Luận án tiến sĩ hus nghiên cứu đánh giá cảnh quan nhân sinh lãnh thổ kon tum phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên đất rừng

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đánh giá cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum nhằm sử dụng hợp lý tài nguyên đất rừng, bảo vệ môi trường bền vững.

• Chuyên ngành: Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh, Địa lý học
• Đề tài: Nghiên cứu, đánh giá cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên đất, rừng
• Loại tài liệu: Luận án
• Năm xuất bản: 1999-2003
• Địa điểm: Kon Tum

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN NHÂN SINH LÃNH THỔ KON TUM PHỤC VỤ SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN ĐẤT, RỪNG
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ CẢNH QUAN NHÂN SINH
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu cảnh quan nhân sinh
• 1.1.2. Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh ở Tây Âu và Bắc Mỹ
• 1.1.3. Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh ở Liên bang Nga và Đông Âu
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC HỢP PHẦN VÀ YẾU TỐ THÀNH TẠO CẢNH QUAN NHÂN SINH LÃNH THỔ KON TUM
• 3. CHƯƠNG 3: CẢNH QUAN NHÂN SINH LÃNH THỔ KON TUM
• 4. CHƯƠNG 4: ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN NHÂN SINH VÀ ĐỊNH HƯỚNG SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN ĐẤT, RỪNG LÃNH THỔ KON TUM
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum

Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum là một lĩnh vực quan trọng trong việc đánh giá và sử dụng hợp lý tài nguyên đất rừng. Kon Tum, với vị trí địa lý đặc biệt và sự đa dạng sinh học phong phú, đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Cảnh quan nhân sinh không chỉ phản ánh mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên mà còn là yếu tố quyết định trong việc phát triển bền vững. Việc hiểu rõ về cảnh quan nhân sinh sẽ giúp định hướng cho các chính sách quản lý tài nguyên hiệu quả.

1.1. Đặc điểm địa lý và sinh thái của Kon Tum

Kon Tum nằm ở vùng Tây Nguyên, có địa hình đa dạng với núi, rừng và sông suối. Đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loại hình sinh thái. Tài nguyên thiên nhiên phong phú, đặc biệt là rừng, đóng vai trò quan trọng trong đời sống của người dân địa phương.

1.2. Lịch sử nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum

Lịch sử nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum bắt đầu từ những năm đầu thế kỷ 20. Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu về tác động của con người đến cảnh quan tự nhiên. Những nghiên cứu này đã góp phần làm rõ cơ chế hình thành và phát triển của cảnh quan nhân sinh trong bối cảnh biến đổi khí hậu và phát triển kinh tế.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý tài nguyên đất rừng tại Kon Tum

Mặc dù Kon Tum có nhiều tiềm năng về tài nguyên đất rừng, nhưng việc quản lý và sử dụng tài nguyên này đang gặp nhiều thách thức. Sự khai thác không hợp lý, cùng với biến đổi khí hậu, đã dẫn đến tình trạng suy giảm chất lượng rừng và tài nguyên đất. Việc nhận diện và giải quyết các vấn đề này là cần thiết để bảo tồn và phát triển bền vững.

2.1. Tác động của hoạt động nhân sinh đến tài nguyên rừng

Hoạt động nông nghiệp, khai thác gỗ và xây dựng cơ sở hạ tầng đã gây áp lực lớn lên tài nguyên rừng. Nhiều khu rừng nguyên sinh đã bị tàn phá, dẫn đến mất mát đa dạng sinh học và suy giảm chất lượng môi trường sống.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến cảnh quan nhân sinh

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi đáng kể các yếu tố tự nhiên tại Kon Tum. Nhiệt độ tăng cao, lượng mưa không ổn định đã ảnh hưởng đến sự phát triển của hệ sinh thái rừng và nông nghiệp. Điều này đòi hỏi các biện pháp ứng phó kịp thời và hiệu quả.

III. Phương pháp nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum

Để đánh giá cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các phương pháp này không chỉ giúp thu thập dữ liệu mà còn phân tích sâu sắc các yếu tố ảnh hưởng đến cảnh quan. Việc sử dụng công nghệ hiện đại trong nghiên cứu cũng đã mang lại nhiều kết quả khả quan.

3.1. Phương pháp khảo sát thực địa

Khảo sát thực địa là phương pháp quan trọng trong nghiên cứu cảnh quan nhân sinh. Qua việc thu thập dữ liệu trực tiếp từ hiện trường, các nhà nghiên cứu có thể đánh giá chính xác tình trạng tài nguyên và các yếu tố tác động đến cảnh quan.

3.2. Phân tích dữ liệu và ứng dụng công nghệ GIS

Sử dụng công nghệ GIS giúp phân tích và trực quan hóa dữ liệu về cảnh quan nhân sinh. Phương pháp này cho phép các nhà nghiên cứu theo dõi sự biến đổi của cảnh quan theo thời gian và không gian, từ đó đưa ra các giải pháp quản lý hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Kon Tum

Kết quả nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc quản lý tài nguyên. Những thông tin thu thập được không chỉ giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng mà còn hỗ trợ các nhà quản lý trong việc xây dựng chính sách phát triển bền vững.

4.1. Định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên đất rừng

Định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên đất rừng là một trong những kết quả quan trọng của nghiên cứu. Các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên rừng đã được đề xuất, nhằm đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

4.2. Kết quả đánh giá và tác động đến cộng đồng

Kết quả đánh giá cảnh quan nhân sinh không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn tác động tích cực đến cộng đồng. Việc nâng cao nhận thức về bảo vệ tài nguyên đã giúp người dân tham gia tích cực vào các hoạt động bảo tồn và phát triển bền vững.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum

Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum đã mở ra nhiều hướng đi mới trong việc quản lý tài nguyên. Tương lai của nghiên cứu này không chỉ dừng lại ở việc đánh giá mà còn cần phát triển các giải pháp bền vững, nhằm bảo vệ tài nguyên đất rừng cho các thế hệ mai sau.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu bền vững

Nghiên cứu bền vững là yếu tố then chốt trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên tại Kon Tum.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Định hướng nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các mô hình quản lý tài nguyên bền vững, đồng thời tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong các hoạt động bảo tồn và phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh đại diện cho một bước chuyển dịch mang tính bước ngoặt trong khoa học địa lý hiện đại, chuyển trọng tâm từ việc khảo sát các địa tổng thể tự nhiên nguyên sơ sang phân tích các hệ thống không gian chịu sự tương tác và biến đổi sâu sắc của các hoạt động nhân sinh. Tại Việt Nam, Tây Nguyên nói chung và tỉnh Kon Tum nói riêng giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về môi trường sinh thái, an ninh quốc phòng vùng ngã ba biên giới Việt Nam - Lào - Campuchia và là khu vực đầu nguồn xung yếu của các lưu vực sông lớn đổ về Duyên hải Miền Trung và hạ lưu sông Mê Kông. Tuy nhiên, áp lực từ di chứng chiến tranh hóa học, tập quán canh tác nương rẫy truyền thống và các chiến lược khai thác tài nguyên thiếu cơ sở khoa học đã làm suy thoái nghiêm trọng tiềm năng dự trữ sinh thái của các cảnh quan rừng và đất nhiệt đới gió mùa.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) lớn nhất được xác định là sự thiếu vắng các công trình nghiên cứu toàn diện, có tính hệ thống và ứng dụng bản đồ học về cảnh quan nhân sinh ở cấp độ lãnh thổ hành chính cụ thể tại Việt Nam. Các chương trình điều tra trước đây như Chương trình Tây Nguyên I (1978–1980) do Nguyễn Văn Chiển chủ biên và Chương trình Tây Nguyên II (1984–1988) chủ yếu tiếp cận theo hướng điều tra đơn lẻ các hợp phần tự nhiên hoặc kinh tế - xã hội, chưa xem xét con người và phương thức sản xuất như một hợp phần cấu trúc nội tại của cảnh quan. Luận án giải quyết triệt để khoảng trống này bằng cách thiết lập hệ thống phân loại và thành lập bản đồ cảnh quan nhân sinh tỉnh Kon Tum tỷ lệ 1/250.000, đồng thời tích hợp phương pháp đánh giá mức độ phù hợp sinh thái - nhân sinh phục vụ quản lý tài nguyên.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những quy luật và yếu tố tự nhiên - nhân sinh nào đóng vai trò thành tạo và chi phối sự phân hóa không gian của các địa tổng thể trên lãnh thổ Kon Tum?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cấu trúc nội tại và các pha diễn thế nhân tác của cảnh quan biến đổi ra sao dưới tác động tổng hợp của chiến tranh hóa học, tập quán tộc người và các chính sách phát triển kinh tế?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mức độ phù hợp của các đơn vị cảnh quan nhân sinh đối với các loại hình sử dụng đất, rừng hiện hữu được lượng hóa như thế nào để làm cơ sở tối ưu hóa không gian lãnh thổ?
• Giả thuyết khoa học 1 (H1): Hoạt động nhân sinh (đặc biệt là nông - lâm nghiệp và tập quán canh tác của cộng đồng bản địa) là nhân tố quyết định trực tiếp tới cấu trúc, chức năng và hướng diễn thế của cảnh quan trên nền phân dị tự nhiên cao nguyên nhiệt đới gió mùa.
• Giả thuyết khoa học 2 (H2): Sự bất cập giữa tiềm năng sinh thái tự nhiên và hiệu quả kinh tế - xã hội thực tế là hệ quả của các dạng khai thác lãnh thổ chưa tương thích với ngưỡng chống chịu sinh thái của từng đơn vị cảnh quan nhân sinh cụ thể.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Cảnh quan nhân sinh của F.N. Milkov (1973), Lý thuyết Cảnh quan văn hóa của C. Sauer (1925), Lý thuyết Địa tổng thể của V.B. Sochava và Khung đánh giá thích nghi đất đai của FAO. Không gian nghiên cứu bao trùm toàn bộ diện tích tự nhiên tỉnh Kon Tum với $961.450,00\text{ ha}$, tọa độ địa lý $13^\circ 55'06'' - 15^\circ 26'44''$ vĩ bắc và $107^\circ 20'16'' - 108^\circ 32'30''$ kinh đông. Dữ liệu thực địa và điều tra liên ngành được thu thập trong giai đoạn 1998–2003 thông qua việc lồng ghép các đề tài cấp Nhà nước, cấp Ủy ban phối hợp Việt Nam – Liên bang Nga và dữ liệu viễn thám SPOT đa thời gian (1999, 2001).

Literature Review và Positioning

Lịch sử phát triển của cảnh quan học nhân sinh trên thế giới phản ánh hai nhánh tư tưởng học thuật chủ đạo: trường phái Địa lý văn hóa Tây Âu - Bắc Mỹ và trường phái Địa lý cảnh quan Liên Xô/Đông Âu.

Trường phái Bắc Mỹ do Carl Sauer (1925) khởi xướng tại trường phái Berkeley đã xác lập luận điểm nền tảng: "Cảnh quan văn hoá được thành tạo từ cảnh quan tự nhiên bởi sự tác động của nhóm yếu tố văn hoá. Văn hoá là chủ thể tác động, cảnh quan tự nhiên là đối tượng (môi trường) bị tác động và cảnh quan văn hoá là kết quả". Quan điểm này sau đó được Lovejoy (1973), Johnston et al. (2001) tiếp tục phát triển, nhấn mạnh rằng cảnh quan văn hóa có thể được trẻ hóa hoặc biến đổi cấu trúc khi có sự thâm nhập của một tầm văn hóa hoặc kỹ thuật mới.

Ngược lại, trường phái Liên Xô và Đông Âu phát triển mạnh mẽ từ nền tảng thổ nhưỡng học di truyền của V.V. Dokuchaev (1892) với nguyên lý kinh điển: "Đất là tấm gương phản ánh trung thành cảnh quan". Khái niệm cảnh quan nhân sinh được Gozep sử dụng từ năm 1930, sau đó được L.G. Ramensky (1935, 1938), J.G. Saushkin (1946, 1951) và D.L. Armand hoàn thiện. J.G. Saushkin đã đưa ra thuật ngữ "tự nhiên con người" để khẳng định vai trò kiến tạo của con người trong các mô hình địa lý nông nghiệp. F.N. Milkov (1973) đã chuẩn hóa định nghĩa: "Cảnh quan nhân sinh là các cảnh quan được xây dựng bởi con người và cũng là các cảnh quan tự nhiên mà trong đó có bất kỳ một thành phần nào bị thay đổi tận gốc và không tận gốc của các hợp phần đó". Trường phái này phân nhánh thành các hướng tiếp cận sinh thái hóa cảnh quan của A.G. Isachenko (1991), V.I. Bulatov (1990) và K.I. Gerenchuk.

Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm tranh luận gay gắt:

1. Quan điểm hình thái học tự nhiên thuần túy (Isachenko, 1965, 1991): Xem cảnh quan về bản chất vẫn là một thể tổng hợp tự nhiên; các tác động của con người chỉ tạo ra những biến dạng ngoại cảnh mang tính tạm thời hoặc suy thoái chứ không tạo nên các quy luật cấu trúc mới độc lập.
2. Quan điểm hệ thống tự nhiên - nhân sinh tương tác (Milkov, 1973; Drozdov, 1988; Bulatov, 1990): Thừa nhận cảnh quan nhân sinh là một thực thể địa lý mới, nơi các quy luật xã hội và quy luật tự nhiên đan xen chi phối dòng vật chất và năng lượng nội tại.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Vũ Tự Lập (1976), Phạm Hoàng Hải et al. (1997), Nguyễn Ngọc Khánh, Nguyễn Văn Vinh (1999) và Nguyễn Cao Huần (2002) đã đặt nền móng lý luận ban đầu. Tuy nhiên, việc áp dụng hệ thống phân loại theo mức độ tác động của Nguyễn Văn Vinh ("không tác động, tác động yếu, trung bình, mạnh") bộc lộ hạn chế lớn khi áp dụng vào thực tiễn nhiệt đới gió mùa do không phản ánh được hiện trạng kinh tế - kỹ thuật và tính chất lịch sử của cảnh quan.

Vị thế học thuật của luận án được xác lập thông qua việc so sánh đối sánh với hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

• So sánh với công trình của V.I. Bulatov (1990) tại Nam Đông Siberia: Trong khi Bulatov tập trung vào các hệ thống địa kỹ thuật khai khoáng và lâm nghiệp vùng ôn đới lạnh với khả năng tự phục hồi chậm, luận án Kon Tum xử lý bài toán cảnh quan nhiệt đới gió mùa vùng núi cao với tốc độ sinh khối lớn nhưng mức độ nhạy cảm xói mòn và thoái hóa đất diễn ra cực kỳ nhanh chóng.
• So sánh với nghiên cứu của H. Richter và G. Andrei (1970–1980) tại Cộng hòa Dân chủ Đức: Richter và Andrei phân loại cảnh quan theo 5 dạng sử dụng đất chính ở tỷ lệ 1/100.000 nhưng trên nền địa hình đồng bằng và đồi tích tụ băng hà tương đối đồng nhất. Luận án tại Kon Tum đã giải quyết bài toán phức tạp hơn nhiều khi tích hợp 4 tầng đai cao địa hình và 13 kiểu sinh khí hậu trên nền địa khối cổ biến chất phân cắt mạnh.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án hoàn thiện cơ sở lý luận của cảnh quan học nhân sinh ứng dụng tại khu vực nhiệt đới gió mùa thông qua việc xác lập định nghĩa khoa học: "Cảnh quan nhân sinh là một dạng của cảnh quan hiện đại, được hình thành trên nền chung của các địa tổng thể mà trong đó hoạt động của con người trở thành yếu tố cơ bản tham gia thành tạo và diễn thế phát triển của cảnh quan".

Mô hình lý thuyết chuyển đổi trạng thái cảnh quan được biểu diễn toán học hóa dưới dạng hàm đa biến: $$F_{CQTN} = u(x_1, x_2, x_3, x_4, x_5, x_6)$$ Trong đó $F_{CQTN}$ là hàm trạng thái cảnh quan tự nhiên với 6 biến độc lập: $x_1$ (địa chất), $x_2$ (địa hình), $x_3$ (khí hậu), $x_4$ (thủy văn), $x_5$ (thổ nhưỡng), $x_6$ (sinh vật). Khi có sự tham gia của con người, cảnh quan nhân sinh được xác lập qua mô hình: $$F_{CQNS} = g(u(x), v(y))$$ Trong đó $v(y)$ là hàm nhân sinh với véc-tơ biến số $y$ biểu thị dân tộc, tập quán canh tác, hạ tầng kỹ thuật, áp lực dân số và chính sách quản lý lãnh thổ.

Các mệnh đề lý thuyết (propositions) được xác lập:

• Mệnh đề 1: Cấu trúc phân vị cảnh quan nhân sinh nhiệt đới gió mùa không chỉ phản ánh quy luật địa đới và phi địa đới mà còn bị chi phối bởi quy luật phân hóa kinh tế - tộc người theo các bậc độ cao địa hình.
• Mệnh đề 2: Chu trình vật chất và dòng năng lượng trong cảnh quan nhân sinh bị chi phối bởi các dòng vật chất bổ sung từ phân bón, thủy lợi, kỹ thuật canh tác (đầu vào) và sinh khối thu hoạch hoặc vật liệu xói mòn (đầu ra), làm thay đổi tốc độ diễn thế tự nhiên.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột: Lý thuyết Địa tổng thể (Geosystem Theory), Tiếp cận Sinh thái - Cảnh quan (Landscape Ecology) và Phương pháp Đánh giá thích nghi đất đai có hiệu chỉnh nhân sinh.

Hệ thống phân loại cảnh quan nhân sinh được thiết kế theo cấu trúc phân cấp 3 bậc chặt chẽ:

1. Lớp cảnh quan (Landscape Class): Phân chia theo đặc trưng và chức năng kinh tế - xã hội chủ đạo của các hoạt động nhân sinh trên nền tự nhiên. Bao gồm 6 lớp: Cảnh quan nông nghiệp; Cảnh quan quần cư và công nghiệp; Cảnh quan rừng nhân sinh; Cảnh quan trảng cỏ, cây bụi, cây gỗ nguồn gốc nhân sinh; Cảnh quan rừng tự nhiên bảo tồn; Cảnh quan thủy vực nhân sinh.
2. Kiểu cảnh quan (Landscape Type): Phân chia dựa trên sự kết hợp giữa phương thức khai thác cụ thể và đai nhiệt ẩm sinh khí hậu - địa hình tương ứng (35 kiểu).
3. Loại cảnh quan (Landscape Kind/Variety): Đơn vị cơ sở phản ánh sự đồng nhất về đặc điểm thổ nhưỡng, độ dốc và vi hiện trạng sử dụng đất (184 loại).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng tối ưu cho các khu vực vùng núi nhiệt đới có nền địa chất cổ, độ chia cắt địa hình sâu và tồn tại sự đa dạng sinh kế của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với Quan điểm Tiếp cận Nhân sinh toàn diện. Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed-methods) tích hợp giữa phân tích định lượng không gian địa lý, viễn thám GIS và điều tra xã hội học nhân văn thực địa.

Thiết kế đa cấp độ (multi-level design) được triển khai:

• Cấp độ vĩ mô: Toàn bộ lãnh thổ tỉnh Kon Tum ($961.450,00\text{ ha}$) chia thành 4 vùng cảnh quan nhân sinh lớn.
• Cấp độ trung gian: 35 kiểu cảnh quan phân bố theo các đai độ cao và lưu vực sông.
• Cấp độ vi mô: 184 loại cảnh quan đơn vị với các lát cắt tổng hợp sinh thái - địa lý.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu bao gồm 4 giai đoạn chuẩn hóa:

1. Thu thập và chuẩn hóa dữ liệu đa nguồn: Tích hợp bản đồ địa chất - khoáng sản nhóm tờ Kon Tum - Quảng Ngãi tỷ lệ 1/200.000 (Cục Địa chất, 1994); số liệu hiện trạng rừng giai đoạn 2000–2001 (Viện Điều tra Quy hoạch Rừng); chuỗi số liệu kinh tế - xã hội giai đoạn 1991–2001 từ các Sở ban ngành tỉnh Kon Tum.
2. Giải đoán ảnh viễn thám và xử lý GIS: Sử dụng ảnh vệ tinh SPOT độ phân giải cao chụp năm 1999 và 2001, kết hợp số hóa và chồng xếp các lớp dữ liệu địa mạo thổ nhưỡng, sinh khí hậu, mạng lưới thủy văn bằng phần mềm MapInfo và ArcGIS để xây dựng bản đồ cảnh quan nhân sinh tỷ lệ 1/250.000.
3. Khảo sát thực địa theo tuyến và điểm: Thiết lập các tuyến khảo sát trọng điểm cắt ngang các đơn vị cấu trúc: Tuyến khối núi cao Ngọc Linh ($2.598\text{ m}$) qua thung lũng Đắc Tô, thị xã Kon Tum xuống vùng đồi núi thấp Sa Thầy; Tuyến cao nguyên bazan Kon Plong qua Đắc Hà lên ngã ba biên giới Ngọc Hồi.
4. Phỏng vấn bán cấu trúc và điều tra hồi cố: Phỏng vấn người dân bản địa (Ba Na, Xơ Đăng, Giẻ Triêng, Gia Rai) về lịch sử nương rẫy, tần suất luân canh và biến đổi thảm thực vật; phỏng vấn cán bộ quản lý về các chương trình định canh định cư, dự án 327, dự án 661 và hậu quả chiến tranh hóa học tại vùng trọng điểm Sa Thầy.

Data và phân tích

Cơ sở dữ liệu không gian định lượng phản ánh các đặc trưng vật lý của lãnh thổ:

• Đặc điểm đai cao: Đai $<600\text{ m}$ chiếm $237.548,00\text{ ha}$ ($24,71%$); Đai $600–1.000\text{ m}$ chiếm $365.106,00\text{ ha}$ ($37,97%$); Đai $1.000–2.000\text{ m}$ chiếm $350.799,00\text{ ha}$ ($36,49%$); Đai $>2.000\text{ m}$ chiếm $7.997,00\text{ ha}$ ($0,83%$).
• Đặc điểm độ dốc: Địa hình có độ dốc $>15^\circ$ chiếm tới $529.000\text{ ha}$ (xấp xỉ $55,02%$ diện tích toàn tỉnh), tạo nên nguy cơ xói mòn tiềm năng rất lớn; địa hình bằng phẳng đến lượn sóng có độ dốc $<8^\circ$ chiếm $278.000\text{ ha}$ ($28,91%$), phân bố tập trung ở thung lũng Đắc Tô - Kon Tum và cao nguyên Kon Plong.
• Phân hóa sinh khí hậu: Xây dựng bản đồ phân hóa 13 loại sinh khí hậu từ nhiệt đới gió mùa nóng ẩm mưa nhiều ($>2.500\text{ mm/năm}$) đến á nhiệt đới núi cao có mùa lạnh kéo dài trên 6 tháng.
• Mạng lưới thủy văn: Phân tích 3 hệ thống lưu vực sông chính: Sông Đắc Bla ($3.050\text{ km}^2$), Sông Pô Kô - Sa Thầy ($3.530\text{ km}^2$) và Sông Đắc Psy ($850\text{ km}^2$).

Phương pháp đánh giá mức độ thích nghi cảnh quan sử dụng ma trận chỉ tiêu tự nhiên - nhân sinh kết hợp (độ dốc, tầng dày đất, thành phần cơ giới, chế độ tưới, khả năng tiếp cận giao thông, tập quán canh tác), phân loại thành 3 cấp: Rất phù hợp ($S_1$), Phù hợp ($S_2$), và Ít/Không phù hợp ($S_3$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

• Phát hiện 1 (Cấu trúc phân loại hoàn chỉnh): Lần đầu tiên chứng minh và mô hình hóa thành công hệ thống cảnh quan nhân sinh tỉnh Kon Tum bao gồm 184 loại thuộc 35 kiểu, 6 lớp, phân bố trong 4 vùng cảnh quan nhân sinh riêng biệt.
• Phát hiện 2 (Nghịch lý thích nghi - hiệu quả): Kết quả đánh giá thích nghi cho thấy các loại hình cảnh quan nông nghiệp (lúa nước, cây công nghiệp dài ngày) có diện tích đạt mức "Rất phù hợp" chiếm tỷ lệ lớn về tiềm năng sinh thái, tuy nhiên hiệu quả kinh tế và độ ổn định thực tế lại rất thấp do thiếu hụt công trình thủy lợi trong mùa khô (thời gian hạn kéo dài 3–4 tháng) và kỹ thuật thâm canh lạc hậu.
• Phát hiện 3 (Cơ chế diễn thế thoái hóa do nhân tác và chiến tranh): Làm rõ cơ chế diễn thế thoái hóa của các kiểu rừng nguyên sinh nhiệt đới thường xanh thành lớp cảnh quan trảng cỏ, cây bụi và cây gỗ rải rác nguồn gốc nhân sinh ($100\text{ trang}$ phân tích chi tiết trong Chương 3). Tại vùng Sa Thầy, tác động tổng hợp của các phi vụ rải chất độc hóa học chứa dioxin trong chiến tranh kết hợp với nương rẫy chu kỳ ngắn đã triệt tiêu hoàn toàn nguồn giống cây gỗ bản địa, cố định hóa trạng thái trảng cỏ lách (Saccharum spontaneum) và cỏ tranh (Imperata cylindrica) khó phục hồi tự nhiên.
• Phát hiện 4 (Phân hóa chức năng 4 vùng cảnh quan):
  1. Vùng núi cao đông bắc Ngọc Linh - Đắc Glei: chức năng phòng hộ đầu nguồn và bảo tồn đa dạng sinh học;
  2. Vùng cao nguyên bazan Kon Plong: thế mạnh phát triển lâm nghiệp, cây công nghiệp xứ lạnh và chăn nuôi đại gia súc;
  3. Vùng thung lũng trũng Đắc Tô - Kon Tum: trung tâm quần cư đô thị, thâm canh lúa nước và cây công nghiệp ngắn ngày;
  4. Vùng đồi núi thấp Sa Thầy - Ngọc Hồi: nông lâm kết hợp, cao su và phục hồi sinh thái rừng sau chiến tranh.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý luận: Minh chứng rằng lý thuyết cảnh quan nhân sinh là công cụ khoa học vượt trội so với các phương pháp điều tra địa lý tự nhiên truyền thống trong việc giải quyết mối quan hệ tương hỗ giữa bảo tồn tài nguyên và phát triển sinh kế tại các nước đang phát triển.
• Đổi mới phương pháp luận: Cung cấp quy trình tích hợp giữa viễn thám SPOT, GIS và phương pháp đánh giá cảnh quan đa tiêu chuẩn có thể chuyển giao cho các tỉnh Tây Nguyên và các vùng núi tương đồng trên toàn quốc.
• Ứng dụng thực tiễn và chính sách: Đề xuất định hướng quy hoạch không gian cụ thể: chuyển đổi $15.000\text{ ha}$ đất trảng cỏ cây bụi thoái hóa sang phát triển đồng cỏ chăn thả gia súc có quản lý; phân vùng nghiêm ngặt diện tích đất có độ dốc $>15^\circ$ ($529.000\text{ ha}$) tuyệt đối không bố trí cây hàng năm để chống xói mòn; bảo vệ nghiêm ngặt diện tích rừng tự nhiên trên đai cao $>1.000\text{ m}$ ($358.796\text{ ha}$) nhằm bảo đảm an ninh nguồn nước cho hệ thống thủy điện Sê San.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn về tỷ lệ bản đồ và độ phân giải không gian: Bản đồ cảnh quan nhân sinh được xây dựng ở tỷ lệ trung bình 1/250.000, do đó chưa thể hiện chi tiết các ô cảnh quan vi mô (micro-landscapes) và các ranh giới thửa đất nông hộ ở cấp xã/bản.
• Giới hạn về dữ liệu chuỗi thời gian kinh tế - xã hội: Các chỉ tiêu nhân sinh chủ yếu dựa trên chuỗi số liệu thống kê giai đoạn 1991–2001 và ảnh viễn thám 1999–2001, chưa lượng hóa hết biến động phức tạp của làn sóng di dân tự do từ các tỉnh phía Bắc vào Kon Tum trong giai đoạn sau năm 2000.
• Giới hạn trong lượng hóa vi khí hậu: Mạng lưới trạm khí tượng thủy văn tại các vùng núi cao hiểm trở (khối Ngọc Linh) còn thưa thớt, việc nội suy các chỉ tiêu nhiệt ẩm sinh khí hậu mang tính ước lượng gián tiếp.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future Research Agenda):

1. Ứng dụng ảnh vệ tinh độ phân giải siêu cao (Sentinel-2, PlanetScope) và máy bay không người lái (UAV) để giải đoán và thành lập bản đồ cảnh quan nhân sinh ở tỷ lệ lớn 1/25.000 và 1/10.000 cho các điểm nóng sinh thái.
2. Mô hình hóa dòng chảy cacbon và dịch vụ hệ sinh thái (Ecosystem Services Assessment) trong các đơn vị cảnh quan nhân sinh nông - lâm nghiệp dưới kịch bản biến đổi khí hậu toàn cầu.
3. Nghiên cứu sâu về sinh thái nhân văn và tri thức bản địa của các dân tộc thiểu số trong việc quản trị thích ứng cảnh quan (Landscape Governance).
4. Thiết lập hệ thống giám sát thời gian thực (real-time monitoring) các điểm nóng suy thoái và phục hồi cảnh quan rừng sau nương rẫy bằng thuật toán học máy (Machine Learning).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Đặt nền tảng phương pháp luận cho ngành Cảnh quan học nhân sinh tại Việt Nam; cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Địa lý tự nhiên, Quản lý tài nguyên và Môi trường.
• Tác động đến quy hoạch ngành và kinh tế nông - lâm nghiệp: Đóng vai trò là luận cứ khoa học cốt lõi cho Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Địa chính tỉnh Kon Tum trong việc lập quy hoạch 3 loại rừng (rừng đặc dụng, phòng hộ, sản xuất) và quy hoạch chuyển dịch cơ cấu cây trồng phù hợp với từng đai cao sinh thái.
• Tác động chính sách công: Cung cấp luận cứ vững chắc cho Ủy ban Nhân dân tỉnh Kon Tum và Ban Chỉ đạo Tây Nguyên trong việc phê duyệt các chương trình định canh định cư, quy hoạch các vùng kinh tế quốc phòng tại ngã ba biên giới Ngọc Hồi - Sa Thầy.
• Lợi ích xã hội và môi trường toàn cầu: Bảo tồn chức năng điều tiết nước của lưu vực sông Sê San, giảm thiểu hiểm họa lũ quét, sạt lở đất cho vùng hạ du Duyên hải Miền Trung và đóng góp trực tiếp vào mục tiêu phát triển bền vững của Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng (GMS).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả chuyên ngành Địa lý - Môi trường: Thừa hưởng khung lý thuyết hoàn chỉnh về cảnh quan nhân sinh, hệ thống phân vị 3 cấp và phương pháp luận tích hợp GIS - viễn thám trong đánh giá không gian.
• Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Được cung cấp hệ thống bản đồ số và danh mục 184 loại cảnh quan nhân sinh đã được lượng hóa mức độ thích nghi để ra quyết định phân bổ ngân sách đầu tư lâm sinh và phát triển hạ tầng.
• Doanh nghiệp nông - lâm nghiệp và trang trại sinh thái: Tiếp cận bản đồ tiềm năng thích ứng cây trồng (cao su, cà phê, dược liệu sâm Ngọc Linh, cây ăn quả) để giảm thiểu rủi ro đầu tư trên đất dốc.
• Cộng đồng dân cư bản địa: Hưởng lợi gián tiếp thông qua các chính sách giao đất giao rừng hợp lý, bảo tồn không gian văn hóa tộc người gắn liền với cảnh quan sinh thái rừng truyền thống.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Cảnh quan nhân sinh của F.N. Milkov (1973) và Lý thuyết Cảnh quan văn hóa của C. Sauer (1925) vào thực tiễn phân hóa không gian vùng núi cao nhiệt đới gió mùa. Luận án đã thiết lập thành công mô hình cấu trúc toán học $F_{CQNS} = g(u(x), v(y))$, chứng minh con người với các thuộc tính văn hóa - kỹ thuật - tộc người là một biến số nội sinh độc lập quyết định hướng diễn thế của địa tổng thể, vượt qua quan niệm truyền thống xem con người chỉ là tác nhân nhiễu loạn bên ngoài.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các công trình trước đây thể hiện như thế nào? So với cách tiếp cận đơn lẻ của Chương trình Tây Nguyên I & II (Nguyễn Văn Chiển, 1985) và cách phân loại thuần túy dựa trên cường độ tác động của Nguyễn Văn Vinh (1999), luận án đã thực hiện bước đột phá phương pháp luận khi kết hợp ma trận phân loại theo nội dung kinh tế - xã hội của F.N. Milkov với công nghệ GIS và viễn thám SPOT. Phương pháp đánh giá thích nghi của FAO đã được cải biến độc đáo thông qua việc lồng ghép trực tiếp các chỉ tiêu nhân sinh (tập quán canh tác, khả năng thủy lợi, vị trí quần cư) vào hệ thống chỉ tiêu tự nhiên, tạo ra sản phẩm bản đồ tích hợp có khả năng định hướng quản lý lãnh thổ trực tiếp.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì và giải thích lý thuyết ra sao? Phát hiện bất ngờ nhất là hiện tượng "Nghịch lý thích nghi": các đơn vị cảnh quan nông nghiệp tại các thung lũng và cao nguyên bazan mặc dù có các chỉ tiêu sinh thái tự nhiên đạt mức "Rất phù hợp" chiếm đa số, nhưng thực tế sản xuất lại cực kỳ bấp bênh và kém ổn định. Cơ sở lý thuyết giải thích hiện tượng này là sự phá vỡ cân bằng chu trình thủy văn cục bộ do nạn mất rừng ở các sườn dốc xung quanh kết hợp với mùa khô kéo dài, trong khi hạ tầng kỹ thuật nhân tạo (hệ thống hồ đập, kênh mương) chưa đạt đến ngưỡng bù đắp sinh thái.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Luận án cung cấp bảng nguyên tắc, chỉ tiêu phân loại chi tiết từ cấp Lớp, Kiểu đến Loại cảnh quan; quy trình giải đoán ảnh SPOT kết hợp số hóa các lớp bản đồ chuyên đề (địa mạo, sinh khí hậu, sử dụng đất); ma trận trọng số đánh giá tính thích nghi và các bước điều tra khảo sát thực địa dọc theo các tuyến lát cắt chuẩn hóa. Quy trình này có thể áp dụng nguyên vẹn cho 4 tỉnh Tây Nguyên còn lại và các vùng miền núi phía Bắc Việt Nam.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào? Chương trình nghị sự 10 năm tập trung vào 4 hướng:

• Nâng cấp bản đồ cảnh quan nhân sinh lên tỷ lệ lớn $1/10.000$ bằng dữ liệu viễn thám siêu phổ và Lidar;
• Định lượng bể chứa cacbon và dịch vụ sinh thái trong các kiểu cảnh quan rừng nhân sinh;
• Nghiên cứu cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES) dựa trên các đơn vị cảnh quan lưu vực;
• Phát triển mô hình thích ứng cảnh quan dựa vào cộng đồng bản địa trước bối cảnh biến đổi khí hậu.

Kết luận

1. Xác lập hoàn chỉnh cơ sở lý luận và phương pháp luận nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại vùng cao nhiệt đới gió mùa, khẳng định vai trò quyết định của hoạt động con người trong chu trình vật chất và năng lượng của địa tổng thể.
2. Xây dựng thành công hệ thống phân loại và bản đồ cảnh quan nhân sinh tỉnh Kon Tum tỷ lệ 1/250.000 với cấu trúc 6 lớp, 35 kiểu, 184 loại thuộc 4 vùng cảnh quan nhân sinh lớn, tạo bước đột phá trong bản đồ học cảnh quan ứng dụng tại Việt Nam.
3. Làm sáng tỏ tính quy luật của các pha diễn thế nhân tác, đặc biệt là quá trình thoái hóa cảnh quan do tác động tổng hợp của chiến tranh hóa học, tập quán du canh du cư và các dự án phát triển kinh tế thiếu cơ sở sinh thái.
4. Lượng hóa mức độ thích nghi của 184 loại cảnh quan đối với các phương thức sử dụng đất, rừng; phát hiện nguyên nhân sâu xa của tình trạng kém bền vững trong các cảnh quan nông - lâm nghiệp hiện hữu.
5. Đề xuất hệ thống định hướng không gian khai thác và bảo vệ tài nguyên đất, rừng chi tiết cho từng vùng cảnh quan, bảo đảm cân bằng sinh thái đầu nguồn lưu vực sông Sê San và phát triển kinh tế - xã hội bền vững tỉnh Kon Tum.
6. Mở ra 3 hướng nghiên cứu khoa học chuyên sâu mới: Sinh thái học cảnh quan nhân văn (Human Landscape Ecology), Kinh tế học dịch vụ cảnh quan (Landscape Ecosystem Services Economics), và Quy hoạch thích ứng biến đổi khí hậu đa tỷ lệ (Multi-scale Adaptive Spatial Planning).

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, nội dung chính của luận án được bố cục trong 4 chương với 30 biểu bảng, 2 biểu đồ, 17 hình vẽ, bản đồ và 1 lát cắt tổng hợp. Cơ sở lý luận nghiên cứu cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên đất, rừng Chƣơng 2. Các hợp phần và yếu tố thành tạo cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum Chƣơng 3. Cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 4.

Đánh giá cảnh quan nhân sinh và định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên đất, rừng lãnh thổ Kon Tum CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN NHÂN SINH LÃNH THỔ KON TUM PHỤC VỤ SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN ĐẤT, RỪNG 1. TỔNG QUAN VỀ CẢNH QUAN NHÂN SINH 1. Tình hình nghiên cứu cảnh quan nhân sinh 1. Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh ở Tây Âu và Bắc Mỹ Ở Tây Âu và Bắc Mỹ, các nhà địa lý nói chung và cảnh quan nói riêng đã quan tâm tới việc nghiên cứu những CQ bị tác động bởi hoạt động kinh tế của con người khá sớm.

Tuy nhiên, do những cách tiếp cận khác nhau nên quan niệm, tên gọi về những CQ bị tác động bởi con người có khác nhau. Năm 1925, nhà địa lý văn hoá Mỹ Carl Sauer đã nghiên cứu những CQ tự nhiên chịu tác động bởi các hoạt động của con người. Carl Sauer xem CQ tự nhiên là đối tượng, văn hoá là nhân tố tác động để rồi hình thành nên CQ văn hoá. Đặc biệt, ông còn cho rằng khi có nền văn hoá hoặc nhóm nhân tố văn hoá tác động, CQ văn hoá có thể được trẻ hoá hoặc hình thành nên những CQ văn hóa mới có cấu trúc khác trước (McCormack G.

Như vậy, rõ ràng ở một góc độ khác những tác động của con người không những thành tạo CQNS, mà còn có tác dụng tiếp tục biến đổi chúng, làm cho chúng diễn thế theo hướng nhân sinh. Tư tưởng và cách thức tiếp cận nghiên cứu của Sauer đã có ảnh hưởng đến thế hệ các nhà địa lý nhân văn (Johnton R. et al, 2001): “Tư tưởng của Sauer đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến nhiều nhà khoa học ở Bắc Mỹ cũng như lan rộng sang Tây  u và được đánh giá vượt lên trên trường phái địa lý văn hoá của Berkely – Trường phái 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Berkely” [109, tr. Cần biết thêm, Berkely là nhà triết học, địa lý học nổi tiếng của Ai Xơ Len thế kỷ XVIII.

Ở Anh, CQNS cũng được quan tâm khá sớm. Các nhà địa lý Anh mà điển hình là Lovejoy đã đi sâu nghiên cứu những CQ bị thay đổi do những tác nhân từ phía con người [106]. Cũng theo Lovejoy, ở những nơi có quá trình hình thành và phát triển lâu đời và thường xuyên chịu sự tác động của con người thì ở đó đã hình thành nên CQNS và khi nghiên cứu nó không nên cứng nhắc tách biệt cảnh quan tự nhiên và CQNS. Nhìn chung, dù ở các góc độ tiếp cận khác nhau nhưng các nhà địa lý, cảnh quan ở Tây Âu và Bắc Mỹ đều đã tiến hành nghiên cứu những đơn vị lãnh thổ tự nhiên chịu sự tác động từ phía con người.

Đây là cơ sở để hình thành nên một hướng nghiên cứu mới mà trong nhiều tài liệu sau này chúng được xem là bộ phận của địa lý nhân văn. Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh ở Liên bang Nga và Đông Âu Ngay trong những năm giữa của thể kỷ XX, các nhà địa lý đã bắt đầu quan tâm nhiều tới mối quan hệ và các tác động qua lại giữa con người và thiên nhiên. Họ nghiên cứu sự phức tạp và hệ quả của mối tác động đó trong xu hướng phát triển của địa tổng thể [126, tr. Phần lớn các công trình nghiên cứu đã công bố về sự tác động của con người vào thiên nhiên liên quan đến địa lý nhân sinh.

Về ranh giới giữa địa lý nhân sinh và CQ học nhân sinh được đề cập rất sớm trong chuyên khảo của Docutraev năm 1892 và Irmainxki năm 1893 [125]. Tuy vậy, cho đến nay có thể khẳng định, CQHNS ra đời vào những năm 30 của thế kỷ XX và đồng thời với nó là các quan niệm về đối tượng nghiên cứu (cảnh quan nhân sinh) cũng được đưa ra xem xét ở các góc độ khác nhau. Năm 1930 Gozep sử dụng thuật ngữ CQNS vào việc định rõ đặc tính các dạng lãnh thổ ở khu địa hình cát. Tiếp theo là Ramenxki (1935,1938) đã chú ý vào việc hình thành CQ dưới các tác động của con người.

Theo ông, đối tượng nghiên cứu của các nhà CQ học không phải chỉ ở mỗi đơn vị CQ tự nhiên mà cả những CQ biến đổi do con người và cả những CQ văn hóa do con người tạo ra [126, tr. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khi tiến hành tổng kết 20 năm phát triển của CQ học Liên Xô, Pervukhin (1938) đã nhận thấy “niềm say mê” tới việc tái tạo các CQ do hoạt động con người của các nhà khoa học CQ tự nhiên tăng lên và họ còn chỉ ra sự điều chỉnh cho phù hợp hơn vai trò của con người trong việc xây dựng CQ văn hoá và CQNS. Như vậy ngay từ thời gian đầu, các nhà địa lý đã có sự nhìn nhận và phân biệt CQNS và CQ văn hóa. Irlinxki (1941) đã cho công bố một bản tổng hợp ngắn gọn về tính quy luật chuyển đổi của CQ rừng trồng sang CQ thảo nguyên và sang CQNS [126, tr.

Ở đây có thể thấy rằng quan điểm của Irlinxki thừa nhận CQNS ở một dạng rất đặc thù, là kết quả rất xa sau diễn thế rừng trồng. Ông chưa mô tả rõ bản chất CQNS là gì. Vì vậy quan điểm này còn bị bó hẹp trong nội dung nghiên cứu riêng của ông. Ngay sau chiến tranh thế giới lần 2, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật cũng như sự tác động của con người vào tự nhiên đã xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu của Sauxkin (1946,1947,1951), Kotenikov (1950), Bogdanov (1951).

Hầu hết những nghiên cứu này đều tập trung vào lĩnh vực hoạt động nông nghiệp, trong đó chỉ ra thành phần kiểu hình CQ nông nghiệp nhân sinh (cảnh quan văn hoá hoặc bị biến đổi). Tập chuyên khảo của Sauxkin: “Những lược khảo địa lý về thiên nhiên và hoạt động nông nghiệp của dân cư ở các vùng khác nhau tại Liên bang Xô Viết” rất nổi tiếng nhưng theo Minkov thì đến nay vẫn chưa tìm được những nhận xét thỏa đáng về công trình này [126]. Dù vậy, có thể thấy rằng, trong cuốn chuyên khảo đã mô tả các mô hình địa lý của nền nông nghiệp ở Liên Xô. Những mô hình này được lấy từ những vùng khác nhau của đất nước và mang những đặc điểm khác nhau bởi sự tác động qua lại giữa hoạt động sản xuất của con người với CQ văn hoá.

Cuốn sách chuyên khảo này được xem là kinh nghiệm đầu tiên của việc nghiên cứu một cách nghiêm túc CQ nông nghiệp nhân sinh của ngành khoa học địa lý Liên Xô và Đông Âu. Những công trình nghiên cứu của Mirotxev (1951), Luxki (1957), Lidov (1960), Kharitonưtrev (1960), Prokaev (1965), Dobrodxkaia (1968), Nheulưbin (1970) và những nhà nghiên cứu khác đã lần lượt làm sáng tỏ vai trò của yếu tố do con người trong việc hình thành nên các tổ hợp cảnh quan. Đặc biệt có ý nghĩa là công trình của Grelukov (1972) trong lĩnh vực lịch sử địa lý các cảnh quan. Trong 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhiều năm, các tác giả trong bộ môn Địa lý tự nhiên nước ngoài ở trường Đại học Tổng hợp Matxcơva đã lần lượt nghiên cứu CQNS ở những nước khác nhau.

Kết quả của công trình “đồ sộ” này được tổng kết trong tập chuyên khảo của Riabtrikov với tựa đề: “Cấu trúc và sự chuyển biến địa quyển, sự phát triển tự nhiên và sự thay đổi do con người của nó” (1972). Trong quyển sách này, lần đầu tiên đã đưa ra cách mô tả bằng sơ đồ địa lý các CQNS trên phạm vi toàn cầu và chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ của chúng với những dạng cơ bản của việc sử dụng đất. Ở đây có thể thấy rằng, sự hình thành và phát triển CQNS gắn chặt với hoạt động sử dụng lãnh thổ của con người. Tuy vậy, do lĩnh vực hoạt động còn hạn chế nên Riabtrikov đi sâu vào các CQ nông nghiệp.

Từ năm 1968 việc nghiên cứu vấn đề sử dụng CQNS là một trong những hướng quan trọng trong các công trình khoa học của các nhà nghiên cứu địa chất trường Đại học tổng hợp Varonhetx. Đối tượng nghiên cứu chung của các công trình là những CQ kiến tạo, CQ nông nghiệp, CQ thành phố tại các khu trung tâm vùng đồng bằng Nga. Sau này, những CQ nói trên được nghiên cứu sâu hơn, đặc biệt là CQ nông nghiệp. Cùng với các nhà địa chất, các nhà sinh vật cũng bắt đầu chú ý vào mối liên hệ giữa sự phá huỷ và tái tạo đất bởi ngành công nghiệp (Kalenxnhikov 1974; Metorina, Orkinhikov 1975).

Pokonov (1974) đã chỉ ra những phương pháp mới nghiên cứu CQ kiến tạo ở những vùng khai thác dầu mỏ. Tuy vậy, theo Minkov và nhiều tác giả khác đã xác định rõ rằng, ngay từ rất xa xưa con người đã tích cực sử dụng các khu rừng và làm biến đổi CQ để tạo nên các CQ thảo nguyên hiện đại như ngày nay, đó chính là những đơn vị CQNS điển hình. Những kết quả thu được cho thấy, CQHNS đạt được những thành tựu đáng kể sau những năm 70 của thế kỷ XX. Điển hình có các công trình của Akhtysev, Berec, Bulatov, Drozdov, Kobalev và Minkov.

Các tác giả đều đề cập tới những biến đổi nhân sinh của CQ do tác động của con người, trong đó đặc biệt nhấn mạnh tới cấu trúc, chức năng và sự vận động phát triển của CQNS [113, 115, 116, 121, 126, 131]. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Sauxkin còn sử dụng thuật ngữ “Tự nhiên con người” hay là “Lịch sử của tự nhiên” để khẳng định vai trò của con người trong việc kiến tạo CQNS [130, tr. Sau này, nhiều tác giả thấy rằng, nội tại của CQNS luôn tồn tại mối quan hệ khăng khít giữa sinh vật với môi trường và sự cần thiết phải giải quyết mối quan hệ đó một cách đúng đắn. Chính vì lẽ đó đã xuất hiện quan điểm “Tiếp cận sinh thái” hay sinh thái hoá CQ [93, tr.

Thuộc trường phái này có nhiều đại diện như Bychkonxkaia, Mikhailov, Trupakhin… 1. Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh ở Việt Nam Cho đến nay, các công trình nghiên cứu về CQNS ở Việt Nam vẫn còn rất hạn chế.