Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu đa dạng các loài bướm đêm heteracera thuộc bộ cánh vảy lepidoptera và đề xuất biện pháp quản lý tại vườn quốc gia xuân sơn tỉnh phú thọ

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu đa dạng các loài bướm đêm heteracera thuộc bộ cánh vảy lepidoptera và đề xuất biện, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Đặng Phúc Giáp
• Người hướng dẫn: TS. Lê Bảo Thanh
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng các loài bướm đêm (Heterocera) thuộc bộ Cánh vảy (Lepidoptera) và đề xuất biện pháp quản lý tại Vườn quốc gia Xuân Sơn
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu các loài bướm đêm trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu bướm đêm ở Việt Nam
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về các loài bướm đêm ở VQG Xuân Sơn
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng loài bướm đêm Heterocera

Nghiên cứu đa dạng loài bướm đêm Heterocera tại Vườn Quốc Gia Xuân Sơn là một chủ đề quan trọng trong sinh thái học. Vườn Quốc Gia Xuân Sơn, với hệ sinh thái phong phú, là nơi sinh sống của nhiều loài bướm đêm. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học mà còn góp phần bảo tồn các loài bướm đêm đang có nguy cơ tuyệt chủng. Đặc biệt, các loài bướm đêm đóng vai trò quan trọng trong chu trình sinh thái và nông nghiệp.

1.1. Đặc điểm sinh thái của bướm đêm Heterocera

Bướm đêm Heterocera thường hoạt động vào ban đêm và có nhiều đặc điểm sinh thái độc đáo. Chúng thường trú ẩn trong các lùm cây và bụi cỏ vào ban ngày. Thức ăn chính của sâu non là lá cây, trong đó có nhiều loài cây nông nghiệp. Sự đa dạng về môi trường sống tại VQG Xuân Sơn tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài bướm đêm.

1.2. Vai trò của bướm đêm trong hệ sinh thái

Bướm đêm Heterocera đóng vai trò quan trọng trong việc thụ phấn cho nhiều loài thực vật. Chúng cũng là nguồn thức ăn cho nhiều loài động vật khác, tạo nên một chuỗi thức ăn trong hệ sinh thái. Việc bảo tồn các loài bướm đêm không chỉ bảo vệ đa dạng sinh học mà còn duy trì sự cân bằng sinh thái.

II. Thách thức trong nghiên cứu bướm đêm tại VQG Xuân Sơn

Mặc dù Vườn Quốc Gia Xuân Sơn có tiềm năng lớn cho nghiên cứu bướm đêm, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Các vấn đề như biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và sự suy giảm diện tích rừng đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh cảnh sống của các loài bướm đêm. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nghiên cứu và bảo tồn các loài này.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến bướm đêm

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi môi trường sống của bướm đêm Heterocera. Nhiệt độ tăng cao và sự thay đổi về lượng mưa có thể ảnh hưởng đến chu kỳ sống và sự phân bố của chúng. Nghiên cứu cần tập trung vào cách mà các loài bướm đêm thích nghi với những thay đổi này.

2.2. Ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến bướm đêm

Ô nhiễm môi trường, đặc biệt là ô nhiễm ánh sáng, đang gây ra những tác động tiêu cực đến hành vi và sự phát triển của bướm đêm. Các nghiên cứu cần chỉ ra mức độ ảnh hưởng của ô nhiễm đến sự sinh trưởng và phát triển của các loài bướm đêm tại VQG Xuân Sơn.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng loài bướm đêm Heterocera

Để nghiên cứu đa dạng loài bướm đêm Heterocera tại VQG Xuân Sơn, các phương pháp nghiên cứu thực địa và phân tích mẫu được áp dụng. Việc thu thập dữ liệu từ các khu vực khác nhau trong Vườn Quốc Gia giúp xác định thành phần loài và mức độ đa dạng sinh học.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu bướm đêm

Mẫu bướm đêm được thu thập bằng cách sử dụng đèn UV và bẫy ánh sáng. Phương pháp này giúp thu hút bướm đêm vào ban đêm, từ đó dễ dàng thu thập và phân loại. Việc lựa chọn địa điểm đặt bẫy cũng rất quan trọng để đảm bảo tính đại diện cho khu vực nghiên cứu.

3.2. Phân loại và giám định mẫu bướm đêm

Sau khi thu thập, các mẫu bướm đêm sẽ được phân loại dựa trên các đặc điểm hình thái và sinh học. Việc giám định mẫu được thực hiện bởi các chuyên gia trong lĩnh vực côn trùng học, đảm bảo tính chính xác trong việc xác định loài.

IV. Kết quả nghiên cứu đa dạng loài bướm đêm tại VQG Xuân Sơn

Kết quả nghiên cứu cho thấy VQG Xuân Sơn có sự đa dạng phong phú về các loài bướm đêm Heterocera. Số lượng loài và mức độ phong phú của chúng được ghi nhận cao, cho thấy đây là một khu vực quan trọng cho việc bảo tồn đa dạng sinh học.

4.1. Thành phần loài bướm đêm tại VQG Xuân Sơn

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài bướm đêm thuộc các họ khác nhau. Sự đa dạng này không chỉ thể hiện qua số lượng loài mà còn qua sự phong phú về hình thái và màu sắc. Điều này cho thấy VQG Xuân Sơn là nơi lý tưởng cho các loài bướm đêm phát triển.

4.2. Biến động số lượng bướm đêm theo thời gian

Số lượng bướm đêm tại VQG Xuân Sơn có sự biến động theo mùa và theo thời gian trong ngày. Nghiên cứu chỉ ra rằng các yếu tố như nhiệt độ và độ ẩm có ảnh hưởng lớn đến sự xuất hiện của các loài bướm đêm.

V. Giải pháp bảo tồn bướm đêm Heterocera tại VQG Xuân Sơn

Để bảo tồn các loài bướm đêm Heterocera tại VQG Xuân Sơn, cần có các giải pháp quản lý hiệu quả. Việc bảo vệ môi trường sống và nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của bướm đêm là rất cần thiết.

5.1. Bảo vệ môi trường sống của bướm đêm

Cần có các biện pháp bảo vệ môi trường sống tự nhiên của bướm đêm, bao gồm việc ngăn chặn nạn chặt phá rừng và ô nhiễm môi trường. Việc duy trì các khu vực rừng tự nhiên sẽ giúp bảo tồn đa dạng sinh học.

5.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bướm đêm

Giáo dục cộng đồng về vai trò của bướm đêm trong hệ sinh thái là rất quan trọng. Các chương trình tuyên truyền và giáo dục có thể giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo tồn các loài bướm đêm.

VI. Kết luận và triển vọng nghiên cứu bướm đêm Heterocera

Nghiên cứu đa dạng loài bướm đêm Heterocera tại VQG Xuân Sơn đã chỉ ra sự phong phú và đa dạng của các loài này. Tuy nhiên, các thách thức về môi trường cần được giải quyết để bảo tồn các loài bướm đêm. Triển vọng nghiên cứu trong tương lai sẽ tập trung vào việc phát triển các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu bướm đêm

Nghiên cứu bướm đêm không chỉ có ý nghĩa về mặt khoa học mà còn có giá trị thực tiễn trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Các loài bướm đêm đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái và nông nghiệp.

6.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu bướm đêm

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các loài bướm đêm tại VQG Xuân Sơn. Việc áp dụng công nghệ mới trong nghiên cứu sẽ giúp nâng cao hiệu quả và độ chính xác trong việc xác định và bảo tồn các loài bướm đêm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Côn trùng đóng vai trò quyết định trong việc duy trì cân bằng hệ sinh thái và chu trình vật chất, trong đó ước tính côn trùng thực hiện thụ phấn cho khoảng 85% các loài thực vật có hoa trên trái đất. Trong lớp côn trùng, bộ Cánh vảy (Lepidoptera) là một trong những bộ đa dạng nhất với ước tính từ 150.000 đến 250.000 loài bướm đêm (Heterocera) trên toàn cầu, chiếm số lượng gấp 10 lần các loài bướm ngày. Tại Việt Nam, điều kiện nhiệt đới gió mùa tạo sinh thái lý tưởng cho bộ Cánh vảy phát triển, song các dữ liệu điều tra chuyên sâu về bướm đêm tại các vùng rừng đặc dụng còn rất hạn chế.

Vườn quốc gia Xuân Sơn (tỉnh Phú Thọ) có tổng diện tích tự nhiên 15.048 ha với đặc trưng địa hình núi đá vôi hiểm trở, lưu giữ nguồn gen động thực vật phong phú gồm 1.259 loài thực vật bậc cao và 370 loài động vật có xương sống. Tuy nhiên, áp lực từ đời sống dân sinh của 12.559 nhân khẩu tại 29 thôn bản vùng lõi và vùng đệm (với tỷ lệ hộ nghèo chiếm khoảng 35,9%), cùng hoạt động canh tác nương rẫy, đã làm thay đổi sinh cảnh tự nhiên và đe dọa trực tiếp đến quần xã côn trùng.

Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 5 đến tháng 9 năm 2015 nhằm mục tiêu xác định thành phần loài, cấu trúc taxon, mức độ xu quang và đặc điểm phân bố của bướm đêm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn. Thông qua việc thu thập 468 mẫu cá thể, luận văn cung cấp bộ cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy gồm 77 loài bướm đêm, phục vụ trực tiếp cho công tác dự tính dự báo sâu hại nông lâm nghiệp và hoạch định chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết tập tính học côn trùng (Insect Ethology), trọng tâm là phản ứng định hướng nguồn sáng (Positive Phototaxis - tính xu quang dương) của các loài bướm đêm khi tiếp xúc với bức xạ quang học có bước sóng khác nhau trong màn đêm. Côn trùng bộ Cánh vảy sử dụng nguồn sáng thiên nhiên để định vị đường bay; sự xuất hiện của ánh sáng nhân tạo gây nhiễu loạn cơ chế định hướng, tạo cơ sở cho việc thu hút và thống kê mẫu vật bằng bẫy đèn.

Bên cạnh đó, đề tài kết hợp lý thuyết động thái quần thể và cấu trúc mạng lưới sinh thái (Trophic Dynamics). Nhóm bướm đêm Heterocera giữ vai trò kép: ấu trùng (sâu non) phần lớn là sinh vật tiêu thụ sơ cấp ăn thực vật (bao gồm cây rừng bản địa và cây nông nghiệp như ngô, sắn, lúa), trong khi bướm trưởng thành là sinh vật thụ phấn quan trọng và là mắt xích thức ăn thiết yếu cho chim, dơi và các loài ăn thịt đêm. Các khái niệm chính được làm rõ gồm: tần suất bắt gặp (P%), độ phong phú thành phần loài theo họ - giống, và tính chọn lọc sinh cảnh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu triển khai phương pháp điều tra thực địa kết hợp giám định nội nghiệp theo quy chuẩn bảo vệ thực vật quốc gia:

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Thu thập tổng cộng 468 cá thể bướm đêm tại 21 điểm đặt bẫy đèn đại diện cho 3 dạng sinh cảnh đặc trưng: sinh cảnh gần rừng, sinh cảnh khu dân cư, và sinh cảnh khu canh tác nông nghiệp.
• Thu thập mẫu bằng bẫy quang học: Bố trí 3 loại đèn có bước sóng và công suất chuyên biệt gồm: đèn tử ngoại UV (công suất 65W, phát ánh sáng tím bước sóng ngắn), đèn compact (công suất 50W, ánh sáng trắng) và đèn neon (công suất 60W, ánh sáng trắng). Các bẫy đèn đặt cách mặt đất 1,5 m, gắn màn vải trắng kích thước 2 x 2,5 m, khoảng cách giữa các điểm bẫy tối thiểu 300 m để triệt tiêu tương tác ánh sáng. Thời gian quan sát liên tục từ 18h00 hôm trước đến 06h00 sáng hôm sau, chia thành 4 khung giờ: 18h-21h, 21h-0h, 0h-3h và 3h-6h.
• Xử lý và giám định mẫu: Các mẫu vật được làm mềm trong hộp ẩm chứa thymol, mổ loại bỏ nội tạng bụng giàu chất béo để chống thối rữa, cắm ghim định hình trên bàn căng, sấy khô và bảo quản trong hộp chuyên dụng có chất chống mọt. Giám định hình thái học so sánh qua kính hiển vi và đối chiếu với khóa định loại côn trùng rừng chuẩn của Trường Đại học Lâm nghiệp và Viện Bảo vệ thực vật.
• Lý do lựa chọn phương pháp: Bẫy đèn đa bước sóng kết hợp thu mẫu chủ động bằng vợt cho phép định lượng chính xác phổ thành phần loài, giảm thiểu tác động phá hủy sinh cảnh tự nhiên mà vẫn đảm bảo tính khách quan thống kê.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích 468 mẫu cá thể thu thập tại thực địa đã mang lại những kết quả định lượng cụ thể:

• Cấu trúc thành phần loài phong phú: Đã xác định được 77 loài bướm đêm thuộc 62 giống và 9 họ. Trong đó, họ Ngài trời (Sphingidae) chiếm ưu thế lớn nhất với 22 loài (chiếm 28,57% tổng số loài) và 13 giống (chiếm 20,97% tổng số giống). Đứng thứ hai là họ Ngài đêm (Noctuidae) với 13 loài (16,88%) thuộc 12 giống (19,35%). Họ Sâu đo (Geometridae) có 10 loài (12,99%), họ Bướm mắt nẻ (Saturniidae) có 9 loài (11,69%), họ Ngài vân hổ (Arctiidae) có 7 loài (9,09%), họ Ngài sáng (Pyralidae) có 6 loài (7,79%), họ Ngài cuốn lá (Tortricidae) có 5 loài (6,49%), họ Sâu kèn (Psychidae) có 4 loài (5,19%), và họ ghi nhận ít nhất là Ngài độc (Lymantriidae) với 1 loài duy nhất (1,30%).
• Hiệu quả thu hút theo bước sóng ánh sáng: Đèn tử ngoại ghi nhận hiệu quả dẫn dụ cao nhất với 68 loài (chiếm 88,31% tổng số loài bắt gặp), theo sát là đèn compact với 65 loài (84,41%), trong khi đèn neon chỉ bắt gặp 31 loài (40,25%).
• Mức độ phổ biến và tính xu quang: Có 24 loài (chiếm 31,17%) xuất hiện ở cả 3 loại đèn với tính xu quang rất mạnh (nổi bật là 7 loài thuộc họ Geometridae và 5 loài thuộc họ Pyralidae); 35 loài (chiếm 45,45%) bắt gặp ở 2 loại đèn; và 18 loài (chiếm 23,38%) chỉ bắt gặp ở 1 loại đèn duy nhất (chủ yếu là các loài hiếm thuộc họ Sphingidae và Saturniidae).
• Phân bố theo sinh cảnh: Điểm đặt đèn tại khu dân cư ghi nhận số lượng loài cao nhất với 63 loài thuộc 9 họ (tỷ lệ 82%), khu canh tác nông nghiệp đạt 57 loài thuộc 9 họ (tỷ lệ 74%), và khu vực gần rừng đạt 55 loài thuộc 8 họ (tỷ lệ 71%).

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội về thành phần loài của họ Sphingidae (28,57%) và Noctuidae (16,88%) phản ánh cấu trúc thảm thực vật đa tầng cùng điều kiện nhiệt độ ẩm trung bình 86% tại Vườn quốc gia Xuân Sơn rất thích hợp cho các nhóm bướm đêm kích thước trung bình và lớn sinh trưởng. Việc khu dân cư và nương rẫy ghi nhận mật độ loài cao hơn khu vực gần rừng rậm (82% so với 71%) được giải thích bởi sự đan xen của các vùng đệm cây bụi, nguồn thức ăn dồi dào từ hoa màu (lúa, sắn, ngô, dâu tằm) và điều kiện ánh sáng thoáng đãng giúp bẫy đèn lan tỏa quang phổ xa hơn.

Khi so sánh với Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha (tỉnh Sơn La) với 90 loài thuộc 11 họ, số lượng 77 loài tại Xuân Sơn thấp hơn đôi chút, nguyên nhân chủ yếu do sinh cảnh núi đá vôi caster có tầng đất mỏng và thảm cỏ chiếm tỷ lệ lớn ở một số sườn dốc.

Về mặt biểu diễn trực quan, cấu trúc phân bố này được thể hiện rõ nét qua biểu đồ tròn phản ánh tỷ trọng % loài của 9 họ bướm đêm, kết hợp cùng biểu đồ cột trực quan hóa số lượng loài xuất hiện tương quan giữa 3 loại đèn chiếu sáng và 3 dạng sinh cảnh thực địa, giúp người quản lý dễ dàng nắm bắt quy luật hoạt động của côn trùng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết luận khoa học, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ nhằm bảo tồn đa dạng sinh học và hạn chế dịch hại mùa màng:

• Thiết lập hệ thống bẫy đèn compact dự báo sâu hại: Triển khai lắp đặt từ 15 đến 20 trạm bẫy đèn compact 50W tại các khu vực nương rẫy canh tác trọng điểm giáp ranh vùng đệm nhằm theo dõi biến động cá thể của sâu đục thân lúa hai chấm (Tryporyza incertulas) và sâu cuốn lá (Cnaphalocrocis medinalis). Dự báo sớm đợt bùng phát dịch hại trước từ 10 đến 15 ngày. Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý Vườn quốc gia Xuân Sơn phối hợp cùng Trạm Khuyến nông huyện Tân Sơn, hoàn thành quy trình trong giai đoạn 2026-2027.
• Ứng dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) và chế phẩm sinh học: Giảm thiểu từ 40% đến 50% lượng thuốc trừ sâu hóa học trên diện tích 312,4 ha đất canh tác nông nghiệp; thay thế bằng nấm ký sinh và chế phẩm sinh học an toàn nhằm bảo vệ các loài thiên địch tự nhiên như bọ ngựa, chim ăn đêm và dơi. Chủ thể thực hiện: Các hộ nông dân canh tác tại 6 xã vùng đệm dưới sự hướng dẫn chuyên môn của cán bộ Trạm Trồng trọt và Bảo vệ thực vật.
• Khoanh nuôi phục hồi vành đai thực vật đệm: Đẩy mạnh phục hồi 1.902 ha đất chưa có rừng bằng các loài cây gỗ bản địa như Lát hoa, Chò chỉ, Giổi xanh thay vì trồng độc canh keo và bồ đề, tạo sinh cảnh thức ăn tự nhiên và hàng rào cách ly côn trùng gây hại tràn vào nương rẫy. Timeline thực hiện: Kế hoạch lâm sinh giai đoạn 2026-2030. Chủ thể thực hiện: Hạt Kiểm lâm Vườn quốc gia Xuân Sơn.
• Tuyên truyền nâng cao nhận thức và phát triển du lịch sinh thái: Tổ chức các lớp tập huấn thường niên cho 100% tổ bảo vệ rừng tại 29 thôn bản về vai trò thụ phấn của bướm đêm; tích hợp chuyên đề quan sát côn trùng đêm vào các tour du lịch sinh thái cộng đồng tại xóm Dù, xóm Cỏi để nâng cao thu nhập cho người dân thêm khoảng 15% đến 20%. Chủ thể thực hiện: Trung tâm Giáo dục Môi trường và Dịch vụ Môi trường rừng VQG Xuân Sơn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật cao, là tài liệu tham khảo thiết yếu cho các nhóm đối tượng:

• Cán bộ quản lý Vườn quốc gia và Kiểm lâm: Ứng dụng danh lục 77 loài bướm đêm cùng quy trình vận hành bẫy đèn chuẩn để xây dựng cơ sở dữ liệu giám sát tài nguyên đa dạng sinh học và đánh giá mức độ biến động sức khỏe rừng hàng năm.
• Kỹ sư nông nghiệp và cán bộ bảo vệ thực vật: Khai thác các dẫn liệu sinh học về quy luật hoạt động của các họ bướm đêm gây hại (Noctuidae, Pyralidae, Tortricidae) nhằm thiết kế bẫy bả quang học chi phí thấp, tối ưu hóa lịch thời vụ và giảm thiểu chi phí phòng trừ sâu bệnh cho bà con nông dân.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Lâm sinh, Sinh thái học, Bảo vệ thực vật: Sử dụng làm tài liệu nghiên cứu tham khảo về phương pháp luận thu thập mẫu vật cánh vảy ban đêm, kỹ thuật xử lý mẫu cơ thể nhiều mỡ và phương pháp định loại côn trùng chuyên sâu.
• Các tổ chức phi chính phủ và chuyên gia bảo tồn quốc tế: Cung cấp nguồn số liệu khảo sát thực tế phục vụ các dự án đánh giá tính toàn vẹn sinh thái vùng núi đá vôi Tây Bắc và tài trợ sáng kiến bảo tồn thiên nhiên bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã ghi nhận được bao nhiêu loài bướm đêm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn?
Nghiên cứu đã thu thập 468 mẫu và giám định chính xác 77 loài bướm đêm thuộc 62 giống và 9 họ. Họ chiếm số lượng loài nhiều nhất là Sphingidae với 22 loài (chiếm 28,57%), theo sau là họ Noctuidae với 13 loài (chiếm 16,88%), và ít nhất là họ Lymantriidae với 1 loài (chiếm 1,30%).

Loại bẫy đèn nào mang lại hiệu quả bắt gặp bướm đêm cao nhất?
Đèn tử ngoại UV (65W) cho hiệu quả cao nhất với 68 loài (đạt 88,31%), tiếp theo là đèn compact (50W) thu hút được 65 loài (đạt 84,41%), và thấp nhất là đèn neon (60W) với 31 loài (đạt 40,25%). Đèn compact được khuyến nghị áp dụng trong sản xuất nhờ chi phí thấp và dễ triển khai.

Tại sao sinh cảnh khu dân cư lại có số loài bướm đêm cao hơn khu vực gần rừng?
Khu dân cư ghi nhận 63 loài (chiếm 82%), cao hơn khu vực gần rừng (55 loài, 71%). Nguyên nhân do khu dân cư nằm liền kề nương rẫy, cung cấp nguồn thức ăn dồi dào từ cây trồng nông nghiệp cùng nhiều tầng cây bụi trú ẩn, đồng thời không gian mở giúp ánh sáng bẫy đèn lan tỏa hiệu quả hơn.

Những loài bướm đêm nào gây hại chính cho cây trồng được ghi nhận trong đề tài?
Nghiên cứu ghi nhận nhiều loài sâu hại kinh tế nghiêm trọng như sâu đục thân lúa hai chấm (Tryporyza incertulas), sâu cuốn lá (Cnaphalocrocis medinalis, Adoxophyes privatana), ngài chích hút quả (Eudocima fullonia), và sâu cắn bắp ngô (Helicoverpa armigera).

Kỹ thuật xử lý và bảo quản mẫu bướm đêm được thực hiện như thế nào để không bị hỏng?
Do cơ thể bướm đêm chứa hàm lượng mỡ rất cao, mẫu sau khi làm mềm bằng hơi ẩm thymol phải được rạch bụng loại bỏ nội tạng, cắm ghim định hình vuông góc cánh trên bàn căng gỗ, sấy khô tiệt trùng và bảo quản trong hộp kín có băng phiến chống côn trùng phá hoại.

Kết luận

• Xây dựng thành công danh lục khoa học đầu tiên về khu hệ bướm đêm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn với 77 loài, 62 giống thuộc 9 họ từ 468 mẫu vật thu thập.
• Xác định họ Ngài trời (Sphingidae) và họ Ngài đêm (Noctuidae) là hai taxon chiếm ưu thế tuyệt đối với tổng tỷ lệ đóng góp lên đến 45,45% thành phần loài.
• Đánh giá định lượng tính xu quang với hiệu quả dẫn dụ vượt trội của đèn tử ngoại (88,31%) và đèn compact (84,41%), mở ra giải pháp bẫy bả ánh sáng kinh tế cho nông hộ.
• Khẳng định tính đa dạng loài tập trung cao nhất ở sinh cảnh khu dân cư (82%) và đất canh tác (74%), chứng minh tác động tương hỗ giữa sinh cảnh nông nghiệp và rừng tự nhiên.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý thực tiễn kết hợp giữa dự báo sâu hại bằng bẫy đèn, canh tác hữu cơ và khoanh nuôi 1.902 ha rừng đệm.

Trong 12 tháng tới, các cơ quan quản lý cần tiến hành số hóa bản đồ phân bố các loài chỉ thị sinh thái và ứng dụng bẫy đèn compact rộng rãi tại các thôn bản. Các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng địa phương hãy cùng chung tay áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn quản lý rừng bền vững, bảo vệ trọn vẹn tài nguyên đa dạng sinh học vô giá tại Vườn quốc gia Xuân Sơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu các loài bướm đêm trên thế giới Theo thống kê của các nhà khoa học hiệnnay trên thế giới có khoảng 150 - 250 ngàn loài bướm đêm (Theo bách khoa toàn thư) nhiều hơn các loài bướm ngày khoảng 10 lần và còn có rất nhiều loài chưa được phát hiện Với sự phát triển của khoa học công nghệ, con người đã sớm nhận ra được tầm quan trọng của các loài bướm đêm đối với ngành Nông Lâm nghiệp, vai trò của chúng trong hệ sinh thái.Vì vậy đã có nhiều công trình nghiên cứu về bướm đêm đã ra đời. Giai đoạn những năm đầu thế kỷ 20, công trình nghiên cứu về Bộ Cánh vảy (Lepidoptera) có công trình nghiên cứu của J.de Joannis xuất bản ở Paris năm 1930 [2]. Tác giả đã thống kê được 1798 loài thuộc 746 giống và 45 họ trong đó phần đa là bướm đêm Năm 1962, nhà xuất bản báo tạp chí và tài liệu Nông nghiệp Mastscova đã xuất bản cuốn phân loại trứng, sâu non và nhộng sâu hại rừng của A.

Ngoài ra còn rất nhiều tài liệu đề cập đến nhận biết các loài côn trùng như: - Mô tả một số loài Ngài và Bướm của Manfred koch (7/1953) [12]; - Mô tả các loài côn trùng thường gặp của giáo sư Wolfgang Dierl (Đức,1959) [13]; - Mô tả các loài côn trùng thường gặp của giáo sư Gottricd Amannr [11]. Gần đây, những năm 1970-1978 Donaldi Borror và Richard E White cho xuất bản cuốn sách “Hướng dẫn về lĩnh vực côn trùng Bắc Mỹ thuộc Mexico” [10]. Trong đó cũng đề cập đến phân loại và nhận biết các họ trong bộ Cánh vảy (Lepidoptera). Do số lượng loài côn trùng rất phong phú hầu như LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 khắp địa cầu, tới các giới hạn của thực vật hiểm họa (Spitzberg).

Độ cao phân bố có thể lên tới 5000m (Hymalaya). Số lượng các loài giảm xuống ở các vùng lạnh và tăng lên đáng kể ở các vùng nóng ẩm và ẩm. Công trình nghiên cứu của Lý Thành Đức được xuất bản vào năm 1992 đã mô tả rất chi tiết về hình thái của các họ côn trùng với 1368 loài trong đó riêng về bướm đêm (Heterocera) có 46 họ với 386 loài[17].Công trình nghiên cứu của Hiệp hội Bảo vệ động vật hoang dã Trung Quốc (2005). Đã xác định được 24 loài Bướm đêm với 5 họ [16].

Công trình nghiên cứu của David Carter đã xuất bản năm 1992 và được làm lại vào năm 2002 đã mô tả chi tiết về đặc điểm hình thái sinh thái vùng phân bố của bộ Cánh vảy (Lepidoptera) trong đó riêng bướm đêm (Moths) có 22 họ hơn 200 loài được mô tả [9]. Tập tranh về côn trùng thiên địch của Phòng Nghiên cứu động vật, Viện Khoa học Trung Quốc. Với 600 ảnh về các loài côn trùng được xuất bản vào tháng 12 năm 2004 đã mô tả hình thái và đặc điểm của các họ côn trùng với bướm đêm thì đã mô tả được đặc điểm chung của 16 họ và 50 loài. Tại Trung quốc, Đinh Kiến Vân và cộng sự đã thông kê được 173 loài côn trùng có tính xu quang, trong đó côn trùng bộ Cánh vảy có 110 loài, bộ Cánh cứng 45 loài, bộ Cánh không đều có 9 loài, bộ cánh đều có 6 loài, bộ Cánh thẳng, bộ Cánh lưới, bộ Chuồn chuồn và bộ Gián có 1 loài [15].

Năm 2001 khi nghiên cứu ảnh hưởng của ánh sáng tới tập tính của các loài bướm đêm, Kenneth Frank - chuyên gia về các loài bướm ở Filadelfia - cũng cho biết, các loài bướm đêm rất dị ứng với ánh sáng đèn điện, chúng dễ trở thành “ngớ ngẩn” để tự biến mình thành con mồi cho các loài động vật ăn thịt. Các loài bướm đêm ở Anh đang phải đối mặt với nguy cơ nghiêm trọng do sự thay đổi của khí hậu. Tiến sĩ Kelvin Conrad của viện nghiên cứu Rothamsted phát biểu trong hội nghị hàng năm rằng 2/3 bướm đêm ở Anh đã LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 “đến lúc cuối đời”.Ông cảnh báo rằng chỉ cần 1/15 số lượng bướm đêm biến mất là đã đủ khơi dậy những vấn đề có liên quan về môi trường. Bướm đêm được xem là “người dự báo” tình trạng môi trường rất tốt vì chúng phân bố rất rộng trong tự nhiên Phát hiện mới nhất là loài bướm đêm lớn có khả năng làm nhiễu tín hiệu định vị mà dơi sử dụng trong cuộc rượt đuổi trường kỳ trong bóng đêm.

Theo báo cáo trên chuyên san Nature, nhà khoa học Jesse Barber của Đại học bang Boise (Mỹ) và Akito Kawahara của Đại học Florida năm 2013 đã quan sát và xác định phương pháp “cắt đuôi” ấn tượng mà loài bướm đêm lớn thường áp dụng. Khi bị dơi truy đuổi, chúng chà xát bộ phận sinh dục vào bụng để tạo ra sóng siêu âm, có tác dụng làm nhiễu khả năng xác định phương hướng của kẻ thù. Để rút ra kết luận trên, đội ngũ chuyên gia bật tín hiệu của dơi và hướng về các đối tượng là nhiều loài bướm đêm. Tháng 8 năm 2013 một nghiên cứu toàn cầu tìm hiểu về mã vạch DNA của hai nhà côn trùng Canada cho thấy sự phức tạp bất ngờ, đó là sự xuất hiện của hai loài khác biệt ở các loài bướm đêm diamondback ở Úc.

Một trong số chúng là sâu diamondback nổi tiếng được tìm thấy ở gần như khắp mọi nơi.(sâu của bướm diamondback gây thiệt hại to lớn cho nhiều loại cây trồng như bắp cải, bông cải xanh và phần lớn rau có hoa hình thập tự. Hơn 1 tỷ đô la được đổ vào hàng năm cho việc kiểm soát thiệt hại do bướm đêm này gây ra, cho thấy nó có khả năng phát triển khả năng kháng tuyệt vời với cả thuốc trừ sâu và các tác nhân kiểm soát sinh học). Loài còn lại là một loài mới, được Tiến sĩ Jean-François Landry ở Ottawa và Tiến sĩ Paul Hebert tại Đại học Guelph, Ontario đặt tên là Plutella australiana, 2 ông là tác giả của nghiên cứu này. Kết quả của họ được công bố trên tạp chí truy cập mở ZooKeys.

Loài mới này đến nay chỉ mới được tìm thấy tại Úc, nơi nó xuất hiện cùng với loài điển hình Plutella LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Nhóm các nhà nghiên cứu bao gồm: William A. Nelson - giáo sư sinh học tại trường Đại học Queens, Canada, và Takehiko Yamanaka - nhà nghiên cứu cao cấp tại Viện Khoa học Nông nghiệp - môi trường, Tsukuba, Nhật Bản đã sử dụng các dữ liệu trường kỳ về biến động số lượng của loài bướm đêm hại chè trong khoảng 51 năm và hơn 200 đợt bùng phát. Các dữ liệu được thu thập năm ngày một lần tại đồn điền trồng chè Kagoshima ở Nhật Bản. Đây là loài côn trùng ngủ đông và bùng phát khi nhiệt độ đạt đến một ngưỡng nhất định trong mùa xuân.

Do thế hệ đầu tiên của chúng bắt đầu bùng nổ bởi sự gia tăng nhiệt độ này, những con côn trùng sẽ cùng xuất hiện một lúc.Khi nhiệt độ tăng cao, tỷ lệ sinh sản và tốc độ phát triển của của bướm đêm hại chè ở mức cao, Bjornstad cho biết. Quần thể loài của chúng phát triển rất nhanh và trở nên mất ổn định Tóm lại: Các loài côn trùng thuộc bộ Cánh vảy hoạt động ban đêm chủ yếu là các loài gây hại cho cây trồng. Hậu quả chúng gây ra cho con người là không nhỏ. Vì vậy chúng đã được các nhà khoa học nghiên cứu rất nhiều.

Từ kết quả nghiên cứu con người có thể hiểm soát được tình hình sâu hại và là cơ sở quan trọng trong công tác bảo tồn, quản lý 1. Tình hình nghiên cứu bướm đêm ở Việt Nam Nước ta là nước chủ yếu sản xuất nông nghiệp vì vậy vấn đề về sâu hại nông nghiệp rất được quan tâm. Như chúng ta đã biết sâu non của một số loài bướm đêm có nguồn thức ăn chính là các loài cây nông nghiệp như sâu non của một số loài thuộc họ Geometridae đục thân cây lúa làm cho cây bị chết úa cho năng xuất thấp, một số loài khác như loài Ngài chích hút thì thức ăn chính là chích hút quả cây. Nếu với số lượng quần thể nhỏ thì không có ảnh hưởng quá nhiều nhưng với số lượng cá thể đông, quần thể lớn có khả năng phát triển thành dịch thì đây chính là mối nguy hại.Đã có nhiều công trình đi sâu vào nghiên cứu, điều tra, khảo sát chúng cụ thể như: LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Đầu tiên phải kể đến công trình nghiên cứu tổng hợp mang tên “Mission pavie” đã tiến hành khảo sát ở Đông Dương trong vòng 16 năm (1879-1895) đã xác định được 8 bộ, 85 họ và 1040 loài [7].

Năm 1921, Vitalisde salvara đã cho ra đời cuốn sách về “Khu hệ côn trùng Đông Dương” công bố với 3612 loài [1]. Công trình của Jde Joannis “Lepidopteres heteroceres dutondin” xuất bản tại Paris năm 1930. Trong đó tác giả đã thống kê được 1789 loài thuộc 746 giống của 45 họ [2]. Những tài liệu chi tiết cụ thể về phân loại côn trùng về bướm đêm thì chưa có, mà chỉ được thể hiện ở giáo trình chung như “Côn trùng Lâm Nghiệp” (1989) của Trần Quốc Loanh [3], “Côn trùng rừng” (1997) của Trần Công Loanh và Nguyễn Thế Nhã với 11 họ ngài đêm và một số loài hại nông nghiệp chính [4].

Kết quả khảo sát, điều tra đa dạng sinh học của Viện điều tra quy hoạch rừng từ năm 1998 đến năm 2004 đã thống kê được thành phần các loài động vật có tại Vườn quốc gia Pù Mát như sau: Tổng cộng có 459 loài bướm bao gồm: 365 loài bườm ngày, 94 loài bướm đêm (83 loài bướm sừng và 11 loài bướm Hoàng đế). Năm 2004 khi nghiên cứu về các loại sâu hại trên cây vải, Nguyễn Xuân Thành đã thu được 17 loài thuộc phân họ Opiderinae, họ Ophiderinae, họ bướm đêm Noctuidae, bộ cánh phấn Lepidoptera [6]. Năm 2005, Nguyễn Xuân Thành và Hồ Thị Thu Giang đã thu thập và phân loại được 6 loài sâu cuốn lá vải thuộc họ Tortricidae bao gồm: 1. Adoxophyes fasciata Wals, 2.

Adoxophyes syrtosema Meyris, 3. Archips eucroca Diakonoff, 4. Argyroplose apropola Meyrick, 5. Homona coffearia Meyrick, 6.

Olethreutes leucaspis Meyrick. Trong đó Archip eucroca Diakonoff và Olethreutes leucaspis Meyrick là hai loài có mật độ lớn nhất, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 xuất hiện gần như quanh năm, phá hoại nặng lá non, ảnh hưởng đến sự quang hợp của cây Mới đây trên tạp chí sinh học năm 2014 đăng tải công trình nghiên cứu của Vũ Văn Liên và Trần Thị Thanh Bình có tên” Đa dạng bướm và ngài ở khu rừng đặc dụng Krong Trai, Phú Yên” đã ghi nhận được ở đây 8 họ bướm đêm với tổng 18 loài [5].