Luận văn nghiên cứu các chỉ số hình thái sinh lý và tình trạng dinh dưỡng của học sinh trung học cơ sở huyện tuy an tỉnh phú yên

Nghiên cứu chỉ số hình thái sinh lý và tình trạng dinh dưỡng học sinh trung học cơ sở huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên. Kết quả và phân tích chi tiết.

• Tác giả: Lê Thị Anh Phương
• Người hướng dẫn: PGS. TS Võ Văn Toàn
• Trường học: Đại học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Sinh học thực nghiệm
• Đề tài: Nghiên Cứu Các Chỉ Số Hình Thái, Sinh Lý Và Tình Trạng Dinh Dưỡng Của Học Sinh THCS Huyện Tuy An, Tỉnh Phú Yên
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Bình Định

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 0.4. Những đóng góp mới
• 0.5. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số đặc điểm sinh lý của trẻ em THCS (11 – 14 tuổi)
• 1.2. Các chỉ số hình thái, sinh lý và những nghiên cứu về các chỉ số hình thái, sinh lý trẻ em THCS
• 1.2.1. Sơ lược về các chỉ số hình thái
• 1.2.1.1. Chiều cao đứng
• 1.2.1.2. Cân nặng
• 1.2.1.3. Vòng ngực
• 1.2.1.4. Chỉ số BMI
• 1.2.2. Sơ lược về các chỉ số sinh lý
• 1.2.2.1. Huyết áp
• 1.2.2.2. Nhịp tim
• 1.2.3. Các nghiên cứu về các chỉ số hình thái, sinh lý trên thế giới
• 1.2.4. Các nghiên cứu về các chỉ số hình thái, sinh lý ở Việt Nam
• 1.3. Tình trạng dinh dưỡng và các yếu tố ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng của học sinh
• 1.3.1. Tình trạng dinh dưỡng
• 1.3.2. Các nghiên cứu về thực trạng dinh dưỡng của trẻ vị thành niên hiện nay
• 1.3.3. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp nghiên cứu về các chỉ số hình thái
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu các chỉ số sinh lý
• 2.3.3. Phương pháp nghiên cứu tình trạng dinh dưỡng
• 2.3.4. Phương pháp điều tra xã hội học
• 2.3.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.3.6. Phương pháp xác định mối tương quan thông qua các chỉ số tương quan
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Các chỉ số hình thái của học sinh
• 3.1.1. Chiều cao đứng
• 3.1.2. Vòng ngực trung bình
• 3.1.3. Chỉ số BMI
• 3.2. Các chỉ số chức năng tuần hoàn
• 3.2.1. Tần số tim
• 3.2.2. Chỉ số huyết áp
• 3.3. Tình trạng dinh dưỡng
• 3.3.1. Phân bố học sinh theo tình trạng dinh dưỡng (theo chỉ số BMI)
• 3.3.2. Một số yếu tố liên quan đến tình trạng dinh dưỡng của học sinh
• 3.4. Mối tương quan giữa các chỉ số nghiên cứu
• 3.4.1. Mối tương quan giữa chỉ số BMI với tần số tim
• 3.4.2. Mối tương quan giữa chỉ số BMI với huyết áp tâm thu
• 3.4.3. Mối tương quan giữa chỉ số BMI với huyết áp tâm trương
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 0.6. Các chỉ số hình thái
• 0.7. Các chỉ số chức năng tuần hoàn
• 0.8. Phân loại tình trạng dinh dưỡng theo BMI
• 0.9. Một số yếu tố liên quan đến tình trạng dinh dưỡng
• 0.10. Mối tương quan giữa các chỉ số nghiên cứu
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (BẢN SAO)

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Chỉ Số Hình Thái Học Sinh THCS

Nghiên cứu về chỉ số hình thái học sinh THCS là một lĩnh vực quan trọng, giúp đánh giá sự phát triển thể chất của thế hệ trẻ. Các chỉ số như chiều cao, cân nặng, vòng ngực, và chỉ số BMI (Body Mass Index) đóng vai trò then chốt trong việc theo dõi sự tăng trưởng và phát hiện sớm các vấn đề về sức khỏe. Việc nắm bắt các đặc điểm hình thái của học sinh THCS không chỉ giúp các nhà trường và gia đình có phương pháp chăm sóc phù hợp, mà còn là cơ sở để xây dựng các chương trình giáo dục thể chất hiệu quả. Nghiên cứu này tập trung vào việc khảo sát và phân tích các chỉ số này ở học sinh THCS tại huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên, nhằm cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình phát triển thể chất của các em. Theo Bác Hồ, “Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội”, vì vậy việc chăm sóc sức khỏe cho thế hệ trẻ là vô cùng quan trọng.

1.1. Tầm Quan Trọng của Đánh Giá Thể Chất Học Sinh THCS

Việc đánh giá thể chất học sinh THCS định kỳ giúp phát hiện sớm các vấn đề về sức khỏe học sinh THCS, như suy dinh dưỡng, béo phì, hoặc các dị tật về hình thái. Từ đó, có thể đưa ra các biện pháp can thiệp kịp thời, cải thiện tình trạng sức khỏe và phát triển toàn diện cho các em. Các chỉ số hình thái còn là cơ sở để so sánh với các tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế, đánh giá sự phát triển của học sinh Việt Nam so với các nước khác. Việc này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hội nhập quốc tế, khi yêu cầu về thể lực và trí tuệ của người lao động ngày càng cao.

1.2. Các Chỉ Số Hình Thái Cơ Bản Cần Quan Tâm ở THCS

Các chỉ số hình thái cơ bản cần quan tâm ở lứa tuổi THCS bao gồm chiều cao đứng, cân nặng, vòng ngực trung bình và chỉ số BMI. Chiều cao đứng phản ánh sự phát triển chiều dài của xương, cân nặng thể hiện khối lượng cơ thể, vòng ngực liên quan đến khả năng hô hấp, và BMI đánh giá mức độ dinh dưỡng. Việc theo dõi sự thay đổi của các chỉ số này theo thời gian giúp đánh giá sự phát triển của học sinh một cách toàn diện. Các chỉ số này chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như di truyền, chế độ dinh dưỡng, và mức độ vận động thể lực.

II. Thực Trạng Dinh Dưỡng Học Sinh THCS Tại Tuy An Phú Yên

Tình trạng dinh dưỡng học sinh THCS tại các vùng nông thôn như Tuy An, Phú Yên, còn nhiều thách thức. Các yếu tố kinh tế - xã hội, thói quen ăn uống, và kiến thức về dinh dưỡng ảnh hưởng lớn đến chế độ ăn của các em. Tỷ lệ suy dinh dưỡng học sinh THCS và béo phì học sinh THCS có thể tồn tại song song, gây ra những hệ lụy lâu dài cho sức khỏe và sự phát triển của các em. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào phân tích thực trạng dinh dưỡng, xác định các yếu tố nguy cơ, và đề xuất các giải pháp can thiệp phù hợp. Theo tác giả luận văn, Tuy An là một huyện nghèo, nên sự chú trọng phát triển con người toàn diện chưa phải là tốt nhất, đặc biệt vấn đề dinh dưỡng chưa được chăm sóc đồng đều ở các em.

2.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Tình Trạng Dinh Dưỡng

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng của học sinh THCS, bao gồm điều kiện kinh tế gia đình, trình độ học vấn của cha mẹ, thói quen ăn uống, và sự tiếp cận với các nguồn thực phẩm dinh dưỡng. Các em có hoàn cảnh khó khăn thường có chế độ ăn thiếu chất, dẫn đến suy dinh dưỡng. Ngược lại, các em có điều kiện kinh tế tốt hơn có thể tiêu thụ quá nhiều thực phẩm chế biến sẵn, gây ra béo phì. Việc giáo dục về dinh dưỡng cho học sinh và gia đình là rất quan trọng để cải thiện tình trạng này.

2.2. Hậu Quả Của Suy Dinh Dưỡng và Béo Phì ở Tuổi THCS

Suy dinh dưỡng và béo phì ở tuổi THCS gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe và sự phát triển của các em. Suy dinh dưỡng làm chậm sự phát triển thể chất và trí tuệ, giảm khả năng học tập và làm việc. Béo phì làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mãn tính như tim mạch, tiểu đường, và các vấn đề về xương khớp. Cả hai tình trạng này đều ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống và tương lai của các em.

2.3. Thực Trạng Dinh Dưỡng Học Sinh THCS tại Tuy An

Nghiên cứu này sẽ khảo sát thực trạng dinh dưỡng học sinh THCS tại hai trường THCS – THPT Nguyễn Viết Xuân (NVX) và THCS Châu Kim Huệ (CKH) ở huyện Tuy An. Việc so sánh tình trạng dinh dưỡng giữa hai trường có thể giúp xác định các yếu tố đặc thù ảnh hưởng đến dinh dưỡng của học sinh ở mỗi trường. Kết quả khảo sát sẽ cung cấp thông tin chi tiết về tỷ lệ suy dinh dưỡng, béo phì, và các vấn đề dinh dưỡng khác, từ đó đề xuất các giải pháp can thiệp phù hợp.

III. Nghiên Cứu Chỉ Số Sinh Lý Học Sinh THCS Phương Pháp Đánh Giá

Nghiên cứu chỉ số sinh lý học sinh THCS là một phần quan trọng để đánh giá sức khỏe tim mạch và hệ tuần hoàn của các em. Các chỉ số như huyết áp và nhịp tim cung cấp thông tin về chức năng tim mạch và khả năng đáp ứng của cơ thể với các hoạt động thể chất. Việc theo dõi các chỉ số này giúp phát hiện sớm các vấn đề về tim mạch và đưa ra các biện pháp phòng ngừa và điều trị kịp thời. Nghiên cứu này sẽ sử dụng các phương pháp đo lường chuẩn xác để thu thập dữ liệu về huyết áp và nhịp tim của học sinh THCS tại Tuy An, Phú Yên.

3.1. Tầm Quan Trọng của Việc Đo Huyết Áp Học Sinh THCS

Việc đo huyết áp học sinh THCS định kỳ giúp phát hiện sớm các trường hợp tăng huyết áp hoặc hạ huyết áp, là những dấu hiệu của các vấn đề về tim mạch. Tăng huyết áp ở tuổi trẻ có thể dẫn đến các bệnh tim mạch nghiêm trọng khi trưởng thành. Hạ huyết áp có thể gây ra mệt mỏi, chóng mặt, và ảnh hưởng đến khả năng học tập. Việc theo dõi huyết áp giúp các bác sĩ và phụ huynh có thể đưa ra các biện pháp can thiệp kịp thời.

3.2. Nhịp Tim Học Sinh THCS Ý Nghĩa và Cách Đo

Nhịp tim học sinh THCS là một chỉ số quan trọng để đánh giá chức năng tim mạch và mức độ hoạt động của cơ thể. Nhịp tim bình thường ở lứa tuổi này dao động từ 60 đến 100 nhịp/phút. Nhịp tim nhanh có thể là dấu hiệu của căng thẳng, lo lắng, hoặc các vấn đề về tim mạch. Nhịp tim chậm có thể là dấu hiệu của tình trạng sức khỏe tốt hoặc các vấn đề về tim mạch. Việc đo nhịp tim có thể thực hiện bằng cách đếm số nhịp đập trong một phút hoặc sử dụng các thiết bị đo nhịp tim chuyên dụng.

IV. Nghiên Cứu Học Sinh THCS Phú Yên Kết Quả và Phân Tích

Nghiên cứu về chỉ số hình thái, sinh lý và dinh dưỡng của học sinh THCS tại Tuy An, Phú Yên, sẽ cung cấp những kết quả cụ thể về tình hình phát triển thể chất của các em. Các kết quả này sẽ được phân tích và so sánh với các tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế, từ đó đưa ra những đánh giá khách quan về tình trạng sức khỏe của học sinh địa phương. Nghiên cứu cũng sẽ xác định các yếu tố liên quan đến tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe của các em, như điều kiện kinh tế gia đình, thói quen ăn uống, và mức độ vận động thể lực.

4.1. So Sánh Chỉ Số Hình Thái Giữa Các Trường THCS

Việc so sánh chỉ số hình thái giữa các trường THCS tại Tuy An sẽ giúp xác định các yếu tố đặc thù ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất của học sinh ở mỗi trường. Các yếu tố này có thể bao gồm điều kiện kinh tế - xã hội, chất lượng bữa ăn, và các hoạt động thể chất. Kết quả so sánh sẽ cung cấp thông tin hữu ích cho việc xây dựng các chương trình can thiệp dinh dưỡng và thể chất phù hợp với từng trường.

4.2. Mối Liên Hệ Giữa Dinh Dưỡng và Chỉ Số Sinh Lý

Nghiên cứu sẽ phân tích mối liên hệ giữa dinh dưỡng và chỉ số sinh lý của học sinh THCS. Việc này giúp xác định ảnh hưởng của chế độ ăn uống đến sức khỏe tim mạch và hệ tuần hoàn của các em. Các kết quả phân tích sẽ cung cấp bằng chứng khoa học để khuyến khích các em và gia đình xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh, đảm bảo cung cấp đủ dinh dưỡng cho sự phát triển toàn diện.

V. Giải Pháp Cải Thiện Sức Khỏe Học Sinh THCS Tại Tuy An

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các giải pháp cải thiện sức khỏe học sinh THCS tại Tuy An, Phú Yên, sẽ được đề xuất. Các giải pháp này tập trung vào việc cải thiện chế độ dinh dưỡng, tăng cường vận động thể lực, và nâng cao nhận thức về sức khỏe cho học sinh và gia đình. Sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình, và cộng đồng là rất quan trọng để đảm bảo các giải pháp được thực hiện hiệu quả và bền vững. Các giải pháp này cần phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của địa phương và đáp ứng nhu cầu thực tế của học sinh.

5.1. Can Thiệp Dinh Dưỡng Học Đường Mô Hình Hiệu Quả

Can thiệp dinh dưỡng học đường là một giải pháp quan trọng để cải thiện tình trạng dinh dưỡng của học sinh THCS. Các mô hình can thiệp hiệu quả có thể bao gồm cung cấp bữa ăn trưa dinh dưỡng, giáo dục về dinh dưỡng, và khuyến khích tiêu thụ các loại thực phẩm lành mạnh. Việc xây dựng vườn trường và tổ chức các hoạt động ngoại khóa về dinh dưỡng cũng là những cách tiếp cận sáng tạo để nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của học sinh.

5.2. Tăng Cường Hoạt Động Thể Chất Cho Học Sinh THCS

Tăng cường hoạt động thể chất là một giải pháp quan trọng để cải thiện sức khỏe tim mạch và thể lực của học sinh THCS. Các hoạt động thể chất có thể bao gồm các môn thể thao, trò chơi vận động, và các bài tập thể dục. Việc khuyến khích học sinh tham gia các hoạt động thể chất thường xuyên giúp các em phát triển toàn diện về thể chất và tinh thần.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Về Phát Triển Thể Chất

Nghiên cứu về chỉ số hình thái, sinh lý và dinh dưỡng của học sinh THCS tại Tuy An, Phú Yên, đã cung cấp những thông tin quan trọng về tình hình phát triển thể chất của các em. Các kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở để xây dựng các chương trình can thiệp dinh dưỡng và thể chất phù hợp, góp phần cải thiện sức khỏe và nâng cao chất lượng cuộc sống của học sinh địa phương. Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các chương trình can thiệp và tìm kiếm các giải pháp sáng tạo để thúc đẩy sự phát triển toàn diện của học sinh.

6.1. Tóm Tắt Các Kết Quả Chính Về Thể Lực Học Sinh THCS

Nghiên cứu đã tóm tắt các kết quả chính về thể lực học sinh THCS tại Tuy An, bao gồm các chỉ số hình thái, sinh lý, và tình trạng dinh dưỡng. Các kết quả này cho thấy những điểm mạnh và điểm yếu trong sự phát triển thể chất của học sinh địa phương, từ đó đề xuất các giải pháp can thiệp phù hợp.

6.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Sức Khỏe Cộng Đồng

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các chương trình can thiệp dinh dưỡng và thể chất, tìm kiếm các giải pháp sáng tạo để thúc đẩy sự phát triển toàn diện của học sinh, và nghiên cứu các yếu tố xã hội ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Việc hợp tác giữa các nhà nghiên cứu, nhà trường, gia đình, và cộng đồng là rất quan trọng để đảm bảo các nghiên cứu mang lại lợi ích thiết thực cho xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn lứa tuổi từ 11 đến 14 tuổi là thời kỳ chuyển tiếp đặc biệt quan trọng trong vòng đời con người, đặc trưng bởi những bước nhảy vọt mạnh mẽ về thể chất và tâm sinh lý của tuổi dậy thì. Theo các quy luật sinh học phát triển, ở độ tuổi này, chiều cao cơ thể có thể tăng trung bình từ 4,0 đến 6,0 cm/năm và cân nặng tăng từ 2,0 đến 5,0 kg/năm dưới tác động điều hòa của hệ thần kinh và các tuyến nội tiết như tuyến yên, tuyến giáp và tuyến sinh dục. Tuy nhiên, sự phát triển thể lực và tình trạng dinh dưỡng của học sinh không mang tính chất hằng định mà chịu sự chi phối phức tạp của môi trường tự nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội, lối sống và khẩu phần ăn hàng ngày của từng địa phương.

Huyện Tuy An là một huyện ven biển phía Bắc tỉnh Phú Yên với điều kiện kinh tế nông nghiệp kết hợp ngư nghiệp còn nhiều khó khăn, thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai bão lũ. Vấn đề chăm sóc sức khỏe và chế độ dinh dưỡng học đường tại địa phương này chưa thực sự đồng đều giữa các tiểu vùng sinh thái. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Sinh học thực nghiệm của tác giả Lê Thị Anh Phương tập trung nghiên cứu toàn diện các chỉ số hình thái cơ bản (chiều cao đứng, cân nặng, vòng ngực trung bình, chỉ số BMI), các chỉ số chức năng tuần hoàn (tần số tim, huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương), đồng thời đánh giá tình trạng dinh dưỡng và các yếu tố nhân khẩu học liên quan của học sinh trung học cơ sở trên địa bàn.

Nghiên cứu được triển khai thực địa từ tháng 09/2020 đến tháng 06/2021 trên quy mô 860 học sinh tại hai cơ sở giáo dục tiêu biểu là Trường THCS - THPT Nguyễn Viết Xuân (đại diện vùng kinh tế nông nghiệp) và Trường THCS Châu Kim Huệ (đại diện vùng kinh tế biển). Kết quả của công trình mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp nguồn cơ sở dữ liệu nhân trắc học và hằng số sinh học thực nghiệm đầu tiên của lứa tuổi thiếu niên tại huyện Tuy An. Công trình đóng vai trò là căn cứ định lượng quan trọng giúp ngành y tế học đường và ngành giáo dục địa phương xây dựng khẩu phần ăn hợp lý, điều chỉnh chương trình giáo dục thể chất, góp phần nâng cao tầm vóc thế hệ trẻ theo Chiến lược Quốc gia về Dinh dưỡng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Công trình nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết tăng trưởng cơ thể người của Baskirop P. và hệ thống phương pháp nhân trắc học chuẩn hóa của Rudolf Martin. Các lý thuyết này khẳng định sự sinh trưởng của các kích thước hình thái diễn ra theo từng pha lứa tuổi và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ điều kiện sống và dinh dưỡng. Nghiên cứu đồng thời vận dụng khung đánh giá tình trạng dinh dưỡng vị thành niên của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), sử dụng chỉ số khối cơ thể (BMI = Cân nặng tính bằng kilôgam chia cho bình phương Chiều cao tính bằng mét) dành riêng cho trẻ em châu Á từ 2 đến 20 tuổi làm tiêu chuẩn phân loại thể trạng thành 4 mức: thể gầy (BMI dưới 16,5), thể bình thường (BMI từ 16,5 đến 24,9), thể có nguy cơ thừa cân (BMI từ 25,0 đến 28,9) và thể béo phì (BMI từ 29,0 trở lên).

Khung lý thuyết của luận văn tích hợp 4 khái niệm khoa học cốt lõi:

• Nhân trắc học hình thái: Phương pháp đo đạc khách quan kích thước hình học của cơ thể (chiều cao, cân nặng, chu vi ngực) nhằm xác định quy luật phát triển thể lực và tính cân đối cấu trúc.
• Hằng số sinh lý tuần hoàn: Các giá trị sinh học đại diện cho trạng thái huyết động học (tần số tim, huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương), phản ánh mức độ thích nghi chức năng của cơ thể với trao đổi chất.
• Chỉ số khối cơ thể (BMI) và tình trạng dinh dưỡng: Thước đo gián tiếp lượng mỡ cơ thể, phản ánh mức độ đáp ứng nhu cầu năng lượng và vi chất trong khẩu phần ăn.
• Tương quan y sinh học: Mối liên hệ toán học tuyến tính giữa các biến số hình thái và chỉ số tuần hoàn, hỗ trợ dự báo nguy cơ rối loạn chuyển hóa sớm ở trẻ vị thành niên.

Phương pháp nghiên cứu

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu áp dụng phương pháp điều tra cắt ngang có chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên trên 860 học sinh dân tộc Kinh có thể chất và trí tuệ bình thường, thuộc độ tuổi từ 11 đến 14 tuổi (tương ứng khối lớp 6 đến lớp 9). Trong đó, nam sinh gồm 407 em (chiếm 47,33%) và nữ sinh gồm 453 em (chiếm 52,67%). Mẫu nghiên cứu được phân bổ cân đối tại Trường THCS - THPT Nguyễn Viết Xuân với 428 học sinh và Trường THCS Châu Kim Huệ với 432 học sinh nhằm bảo đảm tính đại diện cho cả vùng nông nghiệp phía Tây lẫn vùng ven biển phía Đông Bắc của huyện.
• Phương pháp thu thập dữ liệu thực nghiệm:
  • Chỉ số hình thái: Chiều cao đứng được đo vào buổi sáng bằng thước hợp kim chuyên dụng có độ chia 1 mm theo đúng tư thế tiếp xúc 4 điểm quy chuẩn. Cân nặng được đo bằng cân điện tử Tanita của Nhật Bản với độ chính xác 0,1 kg trong điều kiện học sinh mặc trang phục mỏng nhẹ và chưa ăn sáng. Vòng ngực trung bình được xác định bằng thước dây không co giãn (độ chia 1 mm), tính theo trung bình cộng giữa vòng ngực lúc hít vào hết sức và thở ra hết sức.
  • Chỉ số sinh lý: Tần số tim và huyết áp (tâm thu, tâm trương) được đo ở trạng thái nghỉ ngơi tĩnh bằng máy đo điện tử Omron của Nhật Bản có sai số đo huyết áp trong khoảng cộng trừ 3 mmHg và sai số nhịp tim trong khoảng cộng trừ 5%. Mỗi đối tượng được đo 3 lần liên tiếp để lấy giá trị trung bình chính xác.
  • Điều tra xã hội học: Sử dụng anket phiếu hỏi cấu trúc sẵn khảo sát nghề nghiệp của mẹ, người chuẩn bị bữa ăn, thói quen ăn sáng và tần suất ăn quà vặt.
• Phương pháp và lý do lựa chọn phân tích thống kê: Toàn bộ dữ liệu được quản lý và xử lý bằng các thuật toán thống kê sinh học trên phần mềm Microsoft Excel. Tác giả tính toán các giá trị trung bình mẫu, độ lệch chuẩn (SD) và sai số trung bình. Kiểm định Student t-test được lựa chọn để so sánh sự khác biệt giữa hai số trung bình và hai tỷ lệ phần trăm ở các ngưỡng xác suất p < 0,05, p < 0,01 và p < 0,001. Hệ số tương quan tuyến tính Pearson (r) được áp dụng để lượng hóa mức độ gắn kết giữa BMI và các chỉ số tim mạch. Việc kết hợp t-test và hồi quy Pearson là giải pháp chuẩn tắc trong nhân trắc học, cho phép kiểm soát tốt sai số mẫu ngẫu nhiên và chứng minh các khác biệt có ý nghĩa thống kê sinh học rõ ràng.
• Timeline nghiên cứu: Triển khai thiết kế công cụ, chuẩn hóa thiết bị và thu thập số liệu thực địa từ tháng 09/2020 đến tháng 06/2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Động thái tăng trưởng chiều cao theo tuổi và giới tính: Chiều cao đứng trung bình chung của học sinh hai trường tăng đều đặn từ 144,27 ± 7,83 cm ở mốc 11 tuổi lên 157,45 ± 7,33 cm ở mốc 14 tuổi, đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 4,39 cm/năm. Tốc độ tăng chiều cao trung bình của nam sinh đạt 5,75 cm/năm, cao hơn đáng kể so với nữ sinh là 3,20 cm/năm. Đỉnh tăng vọt chiều cao của nữ sinh diễn ra sớm ở giai đoạn 11–12 tuổi với mức tăng 6,74 cm/năm; trong khi nam sinh tăng vọt mạnh mẽ ở giai đoạn 13–14 tuổi với mức tăng 6,99 cm/năm. Tại mốc 14 tuổi, nam sinh có chiều cao trung bình 161,62 ± 6,77 cm, vượt trội hơn nữ sinh (153,76 ± 5,65 cm) với độ chênh lệch 7,86 cm có ý nghĩa thống kê (p < 0,05).
• Quy luật tích lũy cân nặng thể lực: Cân nặng trung bình của học sinh tăng từ 36,54 ± 8,64 kg ở tuổi 11 lên 46,64 ± 8,69 kg ở tuổi 14, đạt mức tăng trung bình 3,37 kg/năm. Nam sinh có mức tăng cân bình quân hàng năm đạt 3,94 kg/năm, vượt mức 2,87 kg/năm của nữ sinh. Giai đoạn tăng cân mạnh nhất của nữ sinh diễn ra từ 11 đến 12 tuổi (tăng 5,67 kg/năm), trong khi nam sinh tăng cân nhanh nhất ở giai đoạn 13 đến 14 tuổi (tăng 4,64 kg/năm). Đến 14 tuổi, cân nặng nam sinh (49,72 ± 9,94 kg) cao hơn nữ sinh (43,91 ± 6,30 kg) tới 5,81 kg (p < 0,05).
• Phân bố tình trạng dinh dưỡng và tương quan huyết động học: Phân loại theo thang đo BMI của Tổ chức Y tế Thế giới cho thấy phần lớn học sinh nằm trong nhóm thể trạng bình thường. Tuy nhiên, tỷ lệ học sinh gầy còm thiếu dinh dưỡng vẫn chiếm tỷ lệ đáng lưu ý tại các xã nông nghiệp thuần túy, trong khi xu hướng thừa cân và có nguy cơ béo phì bắt đầu xuất hiện ở nhóm gia đình làm kinh tế biển hoặc buôn bán. Phân tích tương quan Pearson chứng minh mối liên hệ tuyến tính thuận giữa chỉ số BMI với huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương (hệ số r đạt từ 0,32 đến 0,48 với p < 0,05), phản ánh rõ quy luật: khi chỉ số BMI tăng thì huyết áp tâm thu và tâm trương của học sinh cũng có xu hướng tăng theo.

Thảo luận kết quả

Khi mô tả qua các biểu đồ tăng trưởng dạng đường và cột, chiều cao và cân nặng của học sinh thể hiện rõ giao điểm vượt trội của nam so với nữ bắt đầu từ mốc 13 tuổi. Ở lứa tuổi 11–12, chiều cao và cân nặng giữa hai giới có sự tương đồng hoặc nữ nhỉnh hơn nhẹ do đặc trưng dậy thì sớm. Nhưng bước sang tuổi 13 và 14, đường biểu diễn thể lực của nam dốc đứng rõ rệt, tạo khoảng cách biệt lập hoàn toàn với nữ. Bảng tổng hợp so sánh chỉ số nhân trắc học cho thấy tầm vóc của học sinh THCS huyện Tuy An năm 2021 cao hơn vượt bậc so với bộ chỉ số Hằng số Sinh học người Việt Nam do Bộ Y tế công bố năm 2004 (nam 14 tuổi cao hơn 6,10 cm và nặng hơn 8,80 kg; nữ 14 tuổi cao hơn 2,75 cm và nặng hơn 3,72 kg). Khi đối chiếu với công trình của Nguyễn Thị Bích Ngọc (2012) tại vùng miền núi Vĩnh Phúc - Phú Thọ, học sinh Tuy An có kích thước thể lực cao hơn ở hầu hết các độ tuổi và đạt mức tương đương với kết quả nghiên cứu của Nguyễn Văn Thủy (2020) tại vùng ven biển thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên.

Nguyên nhân chính của sự phát triển thể chất vượt trội này bắt nguồn từ sự cải thiện rõ rệt về điều kiện kinh tế - xã hội, mức sống gia đình, nhận thức chăm sóc sức khỏe của phụ huynh và sự quan tâm của ngành y tế học đường tại địa phương trong những năm gần đây. So sánh giữa hai điểm trường, học sinh Trường THCS Châu Kim Huệ (vùng biển) và Trường THCS - THPT Nguyễn Viết Xuân (vùng nông nghiệp) có các chỉ số nhân trắc học tương đương nhau ở hầu hết các độ tuổi (p > 0,05). Tuy nhiên, học sinh vùng biển có nguồn thực phẩm giàu đạm động vật và khoáng chất tự nhiên từ hải sản dồi dào hơn, giúp cấu trúc thể lực duy trì tính đồng đều tương đối tốt hơn so với vùng thuần nông.

Đề xuất và khuyến nghị

• Xây dựng thực đơn dinh dưỡng học đường chuẩn hóa theo vùng miền: Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Tuy An phối hợp cùng Trung tâm Y tế huyện triển khai xây dựng bộ thực đơn bán trú và khuyến nghị bữa ăn gia đình cân đối thành phần vi chất (đặc biệt là protein, canxi, vitamin D và sắt) phù hợp với điều kiện kinh tế địa phương trong năm học 2021–2022. Mục tiêu cụ thể là giảm tỷ lệ học sinh THCS có thể trạng gầy còm (BMI < 16,5) xuống dưới 10% và kiểm soát tỷ lệ thừa cân dưới 8% trong giai đoạn 2 năm tới.
• Đổi mới và nâng cao chất lượng chương trình giáo dục thể chất học đường: Ban giám hiệu và tổ chuyên môn Thể dục tại các trường THCS trên địa bàn huyện tổ chức phân nhóm học sinh theo mức độ thể lực để áp dụng các bài tập vận động phù hợp; đẩy mạnh các môn thể thao kích thích tăng trưởng chiều cao như bóng chuyền, bóng rổ, bơi lội và xà đơn. Triển khai định kỳ hàng năm từ năm học 2021–2022 nhằm nâng mức tăng trưởng chiều cao trung bình của học sinh thêm khoảng 0,5 đến 0,8 cm/năm.
• Tăng cường truyền thông giáo dục dinh dưỡng và điều chỉnh hành vi lối sống: Trạm Y tế các xã, thị trấn phối hợp với Đoàn Thanh niên và Hội Phụ huynh học sinh tổ chức các buổi tư vấn chuyên đề mỗi học kỳ một lần (vào tháng 10 và tháng 3 hàng năm). Nội dung tập trung nhấn mạnh tầm quan trọng của bữa ăn sáng đầy đủ năng lượng, đồng thời tuyên truyền kiểm soát triệt để thói quen ăn quà vặt không rõ nguồn gốc trước cổng trường. Đặt mục tiêu đạt 95% học sinh duy trì thói quen ăn sáng khoa học trước khi đến lớp.
• Thiết lập hồ sơ quản lý sức khỏe điện tử và sàng lọc nguy cơ tim mạch sớm: Ban Chăm sóc Sức khỏe Học đường cấp huyện phối hợp với cán bộ y tế trường học thực hiện đo đạc nhân trắc học (chiều cao, cân nặng, BMI) và huyết áp định kỳ 2 lần/năm (vào đầu và cuối năm học). Toàn bộ dữ liệu được số hóa vào hồ sơ sức khỏe điện tử từ giai đoạn 2022–2024 để kịp thời phát hiện, tư vấn can thiệp y khoa và dinh dưỡng sớm cho 100% học sinh có chỉ số BMI vượt ngưỡng 25,0 hoặc có dấu hiệu tiền tăng huyết áp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ quản lý giáo dục và Ban giám hiệu các trường THCS: Sử dụng số liệu nhân trắc học thực nghiệm của 860 học sinh để quy hoạch, mua sắm bàn ghế học sinh đạt chuẩn kích thước công thái học phù hợp với chiều cao thực tế (từ 144 cm đến 162 cm), đồng thời làm căn cứ khoa học bố trí thời khóa biểu học tập và rèn luyện thể thao hợp lý.
• Cán bộ y tế học đường và chuyên viên dinh dưỡng cộng đồng: Vận dụng bộ dữ liệu về tần số tim, huyết áp và phân loại BMI để xây dựng mô hình can thiệp dinh dưỡng học đường, ngăn ngừa song trùng hai gánh nặng dinh dưỡng (suy dinh dưỡng thiếu cân và béo phì học đường), đồng thời theo dõi sớm các rối loạn tim mạch tuổi dậy thì.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Sinh học, Sư phạm Sinh học và Y sinh học: Tham khảo công trình như một tài liệu mẫu chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu nhân trắc học người, quy trình khảo sát thực địa cắt ngang kết hợp điều tra anket xã hội học và kỹ thuật xử lý số liệu y sinh bằng kiểm định Student t-test và phân tích hồi quy tương quan Pearson.
• Các bậc phụ huynh học sinh có con trong độ tuổi từ 11 đến 14 tuổi: Nắm bắt chính xác quy luật sinh lý tăng trưởng bứt phá của tuổi thiếu niên (nữ sinh 11–12 tuổi, nam sinh 13–14 tuổi) để kịp thời điều chỉnh chế độ dinh dưỡng giàu năng lượng, vi chất và kiểm soát chế độ sinh hoạt, nghỉ ngơi giúp con phát triển tối đa tiềm năng tầm vóc.

Câu hỏi thường gặp

Học sinh THCS huyện Tuy An phát triển bứt phá về chiều cao và cân nặng ở độ tuổi nào?
Nghiên cứu trên 860 học sinh cho thấy sự bứt phá thể lực diễn ra không đồng thời giữa hai giới: nữ sinh tăng vọt chiều cao mạnh nhất ở giai đoạn 11–12 tuổi (đạt mức tăng 6,74 cm/năm), trong khi nam sinh tăng vọt chiều cao muộn hơn ở giai đoạn 13–14 tuổi (đạt mức tăng 6,99 cm/năm). Sự khác biệt này hoàn toàn phù hợp với quy luật sinh lý học do tuổi dậy thì của nữ thường đến sớm hơn nam từ 1 đến 2 năm.

Chỉ số chiều cao và cân nặng của học sinh Tuy An có sự cải thiện như thế nào so với các giai đoạn trước?
Thể chất học sinh THCS Tuy An ghi nhận mức tăng trưởng vượt bậc so với bộ số liệu Hằng số Sinh học người Việt Nam năm 2004 của Bộ Y tế, cụ thể ở tuổi 14, nam sinh cao hơn 6,10 cm, nặng hơn 8,80 kg và nữ sinh cao hơn 2,75 cm, nặng hơn 3,72 kg. Kết quả này phản ánh sự phát triển kinh tế - xã hội và chất lượng chăm sóc y tế học đường ngày càng được nâng cao.

Chỉ số khối cơ thể (BMI) có mối liên hệ như thế nào với các chỉ số sinh lý tim mạch của học sinh?
Kết quả phân tích hồi quy xác nhận chỉ số BMI có mối tương quan tuyến tính thuận ở mức độ trung bình với huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương (hệ số tương quan r dao động từ 0,32 đến 0,48; p < 0,05). Điều này minh chứng rằng khi khối lượng mỡ cơ thể tăng lên, hệ tuần hoàn phải gia tăng áp lực co bóp, làm tăng nguy cơ xuất hiện tình trạng tăng huyết áp sớm ở lứa tuổi học sinh.

Có sự khác biệt đáng kể về thể lực giữa học sinh vùng nông nghiệp và vùng kinh tế biển tại Tuy An không?
Số liệu so sánh giữa Trường Nguyễn Viết Xuân (vùng nông nghiệp) và Trường Châu Kim Huệ (vùng biển) cho thấy chiều cao và cân nặng trung bình ở hầu hết các lứa tuổi không có sự sai khác mang ý nghĩa thống kê (p > 0,05). Tuy nhiên, học sinh vùng biển có lợi thế tiếp cận nguồn protein hải sản dồi dào, giúp tỷ lệ phát triển thể lực duy trì tính ổn định tương đối đồng đều hơn.

Độ tin cậy của phương pháp thu thập và xử lý số liệu trong luận văn được bảo đảm bằng những yếu tố nào?
Nghiên cứu sử dụng các thiết bị y tế tiêu chuẩn gồm cân điện tử Tanita (sai số 0,1 kg), máy đo huyết áp Omron (sai số ±3 mmHg) và thước đo hợp kim chuyên dụng (độ chia 1 mm). Dữ liệu 860 mẫu được kiểm định chặt chẽ bằng toán thống kê y sinh (Student t-test và hệ số Pearson r) trên phần mềm Microsoft Excel, bảo đảm độ tin cậy khoa học cao với mức ý nghĩa thống kê p < 0,05.

Kết luận

• Chiều cao đứng trung bình của học sinh THCS huyện Tuy An tăng đều đặn từ 144,27 cm (ở 11 tuổi) lên 157,45 cm (ở 14 tuổi), trong đó tốc độ tăng trưởng bình quân của nam sinh (5,75 cm/năm) vượt trội so với nữ sinh (3,20 cm/năm).
• Cân nặng trung bình tăng từ 36,54 kg lên 46,64 kg trong toàn giai đoạn, nam sinh đạt mức tăng cân bình quân 3,94 kg/năm và nữ sinh đạt 2,87 kg/năm; mức chênh lệch thể lực giữa hai giới đạt cực đại ở mốc 14 tuổi với nam nặng hơn nữ 5,81 kg (p < 0,05).
• Quy luật tăng trưởng phản ánh rõ đặc trưng sinh lý dậy thì: đỉnh tăng vọt thể chất của nữ sinh diễn ra sớm ở giai đoạn 11–12 tuổi, trong khi nam sinh bứt phá mạnh mẽ ở giai đoạn 13–14 tuổi.
• Tình trạng dinh dưỡng học sinh Tuy An có bước tiến bộ vượt bậc so với các chuẩn thống kê trước đây, song vẫn đang đối mặt với thách thức song trùng giữa tỷ lệ suy dinh dưỡng gầy còm ở vùng thuần nông và nguy cơ béo phì ở khu vực có kinh tế phát triển hơn.
• Chỉ số khối cơ thể (BMI) có mối tương quan tuyến tính thuận chặt chẽ với huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương (p < 0,05), đòi hỏi sự giám sát y tế học đường chủ động.

Luận văn đã đóng góp một hệ thống dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác, toàn diện đầu tiên về nhân trắc học và sinh lý tuần hoàn của học sinh THCS tại huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên. Trong giai đoạn 2021–2025, các nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng theo dõi dọc (longitudinal study) trên quy mô toàn tỉnh để đánh giá trọn vẹn chu kỳ phát triển thể chất của học sinh vị thành niên. Các cấp quản lý giáo dục, cơ quan y tế địa phương và các bậc phụ huynh hãy chủ động ứng dụng các khuyến nghị thực tiễn từ công trình nghiên cứu này nhằm tối ưu hóa chế độ dinh dưỡng và giáo dục thể chất, góp phần nâng cao tầm vóc toàn diện cho thế hệ trẻ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu - Chƣơng 1. Tổng quan tài liệu - Chƣơng 2. Đối tƣợng, nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu - Chƣơng 3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận - Kết luận và Kiến nghị - Tài liệu tham khảo 5 Chƣơng 1.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số đặc điểm sinh lý của trẻ em THCS (11 – 14 tuổi) Lứa tuổi học sinh THCS bao gồm những em có độ tuổi từ 11 – 14 tuổi. Đó là những em đang theo học từ lớp 6 đến lớp 9 ở trƣờng THCS. Lứa tuổi này còn gọi là tuổi thiếu niên và có một vị trí đặc biệt trong quá trình phát triển của trẻ em nói riêng và cả đời ngƣời nói chung.

Từ đó hình thành cơ sở nền tảng và vạch ra chiều hƣớng cho sự trƣởng thành thực thụ của cá nhân, tạo nên đặc thù riêng của lứa tuổi. Sự phát triển cơ thể diễn ra mạnh mẽ nhƣng không cân đối. Hoạt động của các tuyến nội tiết rất quan trọng nhƣ tuyến yên, tuyến giáp trạng, tuyến sinh dục và tuyến thƣợng thận, đã tạo ra nhiều thay đổi trong cơ thể trẻ: - Chiều cao: Sự phát triển chiều cao diễn ra mạnh mẽ, các em nam lớn nhanh vào khoảng 12 – 14 tuổi, các em nữ vào khoảng 11 – 13 tuổi. Trung bình các em cao 4 – 6 cm/năm, trong đó nữ cao từ 4 – 5 cm/năm, nam cao 5 – 6 cm/năm.

- Trọng lƣợng mỗi năm tăng 2 đến 5 kg. - Hệ xƣơng: Những năm đầu ở lứa tuổi này hệ xƣơng phát triển mạnh nhƣng không đồng đều. Thí dụ xƣơng chi phát triển mạnh nhƣng xƣơng lồng ngực phát triển chậm. Hệ xƣơng của các em chƣa đƣợc cốt hoá hoàn toàn, giữa các đốt còn toàn là “sụn” khiến xƣơng của các em dễ bị cong nếu làm việc quá sức hoặc đi, đứng, ngồi không đúng tƣ thế.

- Tuyến sinh dục phát triển: Các cơ quan sinh dục phát triển và xuất hiện những dấu hiệu phụ của giới tính. Ảnh hƣởng của sự thay đổi sinh lý đến tâm lý lứa tuổi: - Sự phát triển giữa hệ xƣơng và hệ cơ, giữa xƣơng bàn tay và các đốt ngón tay không đồng đều nên làm việc lóng ngóng, vụng về … 6 - Sự phát triển hệ tim mạch không cân đối, thể tích tim tăng nhanh nhƣng đƣờng kính của các mạch máu phát triển chậm gây rối loạn tạm thời của tuần hoàn máu, thiếu niên thƣờng có cảm giác mệt mỏi, nhức đầu, chóng mặt, dễ xúc động, bực tức … Tuổi dậy thì khiến thiếu niên cảm thấy mình đã trở thành ngƣời lớn một cách khách quan và sự thay đổi về mặt sinh lý này cũng góp phần tạo nên nguồn gốc làm nảy sinh ở thiếu niên cảm giác về “tính ngƣời lớn” của mình. Điều này làm các em có những rung cảm mới, nhất là những rung cảm giới tính. Các em thƣờng giữ kẽ, xấu hổ, thẹn thùng và những rung cảm này thƣờng thất thƣờng, lúc thấy sợ, lúc thấy thích … [16].

Các chỉ số hình thái, sinh lý và những nghiên cứu về các chỉ số hình thái, sinh lý trẻ em THCS 1. Sơ lược về các chỉ số hình thái + Chiều cao đứng Chiều cao đứng là khoảng cách từ đỉnh đầu ngƣời đến lòng bàn chân đƣợc đo ở tƣ thế đứng nghiêm. Đơn vị đo thƣờng tính bằng centimet, met, feet hoặc inch. Chiều cao phản ánh sự phát triển chiều dài của xƣơng, biểu hiện tầm vóc của con ngƣời và nó mang tính đặc trƣng cho giới tính, chủng tộc, sự khác biệt về vùng lãnh thổ.

Trong hầu hết các công trình nghiên cứu về hình thái, sinh lý, sức khỏe… của con ngƣời thì chiều cao là một trong những chỉ số hình thái quan trọng đƣợc quan tâm hàng đầu. Chiều cao phản ánh sự phát triển về thể chất của một cơ thể. Nó đƣợc chi phối bởi nhiều yếu tố nhƣ di truyền, chế độ dinh dƣỡng, rèn luyện cơ thể… [15], [29]. Vì vậy, các nhà y học dựa vào chiều cao để đánh giá sức lớn của trẻ em, so sánh chiều cao với các chỉ số hình thái khác để đề ra phƣơng pháp chăm sóc trẻ em tốt nhất nhằm đảm bảo sự phát triển cân đối ở trẻ em.

7 + Cân nặng Cũng giống nhƣ chiều cao, cân nặng là số đo thƣờng đƣợc sử dụng trong các nghiên cứu cơ bản về hình thái ngƣời, là tiêu chí để đánh giá tình trạng thể lực. Cân nặng là số đo khối lƣợng cơ thể khi không có gì trên ngƣời (trên thực tế khi đo có thể mặc quần áo nhƣng không đƣợc mang thêm bất kì vật dụng nào khác). Cân nặng thƣờng thay đổi trong ngày, buổi sáng thƣờng nhẹ hơn buổi chiều, khi lao động nặng nhọc thƣờng giảm nhiều do cơ thể ra nhiều mồ hôi. Do đó, để đo cân nặng chính xác thƣờng đo buổi sáng, sau khi đại tiện và chƣa ăn uống gì.

Cân nặng của một ngƣời gồm 2 phần: Phần cố định: Chiếm 1/3 tổng số cân nặng bao gồm xƣơng, da, nội tạng và thần kinh. Phần thay đổi chiếm 2/3 số cân nặng trong đó bao gồm 3/4 là trọng lƣợng cơ và 1/4 là mỡ và nƣớc. + Vòng ngực Vòng ngực cũng là một trong những chỉ tiêu quan trọng. Thể lực con ngƣời đƣợc phản ánh qua số đo vòng ngực trung bình (VNTB).

VNTB lớn thì thể lực tốt do nó liên quan đến khả năng hô hấp của con ngƣời. VNTB là trung bình cộng của vòng ngực hít vào hết sức và vòng ngực thở ra hết sức [15], [29]. + Chỉ số BMI thể hiện mối tƣơng quan giữa chiều cao và cân nặng của cơ thể, từ đó cho phép đánh giá mức độ dinh dƣỡng của cơ thể. Thƣờng đƣợc dùng để đánh giá mức độ béo, gầy của một ngƣời [14].

Sơ lược về các chỉ số sinh lý + Huyết áp: Huyết áp là áp lực của máu tác động lên thành mạch trong khi vận chuyển để đƣa máu đến nuôi dƣỡng các mô trong cơ thể [15]. Huyết áp thể hiện thông qua hai chỉ số: - Huyết áp tối đa đo ở giai đoạn tâm thu. 8 - Huyết áp tối thiểu đo ở giai đoạn tâm trƣơng. + Nhịp tim: Là số chu kì tim đƣợc thực hiện trong một đơn vị thời gian (phút).

Là một chỉ tiêu sinh lý quan trọng, thể hiện cƣờng độ trao đổi chất của cơ thể [15]. Nhịp tim bình thƣờng tùy thuộc vào độ tuổi, tình trạng sức khỏe, thời gian trong ngày. Ở trẻ từ 11 – 20 tuổi, nhịp tim trung bình 60 – 100 nhịp/ phút, tuy nhiên cũng có một số trƣờng hợp nhịp tim nhanh hơn hoặc chậm hơn một cách tự nhiên. Các nghiên cứu về các chỉ số hình thái, sinh lý trên thế giới.

Các chỉ số sinh học đầu tiên đƣợc nghiên cứu là các chỉ số hình thái - thể lực. Ludman, Nole và Wolanski là những nhà nhân trắc học đầu tiên đƣa ra những số liệu chứng minh có mối quan hệ giữa chiều cao với các yếu tố môi trƣờng tự nhiên và xã hội [11]. Từ thế kỉ XIII, Tenon đã coi cân nặng là một chỉ số quan trọng để đánh giá thể lực [40]. Nhƣng mãi đến những năm đầu thế kỉ XX, việc nghiên cứu hình thái - sinh lý trở thành một ngành khoa học thực sự và đƣợc nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm.

Trong các công trình này, ông đã đề xuất một số phƣơng pháp và dụng cụ đo đạc kích thƣớc của cơ thể. Các phƣơng pháp và dụng cụ đo đạc của Rudolf Martin cho đến nay vẫn đƣợc áp dụng [19]. Năm 1937, Gaspar nghiên cứu về sự phát triển thể lực của học sinh thành phố Stuttgart, Đức. Kết quả mà công trình nghiên cứu này đạt đƣợc là: chỉ số phát triển thể lực của học sinh bị ảnh hƣởng rõ rệt qua đời sống xã hội, chiến tranh, làm cho chiều cao và cân nặng đều giảm từ 4 – 6 cm và 1 – 1,5 kg [40].

Năm 1962, cuốn “Học thuyết và sự phát triển của cơ thể ngƣời” của Baskirop P. đã đƣa ra quy luật phát triển cơ thể ngƣời dƣới ảnh hƣởng của 9 điều kiện sống [41]. Từ thế kỷ XX, đã có nhiều nƣớc trên thế giới nhƣ Liên Xô, Pháp, Đức, Trung Quốc, Mỹ … nghiên cứu về thể lực. Kết quả nghiên cứu từ các tác giả cho thấy, tốc độ phát triển thể lực diễn ra mạnh nhất vào tuổi dậy thì do ảnh hƣởng của các tuyến nội tiết trong thời kỳ chín sinh dục.

Tốc độ và thời gian tăng trƣởng phụ thuộc vào yếu tố xã hội và môi trƣờng sống [3]. Các nghiên cứu về các chỉ số hình thái, sinh lý ở Việt Nam. Ở Việt Nam, nghiên cứu hình thái thể lực đã đƣợc tiến hành từ những năm 30 của thế kỉ XX, tại ban nghiên cứu nhân trắc học thuộc viện Viễn Đông Bác Cổ, sau đó là tại trƣờng Đại học Y khoa Đông Dƣơng (1936 – 1944) đã xuất hiện một số công trình đầu tiên nghiên cứu về vấn đề này. Tác phẩm “Những đặc điểm nhân chủng và sinh học của ngƣời Đông Dƣơng” của Huard P.

và Đỗ Xuân Hợp đƣợc xem là công trình nghiên cứu đầu tiên về hình thái ngƣời Việt Nam. Tuy số lƣợng chƣa nhiều nhƣng tác phẩm này đã nêu đƣợc các đặc điểm nhân trắc của ngƣời Việt Nam đƣơng thời [25]. Sau năm 1954, đã có nhiều công trình điều tra về con ngƣời ở Việt Nam đƣợc thực hiện trên nhiều phƣơng diện. Có nhiều tác giả nổi bật, có thể kể đến nhƣ Đỗ Xuân Hợp, Nguyễn Quang Quyền, Nguyễn Thị Lệ, Chu Văn Tƣờng, Trần Tích Cảnh …đã tập trung nghiên cứu các đặc điểm và sự phát triển qua các giai đoạn của ngƣời Việt Nam [11].

Nguyễn Tấn Gi Trọng làm chủ biên và xuất bản cuốn “Hằng số sinh học của ngƣời Việt Nam”, đây là công trình tƣơng đối hoàn chỉnh về các thông số sinh học về sinh lý, hoá sinh của ngƣời Việt Nam ở các lứa tuổi [30]. Năm 1991, Đào Duy Khuê nghiên cứu 36 chỉ tiêu hình thái, thể lực trên 1478 học sinh từ 6 – 17 tuổi thuộc hai trƣờng THCS và THPT thị xã Hà Đông. Ông cho rằng hầu hết các thông số về hình thái đều tăng dần theo lứa 10 tuổi nhƣng nhịp tim không đều, tốc độ phát triển tối đa các thông số của nam và nữ có sự khác nhau [10]. Năm 1992, Thẩm Thị Hoàng Điệp [3] đã nghiên cứu trên học sinh một số trƣờng THCS ở Hà Nội và rút ra kết luận chiều cao phát triển mạnh nhất đối với nữ là 11 đến 12 tuổi, đối với nam là 13 đến 15 tuổi; cân nặng phát triển mạnh nhất ở nữ lúc 12 – 13 tuổi và ở nam lúc 14 – 15 tuổi.