyên nhân gây nên hậu quả này, trƣớc hết là do nạn phá rừng, làm thu hẹp đáng kể các vùng phân bố tự nhiên và đe dọa sự tồn vong của nhiều loài cây thuốc.

Rừng mất đi, còn kéo theo sự suy giảm của đa dạng sinh học (ĐDSH), cùng biết bao hậu quả tai hại khác. Với mục đích bảo vệ tài nguyên ĐDSH của rừng (trong đó có cây thuốc), UBND và ngành Lâm nghiệp tỉnh Thanh Hóa, đã tiến hành quy hoạch và thành lập đƣợc 1 Vƣờn Quốc gia (VQG) và 3 Khu bảo tồn thiên nhiên (BTTN), trong đó có Khu BTTN Pù Luông. Khu BTTN Pù Luông đƣợc thành lập năm 1999 với diện tích đƣợc giao quản lý là 17.171,03 ha, trong đó diện tích rừng đặc dụng là 16.