Luận án tiến sĩ hus nghiên cứu đánh giá cảnh quan nhân sinh lãnh thổ kon tum phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên đất rừng

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đánh giá cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum nhằm sử dụng hợp lý tài nguyên đất rừng, bảo vệ môi trường bền vững.

• Chuyên ngành: Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh, Địa lý học
• Đề tài: Nghiên cứu, đánh giá cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên đất, rừng
• Loại tài liệu: Luận án
• Năm xuất bản: 1999-2003
• Địa điểm: Kon Tum

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN NHÂN SINH LÃNH THỔ KON TUM PHỤC VỤ SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN ĐẤT, RỪNG
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ CẢNH QUAN NHÂN SINH
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu cảnh quan nhân sinh
• 1.1.2. Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh ở Tây Âu và Bắc Mỹ
• 1.1.3. Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh ở Liên bang Nga và Đông Âu
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC HỢP PHẦN VÀ YẾU TỐ THÀNH TẠO CẢNH QUAN NHÂN SINH LÃNH THỔ KON TUM
• 3. CHƯƠNG 3: CẢNH QUAN NHÂN SINH LÃNH THỔ KON TUM
• 4. CHƯƠNG 4: ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN NHÂN SINH VÀ ĐỊNH HƯỚNG SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN ĐẤT, RỪNG LÃNH THỔ KON TUM
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum

Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum là một lĩnh vực quan trọng trong việc đánh giá và sử dụng hợp lý tài nguyên đất rừng. Kon Tum, với vị trí địa lý đặc biệt và sự đa dạng sinh học phong phú, đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Cảnh quan nhân sinh không chỉ phản ánh mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên mà còn là yếu tố quyết định trong việc phát triển bền vững. Việc hiểu rõ về cảnh quan nhân sinh sẽ giúp định hướng cho các chính sách quản lý tài nguyên hiệu quả.

1.1. Đặc điểm địa lý và sinh thái của Kon Tum

Kon Tum nằm ở vùng Tây Nguyên, có địa hình đa dạng với núi, rừng và sông suối. Đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loại hình sinh thái. Tài nguyên thiên nhiên phong phú, đặc biệt là rừng, đóng vai trò quan trọng trong đời sống của người dân địa phương.

1.2. Lịch sử nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum

Lịch sử nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum bắt đầu từ những năm đầu thế kỷ 20. Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu về tác động của con người đến cảnh quan tự nhiên. Những nghiên cứu này đã góp phần làm rõ cơ chế hình thành và phát triển của cảnh quan nhân sinh trong bối cảnh biến đổi khí hậu và phát triển kinh tế.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý tài nguyên đất rừng tại Kon Tum

Mặc dù Kon Tum có nhiều tiềm năng về tài nguyên đất rừng, nhưng việc quản lý và sử dụng tài nguyên này đang gặp nhiều thách thức. Sự khai thác không hợp lý, cùng với biến đổi khí hậu, đã dẫn đến tình trạng suy giảm chất lượng rừng và tài nguyên đất. Việc nhận diện và giải quyết các vấn đề này là cần thiết để bảo tồn và phát triển bền vững.

2.1. Tác động của hoạt động nhân sinh đến tài nguyên rừng

Hoạt động nông nghiệp, khai thác gỗ và xây dựng cơ sở hạ tầng đã gây áp lực lớn lên tài nguyên rừng. Nhiều khu rừng nguyên sinh đã bị tàn phá, dẫn đến mất mát đa dạng sinh học và suy giảm chất lượng môi trường sống.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến cảnh quan nhân sinh

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi đáng kể các yếu tố tự nhiên tại Kon Tum. Nhiệt độ tăng cao, lượng mưa không ổn định đã ảnh hưởng đến sự phát triển của hệ sinh thái rừng và nông nghiệp. Điều này đòi hỏi các biện pháp ứng phó kịp thời và hiệu quả.

III. Phương pháp nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum

Để đánh giá cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các phương pháp này không chỉ giúp thu thập dữ liệu mà còn phân tích sâu sắc các yếu tố ảnh hưởng đến cảnh quan. Việc sử dụng công nghệ hiện đại trong nghiên cứu cũng đã mang lại nhiều kết quả khả quan.

3.1. Phương pháp khảo sát thực địa

Khảo sát thực địa là phương pháp quan trọng trong nghiên cứu cảnh quan nhân sinh. Qua việc thu thập dữ liệu trực tiếp từ hiện trường, các nhà nghiên cứu có thể đánh giá chính xác tình trạng tài nguyên và các yếu tố tác động đến cảnh quan.

3.2. Phân tích dữ liệu và ứng dụng công nghệ GIS

Sử dụng công nghệ GIS giúp phân tích và trực quan hóa dữ liệu về cảnh quan nhân sinh. Phương pháp này cho phép các nhà nghiên cứu theo dõi sự biến đổi của cảnh quan theo thời gian và không gian, từ đó đưa ra các giải pháp quản lý hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Kon Tum

Kết quả nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc quản lý tài nguyên. Những thông tin thu thập được không chỉ giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng mà còn hỗ trợ các nhà quản lý trong việc xây dựng chính sách phát triển bền vững.

4.1. Định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên đất rừng

Định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên đất rừng là một trong những kết quả quan trọng của nghiên cứu. Các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên rừng đã được đề xuất, nhằm đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

4.2. Kết quả đánh giá và tác động đến cộng đồng

Kết quả đánh giá cảnh quan nhân sinh không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn tác động tích cực đến cộng đồng. Việc nâng cao nhận thức về bảo vệ tài nguyên đã giúp người dân tham gia tích cực vào các hoạt động bảo tồn và phát triển bền vững.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum

Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Kon Tum đã mở ra nhiều hướng đi mới trong việc quản lý tài nguyên. Tương lai của nghiên cứu này không chỉ dừng lại ở việc đánh giá mà còn cần phát triển các giải pháp bền vững, nhằm bảo vệ tài nguyên đất rừng cho các thế hệ mai sau.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu bền vững

Nghiên cứu bền vững là yếu tố then chốt trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên tại Kon Tum.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Định hướng nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các mô hình quản lý tài nguyên bền vững, đồng thời tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong các hoạt động bảo tồn và phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Mối quan hệ tương tác giữa con người và tự nhiên là một thực thể bao trùm, trong đó các hoạt động nhân sinh tạo ra tác động sâu rộng đối với tài nguyên và môi trường. Trên thế giới, cảnh quan học nhân sinh đã hình thành và phát triển từ sớm tại các quốc gia như Liên bang Nga, Anh, Mỹ, Canada. Tuy nhiên, tại Việt Nam, hướng nghiên cứu này còn hạn chế, các công bố trước đó chủ yếu dừng lại ở việc bàn luận quan điểm, xác định đối tượng hoặc xây dựng các hệ thống phân loại mang tính lý thuyết, thiếu vắng các nghiên cứu ứng dụng cụ thể trên một đơn vị lãnh thổ hành chính cấp tỉnh.

Thực tiễn tại tỉnh Kon Tum cho thấy thiên nhiên chịu sức ép lớn từ sự tàn phá của chiến tranh hóa học trong quá khứ và việc khai thác tài nguyên thiếu cơ sở khoa học. Mặc dù Kon Tum có diện tích tự nhiên rộng lớn, mật độ dân cư thấp và tài nguyên rừng phong phú, diện tích và chất lượng rừng tại đây liên tục bị suy giảm do các tác động nhân sinh không hợp lý. Quá trình biến đổi tiêu cực của cảnh quan không chỉ tác động trực tiếp đến đời sống dân cư và chiến lược kinh tế - xã hội của tỉnh mà còn ảnh hưởng đến khu vực Tây Nguyên và Duyên hải miền Trung. Do đó, việc nghiên cứu tổng hợp và đánh giá cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum nhằm đề xuất giải pháp sử dụng hợp lý tài nguyên đất, rừng trở thành yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu của luận án là xác lập các luận cứ khoa học của sự thành tạo và biến đổi cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum, từ đó đề xuất định hướng sử dụng hợp lý và bảo vệ tài nguyên đất, rừng một cách bền vững.

Để hoàn thành mục tiêu nêu trên, luận án thực hiện 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số theo văn bản:

1. Xác lập cơ sở lý luận khoa học của sự thành tạo và biến đổi cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum.
2. Nghiên cứu các yếu tố và quy luật thành tạo, phân hoá cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum.
3. Nghiên cứu, phân tích đặc điểm và biến đổi cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum.
4. Đánh giá cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum và đề xuất định hướng sử dụng hợp lý và bảo vệ tài nguyên đất, rừng.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các đơn vị cảnh quan nhân sinh trên địa bàn tỉnh Kon Tum.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

• Về không gian: Toàn bộ phạm vi ranh giới hành chính tỉnh Kon Tum với diện tích tự nhiên là 961.450,00 ha, tọa độ địa lý trải dài từ 13°55'06'' đến 15°26'44'' vĩ bắc và từ 107°20'16'' đến 108°32'30'' kinh đông. Phía tây giáp Lào và Campuchia với 260 km đường biên giới, phía bắc giáp tỉnh Quảng Nam (142 km), phía đông giáp tỉnh Quảng Ngãi (74 km), phía nam giáp tỉnh Gia Lai (203 km).
• Về nội dung: Tập trung vào cơ sở lý luận cảnh quan nhân sinh, các yếu tố thành tạo, phân tích đặc điểm, diễn thế và đánh giá tính phù hợp của cảnh quan nhân sinh phục vụ mục tiêu sử dụng hợp lý, bảo vệ tài nguyên đất và rừng.
• Về thời gian: Nguồn tư liệu điều tra thực địa được tác giả thực hiện trong giai đoạn từ năm 1999 đến 2003, kết hợp chuỗi dữ liệu kinh tế - xã hội địa phương giai đoạn 1991 - 2001 và ảnh viễn thám Spot các năm 1999, 2001.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tại Tây Âu và Bắc Mỹ, việc nghiên cứu các cảnh quan chịu tác động bởi hoạt động của con người xuất hiện từ đầu thế kỷ XX. Năm 1925, Carl Sauer thuộc trường phái địa lý Berkeley đã đưa ra quan niệm về cảnh quan văn hóa (cultural landscape), xem cảnh quan tự nhiên là đối tượng chịu tác động của văn hóa để hình thành nên cảnh quan văn hóa mới. Lovejoy (1973) nghiên cứu sâu về các cảnh quan bị thay đổi do tác nhân con người tại Anh và chỉ ra không nên tách rời cứng nhắc giữa tự nhiên và nhân sinh. Khái niệm này tiếp tục được ghi nhận và phân tích trong Từ điển địa lý nhân văn (Johnston et al., 2001) cũng như các công trình của McCormack và O'Leary (2000).

Tại Liên bang Nga và Đông Âu, nghiên cứu cảnh quan nhân sinh có lịch sử phát triển liên tục. Ranh giới nghiên cứu được Dokuchaev (1892) và Irmainxki (1893) đề cập. Thuật ngữ cảnh quan nhân sinh được Gozep sử dụng lần đầu năm 1930 ở vùng địa hình cát. Ramensky (1935, 1938) mở rộng đối tượng cảnh quan học sang các cảnh quan biến đổi và cảnh quan văn hóa. Pervukhin (1938) và Irlinsky (1941) nghiên cứu quy luật chuyển đổi cảnh quan do hoạt động con người. Giai đoạn sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Saushkin (1946, 1947, 1951, 1973) công bố các công trình mô hình hóa cảnh quan nông nghiệp và đưa ra thuật ngữ "Tự nhiên con người". Kotenikov (1950) phân loại cảnh quan theo 5 mức độ biến đổi. Hướng phân loại dựa trên mức độ tác động tiếp tục được Bogdanov (1951), Kalenxnic (1955), Raman (1958 - nghiên cứu cảnh quan quần cư), Dekulin (1961), Prokaev (1965) và Isachenko (1965, 1991) phát triển.

Đặc biệt, Milkov (1970, 1973, 1977) đã hoàn thiện hệ thống lý luận cảnh quan nhân sinh với 6 hệ thống phân loại theo các căn cứ: nội dung, mức độ tác động, nguồn gốc hình thành, mục đích xuất hiện, thời gian tự điều chỉnh và giá trị kinh tế. Ryabchikov (1972) tổng kết cấu trúc địa quyển và mô tả sơ đồ cảnh quan nhân sinh toàn cầu gắn với sử dụng đất. Bulatov (1977, 1999) nhấn mạnh tiếp cận sinh thái học cảnh quan trong phân tích cấu trúc, chức năng và biến đổi nhân sinh.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu cảnh quan nhân sinh bắt đầu xuất hiện vào cuối thế kỷ XX:

• Nguyễn Ngọc Khánh nghiên cứu về cảnh quan sinh thái nhân sinh và vai trò của các hoạt động con người đối với việc sử dụng hợp lý tài nguyên.
• Phạm Hoàng Hải và cộng sự (1993, 1997) khẳng định hoạt động kinh tế - xã hội tạo nên tập hợp cảnh quan nhân sinh bị biến đổi, chỉ ra ranh giới mang tính quy ước giữa cảnh quan tự nhiên và nhân sinh.
• Nguyễn Văn Vinh và cộng sự (1999) xây dựng bản đồ cảnh quan sinh thái nhân sinh Việt Nam tỷ lệ 1/1.000.000 dựa trên mức độ tác động của con người (không bị tác động, tác động yếu, tác động trung bình, tác động mạnh).
• Nguyễn Cao Huần (2002) đề xuất hệ thống phân loại cảnh quan nhân sinh Việt Nam gồm 6 lớp dựa theo chức năng kinh tế - xã hội.
• Vũ Tự Lập (1976) nhấn mạnh việc xây dựng các hệ thống phân loại cảnh quan mang tính ứng dụng thực tiễn. Hướng tiếp cận sinh thái cảnh quan còn có sự tham gia của Nguyễn Thế Thôn, Lê Huy Bá, Lâm Minh Triết, Phạm Quang Hạnh.

Về địa bàn nghiên cứu, Chương trình Tây Nguyên I (1978 - 1980) do Nguyễn Văn Chiển chủ biên (1985) đã khảo sát tổng thể các hợp phần tự nhiên. Nguyễn Văn Chiển và Phạm Quang Anh phân vùng tự nhiên Tây Nguyên thành 21 vùng, trong đó Kon Tum chiếm 5 vùng. Chương trình Tây Nguyên II (1984 - 1988) thành lập Bản đồ cảnh quan sinh thái Tây Nguyên tỷ lệ 1/250.000 (Nguyễn Thành Long và cộng sự, 1988). Hoàng Tuấn Hiệp và cộng sự đánh giá thích nghi đất đai theo phương pháp FAO cho cây trồng, vật nuôi tại khu vực.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết:

• Các nghiên cứu cảnh quan nhân sinh tại Việt Nam trước đó chưa có công trình nào triển khai thực tế ở cấp độ lãnh thổ hành chính cấp tỉnh.
• Bản đồ cảnh quan sinh thái Tây Nguyên năm 1988 phản ánh thuần túy yếu tố tự nhiên nguồn gốc (xếp nương rẫy, đất cây công nghiệp vào kiểu rừng nhiệt đới thường xanh), chưa phản ánh hiện trạng sử dụng đất và yếu tố nhân văn.
• Chưa có công trình nghiên cứu riêng biệt, thành lập bản đồ cảnh quan nhân sinh cho tỉnh Kon Tum phục vụ việc đánh giá tính phù hợp để sử dụng bền vững tài nguyên đất và rừng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xác định: "Cảnh quan nhân sinh là một dạng của cảnh quan hiện đại, được hình thành trên nền chung của các địa tổng thể mà trong đó hoạt động của con người trở thành yếu tố cơ bản tham gia thành tạo và diễn thế phát triển của cảnh quan". Cảnh quan nhân sinh có cấu trúc gồm hai khối hợp phần:

• Khối tự nhiên: Địa chất, địa mạo, khí hậu, thuỷ văn, thổ nhưỡng, giới sinh vật.
• Khối nhân sinh: Con người cùng các hoạt động kinh tế, xã hội, kỹ thuật.

Tương ứng với hai khối cấu trúc là hai chức năng cơ bản: chức năng tự nhiên và chức năng xã hội (khả năng đảm bảo giá trị kinh tế, xã hội và môi trường sống). Luận án mô hình hóa mối quan hệ cảnh quan qua các hàm toán học:

• Cảnh quan tự nhiên là hàm của 6 biến tự nhiên: $$F_{CQTN} = u(x)$$ với các biến $x_1$ (địa chất), $x_2$ (địa hình), $x_3$ (khí hậu), $x_4$ (thuỷ văn), $x_5$ (thổ nhưỡng), $x_6$ (sinh vật).
• Cảnh quan nhân sinh tích hợp thêm hàm nhân sinh: $$F_{CQNS} = g(u(x), v(y))$$ trong đó $v(y)$ là hàm nhân sinh với $y$ biểu diễn các biến dân tộc, điểm quần cư, hạ tầng tưới tiêu, chính sách phát triển.

Quan điểm nghiên cứu chủ đạo là "Tiếp cận nhân sinh", xem con người và các hoạt động phát triển là một hợp phần có tính độc lập tương đối, giữ vai trò quyết định chiều hướng biến đổi của cảnh quan. Khi phân tích và đánh giá cảnh quan nhân sinh, các chỉ tiêu kinh tế - xã hội được tích hợp trực tiếp vào hệ thống chỉ tiêu tự nhiên thành hệ thống chỉ tiêu tự nhiên - nhân sinh.

Hệ thống phân loại cảnh quan nhân sinh được xây dựng theo nội dung (chức năng kinh tế - xã hội) gồm 6 cấp: Lớp $\rightarrow$ Phụ lớp $\rightarrow$ Kiểu $\rightarrow$ Phụ kiểu $\rightarrow$ Loại $\rightarrow$ Dạng. Đối với bản đồ tỷ lệ trung bình 1/250.000 áp dụng cho tỉnh Kon Tum, luận án sử dụng hệ thống 3 cấp phân vị chính: Lớp, Kiểu và Loại.

Luận án vận dụng 5 phương pháp nghiên cứu:

1. Phương pháp bản đồ và hệ thông tin địa lý (GIS): Sử dụng công nghệ GIS và viễn thám để chồng xếp, tích hợp các lớp dữ liệu không gian, xây dựng cơ sở dữ liệu số và thành lập các bản đồ chuyên đề tỷ lệ 1/250.000 (địa mạo thổ nhưỡng, sinh khí hậu, hiện trạng sử dụng đất, cảnh quan nhân sinh, phân vùng cảnh quan nhân sinh, định hướng sử dụng tài nguyên đất và rừng).
2. Phương pháp khảo sát thực địa: Khảo sát thực địa theo các điểm và tuyến đại diện (tuyến từ khối núi cao Ngọc Linh qua thung lũng Đắc Tô, thị xã Kon Tum xuống vùng núi thấp Sa Thầy; tuyến cao nguyên Kon Plong qua Đắc Hà lên ngã ba biên giới huyện Ngọc Hồi) nhằm kiểm chứng ranh giới cảnh quan và thu thập thông tin hiện trạng.
3. Phương pháp phỏng vấn: Phỏng vấn trực tiếp người dân bản địa về tập quán canh tác truyền thống, lịch sử biến đổi cảnh quan; phỏng vấn cán bộ quản lý địa phương và các nhà khoa học về chính sách, quy hoạch và chương trình phát triển.
4. Phương pháp phân tích - tổng hợp số liệu: Xử lý, chuẩn hóa các nguồn số liệu thống kê liên ngành, chọn lọc các chỉ tiêu tự nhiên và nhân sinh phục vụ quy trình đánh giá thích nghi.
5. Phương pháp đánh giá tính phù hợp của cảnh quan: Dựa trên nguyên tắc đánh giá đất đai của FAO kết hợp các chỉ tiêu kinh tế - xã hội, phân chia thành 3 mức độ phù hợp: rất phù hợp, phù hợp, ít (hoặc không) phù hợp.

Nguồn dữ liệu và tư liệu của luận án bao gồm:

• Các đề tài khoa học tác giả tham gia hoặc chủ trì: Đề tài cấp Nhà nước về ảnh hưởng của chất độc hóa học chứa dioxin (2001 - 2003); Đề tài phối hợp Việt Nam - Liên bang Nga về hậu quả chiến tranh hóa học lên hệ sinh thái (1998 - 2003); Đề tài cấp cơ sở về ảnh hưởng của chiến tranh hóa học và hoạt động nhân sinh lên cảnh quan tỉnh Kon Tum (1999 - 2001); các số liệu điều tra thực địa của tác giả từ năm 1999 đến 2003.
• Báo cáo lập bản đồ địa chất và tìm kiếm khoáng sản nhóm tờ Kon Tum - Quảng Ngãi năm 1994 của Cục Địa chất Việt Nam.
• Dữ liệu và bản đồ chuyên đề tỷ lệ 1/250.000 từ Chương trình Tây Nguyên I và Chương trình Tây Nguyên II.
• Số liệu kiểm kê rừng năm 2000, 2001 của Viện Điều tra quy hoạch rừng thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
• Chuỗi thống kê kinh tế - xã hội tỉnh Kon Tum giai đoạn 1991 - 1995 và 1996 - 2001 do các sở, ban ngành địa phương cung cấp.
• Ảnh vệ tinh Spot chụp các năm 1999 và 2001.

Nội dung chính theo từng chương

Luận án được trình bày trong 150 trang đánh máy (không tính mở đầu và phụ lục), bao gồm 4 chương với 30 biểu bảng, 2 biểu đồ, 17 hình vẽ - bản đồ và 1 lát cắt tổng hợp.

Chương 1: Cơ sở lý luận nghiên cứu cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên đất, rừng

Chương này tổng thuật lịch sử phát triển của cảnh quan học nhân sinh tại Tây Âu, Bắc Mỹ, Liên Xô cũ, Liên bang Nga và Việt Nam. Luận án phân tích 6 hệ thống phân loại cảnh quan nhân sinh của Milkov và các quan điểm phân loại của Kotenikov, Prokaev, Isachenko, Nguyễn Cao Huần. Trên cơ sở đó, tác giả lựa chọn hệ thống phân loại theo nội dung (chức năng kinh tế - xã hội) gồm 6 lớp phù hợp với điều kiện nghiên cứu cấp tỉnh. Tác giả luận chứng sự cần thiết của quan điểm "Tiếp cận nhân sinh", mô hình hóa cấu trúc đầu vào - đầu ra của cảnh quan nhân sinh và thiết lập hệ thống 5 phương pháp nghiên cứu phục vụ đánh giá tài nguyên lãnh thổ.

Chương 2: Các hợp phần và yếu tố thành tạo cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum

Chương 2 phân tích chi tiết hai nhóm yếu tố thành tạo cảnh quan trên địa bàn tỉnh:

1. Các hợp phần và yếu tố tự nhiên:

• Vị trí địa lý: Tỉnh miền núi vùng cao biên giới ngã ba Đông Dương, có diện tích 961.450,00 ha, giữ vai trò phòng hộ đầu nguồn cho các hệ thống sông chảy sang Duyên hải miền Trung, Campuchia và hạ Lào.
• Đặc điểm địa chất: Thuộc địa khối Kon Tum với nền móng kết tinh cổ nhất Việt Nam. Cấu trúc vòm nâng dạng khối tảng gồm các đá siêu biến chất tuổi Arkeozoi - Proterozoi chiếm diện tích lớn nhất; đá trầm tích biến chất phiến sét tại Sa Thầy, Ngọc Hồi; phun trào bazan Neogen - Đệ tứ tại Kon Plong và nam Sa Thầy; đá xâm nhập granit, granoxienit phân bố rộng khắp; trầm tích bở rời Đệ tứ phân bố ở thung lũng dọc sông Đắc Bla, Pô Kô.
• Đặc điểm địa hình: Địa hình dốc từ bắc xuống nam và từ đông sang tây. Điểm cao nhất là đỉnh núi Ngọc Linh (2.598 m). Địa hình có độ dốc >15° chiếm khoảng 529.000 ha (gần 2/3 diện tích tự nhiên); địa hình có độ dốc <8° chiếm 278.000 ha (chiếm 28,91% diện tích).

Bảng phân bố các đai cao cơ bản của tỉnh Kon Tum:

Thứ tự	Đai độ cao	Diện tích (ha)	Tỷ lệ (%)	Phân bố chủ yếu
1	Dưới 600 m	237.548,00	24,71	Sa Thầy, Thị xã Kon Tum, Đắc Hà, Ngọc Hồi
2	600 - 1.000 m	365.106,00	37,97	Đắc Hà, Đắc Tô, Ngọc Hồi, Đắc Glei, Kon Plong
3	1.000 - 2.000 m	350.799,00	36,49	Kon Plong, Đắc Tô, Đắc Glei
4	Trên 2.000 m	7.997,00	0,83	Đắc Glei, Đắc Tô
Tổng		961.450,00	100,00	Toàn bộ lãnh thổ tỉnh

• Đặc điểm khí hậu: Khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên, tổng nhiệt độ năm đạt 8.500°C, nhiệt độ trung bình năm vùng dưới 600 m từ 22 - 25°C. Lượng mưa dao động từ 1.500 mm đến trên 2.500 mm (đỉnh Ngọc Linh trên 2.500 mm). Mùa mưa kéo dài từ tháng 5 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau; ẩm độ không khí tháng 2 có thể giảm xuống 62%. Luận án phân chia lãnh thổ thành 13 loại sinh khí hậu trên 5 đai cao: đai dưới 600 m (4 loại: IAoa, IBoc, ICoc, ICod); đai 600 - 1.000 m (4 loại: IIA1a, IIA1b, IIC1c, IIC1d); đai 1.000 - 1.400 m (2 loại: IIIA1a, IIIB1b); đai 1.400 - 2.000 m (2 loại: IVA2a, IVB2b); đai trên 2.000 m (1 loại: VA3a).
• Đặc điểm thuỷ văn: Gồm 3 hệ thống lưu vực sông chính thuộc hệ thống sông Sê San: sông Đắc Bla (3.050 km²), sông Pô Kô - Sa Thầy (3.530 km²) và sông Đắc Psy (850 km²). Nước ngầm phân bố theo 3 thành tạo đá chính (đá biến chất, đá macma xâm nhập, đá bazan), xuất hiện ở dạng đới nứt nẻ và nguồn lộ với lưu lượng thông thường 0,1 - 0,5 l/s (riêng nguồn lộ phong hóa bazan đạt 0,1 - 2,0 l/s), độ khoáng hóa dao động 0,1 - 0,5 g/l.
• Đặc điểm thổ nhưỡng, thảm thực vật và tài nguyên đa dạng sinh học.

2. Các yếu tố kinh tế - xã hội và nhân sinh:

• Phân tích cơ cấu dân số, thành phần dân tộc thiểu số và nguồn lao động.
• Tập quán canh tác nương rẫy truyền thống và phương thức khai thác tài nguyên lãnh thổ của các cộng đồng cư dân địa phương.
• Tác động của chiến tranh hóa học: Thống kê các phi vụ rải chất độc hóa học của quân đội Mỹ tại vùng Sa Thầy, làm hủy hoại cấu trúc rừng nguyên sinh và suy thoái môi trường đất.
• Đánh giá hiện trạng sử dụng đất và tác động từ các chính sách, dự án phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 1991 - 2001.

Chương 3: Cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum

Chương 3 trình bày các kết quả phân loại, lập bản đồ và phân vùng cảnh quan nhân sinh:

• Luận án xác lập hệ thống phân loại và xây dựng Bản đồ cảnh quan nhân sinh tỉnh Kon Tum tỷ lệ 1/250.000 gồm 6 lớp, 35 kiểu và 184 loại cảnh quan nhân sinh:
  1. Lớp cảnh quan nông nghiệp: Phân bố chủ yếu ở các thung lũng, trũng giữa núi và cao nguyên bằng phẳng, bao gồm cảnh quan lúa nước, hoa màu, cây công nghiệp ngắn ngày và cây công nghiệp lâu năm.
  2. Lớp cảnh quan quần cư và công nghiệp: Gồm các điểm dân cư đô thị, khu dân cư nông thôn và hạ tầng kỹ thuật.
  3. Lớp cảnh quan rừng nhân sinh: Gồm các diện tích rừng trồng kinh tế và rừng trồng phòng hộ.
  4. Lớp cảnh quan trảng cỏ, cây bụi, cây gỗ nguồn gốc nhân sinh: Chiếm diện tích đáng kể, hình thành sau nương rẫy thoái hóa, rừng bị khai thác kiệt quệ hoặc bị hủy hoại do chất độc hóa học.
  5. Lớp cảnh quan rừng tự nhiên bảo tồn: Các khu rừng đặc dụng, vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên chịu sự quản lý của con người.
  6. Lớp cảnh quan thuỷ vực nhân sinh: Gồm các hồ chứa thủy lợi, hồ thủy điện và ao nuôi trồng thủy sản.
• Phân vùng cảnh quan: Xác lập hệ thống phân vùng gồm 4 vùng cảnh quan nhân sinh dựa trên các nguyên tắc phân hóa tự nhiên kết hợp cường độ tác động kinh tế - xã hội.
• Phân tích cơ chế biến đổi tự nhiên - nhân tác và quy luật diễn thế cảnh quan dưới tác động của con người, đặc biệt là diễn thế thoái hóa từ rừng tự nhiên sang cảnh quan nương rẫy, trảng cỏ - cây bụi và khả năng phục hồi của chúng.

Chương 4: Đánh giá cảnh quan nhân sinh và định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên đất, rừng lãnh thổ Kon Tum

Chương 4 thực hiện đánh giá tính phù hợp sinh thái - nhân sinh và đề xuất định hướng không gian:

• Thiết lập hệ thống chỉ tiêu đánh giá tính phù hợp theo 3 mức độ: rất phù hợp, phù hợp, ít (hoặc không) phù hợp đối với 5 loại hình sử dụng đất chính:
  1. Cảnh quan lúa nước.
  2. Cảnh quan hoa màu và cây công nghiệp hàng năm.
  3. Cảnh quan cây công nghiệp lâu năm (cà phê, cao su).
  4. Cảnh quan nương rẫy.
  5. Cảnh quan trảng cỏ và cây bụi phục vụ phát triển đồng cỏ chăn thả gia súc.
• Kết quả đánh giá cho thấy phần lớn diện tích đang khai thác thuộc mức rất phù hợp và phù hợp, tuy nhiên mức độ ổn định sinh thái và hiệu quả kinh tế ở nhiều đơn vị cảnh quan còn hạn chế do thiếu nước vào mùa khô và nguy cơ xói mòn trên sườn dốc.
• Đề xuất định hướng khai thác sử dụng hợp lý tài nguyên đất, rừng theo từng đơn vị cảnh quan và theo 4 vùng cảnh quan nhân sinh của tỉnh Kon Tum, nhấn mạnh việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, bảo vệ nghiêm ngặt diện tích rừng đầu nguồn và phục hồi thảm thực vật trên đất dốc.

Kết quả và những đóng góp mới

Các đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học của luận án bao gồm:

• Góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận về sự thành tạo và biến đổi của cảnh quan nhân sinh; làm rõ quan điểm "Tiếp cận nhân sinh" trong nghiên cứu địa lý tổng hợp, xác lập mô hình toán học và cấu trúc hai khối (tự nhiên - nhân sinh) của cảnh quan.
• Chứng minh sự hình thành và phát triển của cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum là một tất yếu khách quan, chịu sự chi phối chặt chẽ của các điều kiện tự nhiên và hoạt động nhân sinh, trong đó hoạt động nông - lâm nghiệp đóng vai trò chủ đạo.
• Luận giải cơ chế biến đổi và quy luật diễn thế nhân tác của các đơn vị cảnh quan dưới tác động của tập quán canh tác nông nghiệp, khai thác lâm nghiệp và hậu quả chiến tranh hóa học.

Các đóng góp mới về mặt thực tiễn và ứng dụng:

• Lần đầu tiên xây dựng Bản đồ cảnh quan nhân sinh cấp tỉnh tại Việt Nam (tỉnh Kon Tum) ở tỷ lệ 1/250.000, phản ánh đầy đủ hệ thống 6 lớp, 35 kiểu, 184 loại thuộc 4 vùng cảnh quan nhân sinh.
• Đánh giá định lượng mức độ phù hợp của các dạng khai thác đất đai hiện trạng theo 3 cấp độ (rất phù hợp, phù hợp, ít hoặc không phù hợp), chỉ rõ các hạn chế về mặt kinh tế và sinh thái của từng loại hình sử dụng.
• Đề xuất hệ thống định hướng và giải pháp cụ thể:
  1. Hạn chế tối đa việc canh tác nương rẫy du canh trên các sườn núi có độ dốc >15° nhằm ngăn chặn quá trình rửa trôi, xói mòn đất.
  2. Phát triển cây công nghiệp lâu năm có giá trị kinh tế tại các cao nguyên bazan và vùng đồi bán sơn địa, gắn liền với các biện pháp giữ ẩm và bảo vệ đất.
  3. Chuyển đổi và khai thác hợp lý các cảnh quan trảng cỏ, cây bụi thứ sinh cho phát triển đồng cỏ chăn nuôi đại gia súc kết hợp khoanh nuôi tái sinh rừng.
  4. Tăng cường xây dựng các công trình hồ đập thủy lợi nhỏ và vừa để điều tiết nguồn nước trong mùa khô; bảo vệ nghiêm ngặt các dải rừng phòng hộ đầu nguồn thuộc lưu vực sông Đắc Bla, Pô Kô và Đắc Psy.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Nguồn tư liệu cơ bản về điều kiện kinh tế - xã hội và tài nguyên tự nhiên của tỉnh Kon Tum giai đoạn nghiên cứu còn phân tán, thiếu đồng bộ giữa các ngành và địa phương.
• Do phạm vi lãnh thổ rộng lớn (961.450 ha), địa hình chia cắt mạnh và thực hiện ở tỷ lệ trung bình 1/250.000, luận án mới dừng lại ở việc phân loại đến cấp loại cảnh quan, chưa thể đi sâu vào các cấp phân vị chi tiết hơn như phụ kiểu hay dạng cảnh quan nhân sinh.
• Mạng lưới điểm khảo sát thực địa tại một số khu vực vùng sâu, vùng xa thuộc biên giới phía tây còn thưa, phải kết hợp suy đoán qua ảnh viễn thám và phỏng vấn hồi cố.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Ứng dụng công nghệ GIS và viễn thám độ phân giải cao để thành lập bản đồ cảnh quan nhân sinh ở tỷ lệ lớn (1/50.000 hoặc 1/25.000) cho từng huyện trọng điểm nông nghiệp hoặc các tiểu lưu vực nhạy cảm môi trường.
• Tiếp tục theo dõi, định lượng hóa các dòng vật chất, năng lượng và tốc độ diễn thế phục hồi của thảm thực vật sau nương rẫy theo thời gian thực.

Giá trị tham khảo

Luận án cung cấp nguồn tài liệu khoa học có giá trị ứng dụng cho các đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên các chuyên ngành Địa lý tự nhiên, Cảnh quan học, Quản lý tài nguyên thiên nhiên, Lâm nghiệp và Nông nghiệp sinh thái: Cung cấp khung lý thuyết về cảnh quan nhân sinh, phương pháp xây dựng bản đồ cảnh quan kết hợp yếu tố nhân văn và quy trình đánh giá tính phù hợp lãnh thổ.
• Cơ quan quản lý nhà nước tại tỉnh Kon Tum và khu vực Tây Nguyên (Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Kế hoạch và Đầu tư): Tham khảo Bản đồ cảnh quan nhân sinh và Bản đồ định hướng sử dụng tài nguyên đất, rừng tỷ lệ 1/250.000 làm căn cứ khoa học cho công tác quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, bố trí cơ cấu cây trồng và phân bổ đất lâm nghiệp.
• Nội dung đáng tham khảo nhất là phương pháp luận "Tiếp cận nhân sinh", hệ thống phân loại 6 lớp cảnh quan nhân sinh và bảng số liệu phân bố các đai cao, đai sinh khí hậu tại tỉnh Kon Tum.

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ thống phân loại cảnh quan nhân sinh tỉnh Kon Tum trong luận án gồm những cấp phân vị nào và có bao nhiêu đơn vị được xác lập?
Luận án sử dụng hệ thống phân loại theo nội dung gồm 3 cấp phân vị chính trên bản đồ tỷ lệ 1/250.000: Lớp $\rightarrow$ Kiểu $\rightarrow$ Loại. Kết quả xác lập được 6 lớp cảnh quan (Nông nghiệp; Quần cư và công nghiệp; Rừng nhân sinh; Trảng cỏ, cây bụi, cây gỗ nguồn gốc nhân sinh; Rừng tự nhiên bảo tồn; Thủy vực nhân sinh), 35 kiểu và 184 loại cảnh quan nhân sinh, phân bố trong 4 vùng cảnh quan.

2. Địa hình tỉnh Kon Tum phân hóa theo các đai độ cao với tỷ lệ diện tích cụ thể như thế nào?
Lãnh thổ tỉnh Kon Tum (tổng diện tích 961.450,00 ha) được chia thành 4 đai độ cao:

• Đai dưới 600 m: Chiếm 237.548,00 ha (24,71%).
• Đai 600 - 1.000 m: Chiếm 365.106,00 ha (37,97%).
• Đai 1.000 - 2.000 m: Chiếm 350.799,00 ha (36,49%).
• Đai trên 2.000 m: Chiếm 7.997,00 ha (0,83%).

3. Khí hậu Kon Tum được phân chia thành bao nhiêu loại sinh khí hậu và yếu tố hạn chế lớn nhất cho sản xuất là gì?
Luận án phân chia khí hậu Kon Tum thành 13 loại sinh khí hậu thuộc 5 đai cao khác nhau. Hạn chế lớn nhất đối với sản xuất nông - lâm nghiệp là sự phân hóa mùa mưa và mùa khô sâu sắc; mùa khô kéo dài từ 4 đến 6 tháng, độ ẩm không khí có tháng giảm mạnh xuống 62% gây bốc hơi cao và hạn hán nghiêm trọng tại các vùng thiếu thảm phủ thực vật.

4. Ba hệ thống lưu vực sông chính trên địa bàn tỉnh Kon Tum có diện tích lưu vực là bao nhiêu?
Ba hệ thống sông chính thuộc lưu vực sông Sê San tại Kon Tum gồm:

• Sông Đắc Bla: Diện tích lưu vực khoảng 3.050 km².
• Sông Pô Kô - Sa Thầy: Diện tích lưu vực khoảng 3.530 km².
• Sông Đắc Psy: Diện tích lưu vực khoảng 850 km².

5. Quan điểm "Tiếp cận nhân sinh" được mô hình hóa toán học như thế nào trong luận án?
Cảnh quan nhân sinh được xác định là hàm chứa cả hợp phần tự nhiên và hợp phần nhân sinh: $F_{CQNS} = g(u(x), v(y))$, trong đó $u(x)$ là hàm của 6 biến tự nhiên ($x_1$ địa chất, $x_2$ địa hình, $x_3$ khí hậu, $x_4$ thủy văn, $x_5$ thổ nhưỡng, $x_6$ sinh vật), còn $v(y)$ là hàm nhân sinh biểu diễn các biến tác động từ phía con người (dân tộc, tập quán canh tác, điểm quần cư, khả năng tưới tiêu, chính sách).

Kết luận

Luận án đã hệ thống hóa và phát triển cơ sở lý luận về cảnh quan học nhân sinh tại Việt Nam thông qua việc xác lập quan điểm "Tiếp cận nhân sinh" và mô hình cấu trúc chức năng của cảnh quan. Công trình đã thành lập thành công Bản đồ cảnh quan nhân sinh tỉnh Kon Tum tỷ lệ 1/250.000 với 6 lớp, 35 kiểu, 184 loại thuộc 4 vùng cảnh quan trên cơ sở tích hợp tài liệu thực địa giai đoạn 1999 - 2003, dữ liệu viễn thám và hệ thống thông tin địa lý. Kết quả đánh giá tính phù hợp của các đơn vị cảnh quan cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp phục vụ định hướng quy hoạch, sử dụng bền vững tài nguyên đất và rừng trên địa bàn tỉnh Kon Tum.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, nội dung chính của luận án được bố cục trong 4 chương với 30 biểu bảng, 2 biểu đồ, 17 hình vẽ, bản đồ và 1 lát cắt tổng hợp. Cơ sở lý luận nghiên cứu cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên đất, rừng Chƣơng 2. Các hợp phần và yếu tố thành tạo cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum Chƣơng 3. Cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 4.

Đánh giá cảnh quan nhân sinh và định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên đất, rừng lãnh thổ Kon Tum CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN NHÂN SINH LÃNH THỔ KON TUM PHỤC VỤ SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN ĐẤT, RỪNG 1. TỔNG QUAN VỀ CẢNH QUAN NHÂN SINH 1. Tình hình nghiên cứu cảnh quan nhân sinh 1. Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh ở Tây Âu và Bắc Mỹ Ở Tây Âu và Bắc Mỹ, các nhà địa lý nói chung và cảnh quan nói riêng đã quan tâm tới việc nghiên cứu những CQ bị tác động bởi hoạt động kinh tế của con người khá sớm.

Tuy nhiên, do những cách tiếp cận khác nhau nên quan niệm, tên gọi về những CQ bị tác động bởi con người có khác nhau. Năm 1925, nhà địa lý văn hoá Mỹ Carl Sauer đã nghiên cứu những CQ tự nhiên chịu tác động bởi các hoạt động của con người. Carl Sauer xem CQ tự nhiên là đối tượng, văn hoá là nhân tố tác động để rồi hình thành nên CQ văn hoá. Đặc biệt, ông còn cho rằng khi có nền văn hoá hoặc nhóm nhân tố văn hoá tác động, CQ văn hoá có thể được trẻ hoá hoặc hình thành nên những CQ văn hóa mới có cấu trúc khác trước (McCormack G.

Như vậy, rõ ràng ở một góc độ khác những tác động của con người không những thành tạo CQNS, mà còn có tác dụng tiếp tục biến đổi chúng, làm cho chúng diễn thế theo hướng nhân sinh. Tư tưởng và cách thức tiếp cận nghiên cứu của Sauer đã có ảnh hưởng đến thế hệ các nhà địa lý nhân văn (Johnton R. et al, 2001): “Tư tưởng của Sauer đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến nhiều nhà khoa học ở Bắc Mỹ cũng như lan rộng sang Tây  u và được đánh giá vượt lên trên trường phái địa lý văn hoá của Berkely – Trường phái 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Berkely” [109, tr. Cần biết thêm, Berkely là nhà triết học, địa lý học nổi tiếng của Ai Xơ Len thế kỷ XVIII.

Ở Anh, CQNS cũng được quan tâm khá sớm. Các nhà địa lý Anh mà điển hình là Lovejoy đã đi sâu nghiên cứu những CQ bị thay đổi do những tác nhân từ phía con người [106]. Cũng theo Lovejoy, ở những nơi có quá trình hình thành và phát triển lâu đời và thường xuyên chịu sự tác động của con người thì ở đó đã hình thành nên CQNS và khi nghiên cứu nó không nên cứng nhắc tách biệt cảnh quan tự nhiên và CQNS. Nhìn chung, dù ở các góc độ tiếp cận khác nhau nhưng các nhà địa lý, cảnh quan ở Tây Âu và Bắc Mỹ đều đã tiến hành nghiên cứu những đơn vị lãnh thổ tự nhiên chịu sự tác động từ phía con người.

Đây là cơ sở để hình thành nên một hướng nghiên cứu mới mà trong nhiều tài liệu sau này chúng được xem là bộ phận của địa lý nhân văn. Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh ở Liên bang Nga và Đông Âu Ngay trong những năm giữa của thể kỷ XX, các nhà địa lý đã bắt đầu quan tâm nhiều tới mối quan hệ và các tác động qua lại giữa con người và thiên nhiên. Họ nghiên cứu sự phức tạp và hệ quả của mối tác động đó trong xu hướng phát triển của địa tổng thể [126, tr. Phần lớn các công trình nghiên cứu đã công bố về sự tác động của con người vào thiên nhiên liên quan đến địa lý nhân sinh.

Về ranh giới giữa địa lý nhân sinh và CQ học nhân sinh được đề cập rất sớm trong chuyên khảo của Docutraev năm 1892 và Irmainxki năm 1893 [125]. Tuy vậy, cho đến nay có thể khẳng định, CQHNS ra đời vào những năm 30 của thế kỷ XX và đồng thời với nó là các quan niệm về đối tượng nghiên cứu (cảnh quan nhân sinh) cũng được đưa ra xem xét ở các góc độ khác nhau. Năm 1930 Gozep sử dụng thuật ngữ CQNS vào việc định rõ đặc tính các dạng lãnh thổ ở khu địa hình cát. Tiếp theo là Ramenxki (1935,1938) đã chú ý vào việc hình thành CQ dưới các tác động của con người.

Theo ông, đối tượng nghiên cứu của các nhà CQ học không phải chỉ ở mỗi đơn vị CQ tự nhiên mà cả những CQ biến đổi do con người và cả những CQ văn hóa do con người tạo ra [126, tr. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khi tiến hành tổng kết 20 năm phát triển của CQ học Liên Xô, Pervukhin (1938) đã nhận thấy “niềm say mê” tới việc tái tạo các CQ do hoạt động con người của các nhà khoa học CQ tự nhiên tăng lên và họ còn chỉ ra sự điều chỉnh cho phù hợp hơn vai trò của con người trong việc xây dựng CQ văn hoá và CQNS. Như vậy ngay từ thời gian đầu, các nhà địa lý đã có sự nhìn nhận và phân biệt CQNS và CQ văn hóa. Irlinxki (1941) đã cho công bố một bản tổng hợp ngắn gọn về tính quy luật chuyển đổi của CQ rừng trồng sang CQ thảo nguyên và sang CQNS [126, tr.

Ở đây có thể thấy rằng quan điểm của Irlinxki thừa nhận CQNS ở một dạng rất đặc thù, là kết quả rất xa sau diễn thế rừng trồng. Ông chưa mô tả rõ bản chất CQNS là gì. Vì vậy quan điểm này còn bị bó hẹp trong nội dung nghiên cứu riêng của ông. Ngay sau chiến tranh thế giới lần 2, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật cũng như sự tác động của con người vào tự nhiên đã xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu của Sauxkin (1946,1947,1951), Kotenikov (1950), Bogdanov (1951).

Hầu hết những nghiên cứu này đều tập trung vào lĩnh vực hoạt động nông nghiệp, trong đó chỉ ra thành phần kiểu hình CQ nông nghiệp nhân sinh (cảnh quan văn hoá hoặc bị biến đổi). Tập chuyên khảo của Sauxkin: “Những lược khảo địa lý về thiên nhiên và hoạt động nông nghiệp của dân cư ở các vùng khác nhau tại Liên bang Xô Viết” rất nổi tiếng nhưng theo Minkov thì đến nay vẫn chưa tìm được những nhận xét thỏa đáng về công trình này [126]. Dù vậy, có thể thấy rằng, trong cuốn chuyên khảo đã mô tả các mô hình địa lý của nền nông nghiệp ở Liên Xô. Những mô hình này được lấy từ những vùng khác nhau của đất nước và mang những đặc điểm khác nhau bởi sự tác động qua lại giữa hoạt động sản xuất của con người với CQ văn hoá.

Cuốn sách chuyên khảo này được xem là kinh nghiệm đầu tiên của việc nghiên cứu một cách nghiêm túc CQ nông nghiệp nhân sinh của ngành khoa học địa lý Liên Xô và Đông Âu. Những công trình nghiên cứu của Mirotxev (1951), Luxki (1957), Lidov (1960), Kharitonưtrev (1960), Prokaev (1965), Dobrodxkaia (1968), Nheulưbin (1970) và những nhà nghiên cứu khác đã lần lượt làm sáng tỏ vai trò của yếu tố do con người trong việc hình thành nên các tổ hợp cảnh quan. Đặc biệt có ý nghĩa là công trình của Grelukov (1972) trong lĩnh vực lịch sử địa lý các cảnh quan. Trong 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhiều năm, các tác giả trong bộ môn Địa lý tự nhiên nước ngoài ở trường Đại học Tổng hợp Matxcơva đã lần lượt nghiên cứu CQNS ở những nước khác nhau.

Kết quả của công trình “đồ sộ” này được tổng kết trong tập chuyên khảo của Riabtrikov với tựa đề: “Cấu trúc và sự chuyển biến địa quyển, sự phát triển tự nhiên và sự thay đổi do con người của nó” (1972). Trong quyển sách này, lần đầu tiên đã đưa ra cách mô tả bằng sơ đồ địa lý các CQNS trên phạm vi toàn cầu và chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ của chúng với những dạng cơ bản của việc sử dụng đất. Ở đây có thể thấy rằng, sự hình thành và phát triển CQNS gắn chặt với hoạt động sử dụng lãnh thổ của con người. Tuy vậy, do lĩnh vực hoạt động còn hạn chế nên Riabtrikov đi sâu vào các CQ nông nghiệp.

Từ năm 1968 việc nghiên cứu vấn đề sử dụng CQNS là một trong những hướng quan trọng trong các công trình khoa học của các nhà nghiên cứu địa chất trường Đại học tổng hợp Varonhetx. Đối tượng nghiên cứu chung của các công trình là những CQ kiến tạo, CQ nông nghiệp, CQ thành phố tại các khu trung tâm vùng đồng bằng Nga. Sau này, những CQ nói trên được nghiên cứu sâu hơn, đặc biệt là CQ nông nghiệp. Cùng với các nhà địa chất, các nhà sinh vật cũng bắt đầu chú ý vào mối liên hệ giữa sự phá huỷ và tái tạo đất bởi ngành công nghiệp (Kalenxnhikov 1974; Metorina, Orkinhikov 1975).

Pokonov (1974) đã chỉ ra những phương pháp mới nghiên cứu CQ kiến tạo ở những vùng khai thác dầu mỏ. Tuy vậy, theo Minkov và nhiều tác giả khác đã xác định rõ rằng, ngay từ rất xa xưa con người đã tích cực sử dụng các khu rừng và làm biến đổi CQ để tạo nên các CQ thảo nguyên hiện đại như ngày nay, đó chính là những đơn vị CQNS điển hình. Những kết quả thu được cho thấy, CQHNS đạt được những thành tựu đáng kể sau những năm 70 của thế kỷ XX. Điển hình có các công trình của Akhtysev, Berec, Bulatov, Drozdov, Kobalev và Minkov.

Các tác giả đều đề cập tới những biến đổi nhân sinh của CQ do tác động của con người, trong đó đặc biệt nhấn mạnh tới cấu trúc, chức năng và sự vận động phát triển của CQNS [113, 115, 116, 121, 126, 131]. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Sauxkin còn sử dụng thuật ngữ “Tự nhiên con người” hay là “Lịch sử của tự nhiên” để khẳng định vai trò của con người trong việc kiến tạo CQNS [130, tr. Sau này, nhiều tác giả thấy rằng, nội tại của CQNS luôn tồn tại mối quan hệ khăng khít giữa sinh vật với môi trường và sự cần thiết phải giải quyết mối quan hệ đó một cách đúng đắn. Chính vì lẽ đó đã xuất hiện quan điểm “Tiếp cận sinh thái” hay sinh thái hoá CQ [93, tr.

Thuộc trường phái này có nhiều đại diện như Bychkonxkaia, Mikhailov, Trupakhin… 1. Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh ở Việt Nam Cho đến nay, các công trình nghiên cứu về CQNS ở Việt Nam vẫn còn rất hạn chế.