Chương 1 nhằm mục đích giới thiệu cơ sở lý luận về hành vi người tiêu dùng, quyết định mua của người tiêu dùng và các nghiên cứu đã có về các nhân tố tác động đến quyết định lựa chọn nhà hàng thức ăn nhanh. Chương này bao gồm ba phần chính: lý thuyết về hành vi tiêu dùng, tiếp theo là các mô hình nghiên cứu đã thực hiện về quyết định lựa chọn nhà hàng thức ăn nhanh để làm căn cứ xây dựng mô hình nghiên cứu đề xuất cho đề tài. Và cuối cùng là tổng quan về tình hình thị trường thức ăn nhanh tại Việt Nam 1. LÝ THUYẾT VỀ HÀNH VI TIÊU DÙNG 1.
Một số khái niệm a. Hành vi người tiêu dùng Hiện nay có rất nhiều định nghĩa khác nhau về hành vi người tiêu dùng: Hành vi khách hàng là những hành động liên quan trực tiếp đến việc có được, tiêu dùng và xử lý thải bỏ những hàng hóa và dịch vụ, bao gồm các quá trình quyết định trước và sau những hành động này (Engel, Blackwell & Miniard, 1995). Philip Kotler (1999) định nghĩa: “ Hành vi của người tiêu dùng bao gồm các hoạt động tinh thần, tình cảm và thể chất mà con người sử dụng trong suốt quá trình lựa chọn, mua, sử dụng và xử lý các sản phẩm và dịch vụ để đáp ứng nhu cầu và mong muốn của họ”. Theo Kotler và Levy: “Hành vi khách hàng là những hành vi của các đơn vị ra quyết định trong việc mua sắm, sử dụng và xử lý, thải bỏ những hàng hóa và dịch vụ”.
Quyết định mua Quyết định mua được xem là bước quan trọng nhất trong cả tiến trình ra quyết định mua hàng. Đó là sự lựa chọn phương án được cho là tốt nhất để mua. Thuật ngữ “Quyết định mua” chỉ ra rằng một người tiêu dùng đã đánh giá cẩn thận những thuộc tính của một tập hợp các sản phẩm, thương hiệu hay dịch vụ và đưa ra quyết định lựa chọn một phương án cho phép đáp ứng nhằm thỏa mãn nhu cầu cá nhân. Theo Weitz & Wensley (2002): Việc ra quyết định của người tiêu dùng là một chuỗi các hoạt động nhận thức (và cảm xúc) diễn ra theo thời gian.
Điều này không phủ nhận một số quyết định đưa đến tác động đột ngột. Tuy nhiên, hầu hết các quyết định quan trọng đều đòi hỏi một chuỗi các nổ lực để hiểu rõ tình huống, xác định các lựa chọn, thu thập thông tin và rút ra những kết luận cần thiết. Theo Prasad và Jha (2014): Việc ra quyết định của người tiêu dùng có thể được định nghĩa là một quá trình thu thập và xử lý thông tin, đánh giá, lựa chọn phương án tốt nhất để có thể giải quyết một vấn đề hay thực hiện một sự lựa chọn mua. Mô hình hành vi mua của ngƣời tiêu dùng a.
Mô hình hành vi mua của Philip Kotler (1999) Mô hình hành vi mua theo Philip Kotler (1999) bao gồm 3 nhân tố cơ bản: Các tác nhân kích thích, hộp đen ý thức và phản ứng đáp lại. 8 Quá trình Đặc Các tác Các tác quyết Quyết điểm của nhân nhân định của định của ngƣời marketting khác ngƣời ngƣời mua mua mua Sản phẩm Kinh tế Văn hóa Nhận thức Lựa chọn Xã hội vấn đề sản phẩm Giá Công Cá tính Tìm kiếm Lựa chọn nghệ Địa điểm Tâm lý thông tin nhãn hiệu Chính trị Khuyến mãi Đánh giá Lựa chọn Văn hóa Quyết định địa lý Hành vi Định thời mua sắm gian mua Định số lượng mua Hình 1.1: Mô hình hành vi mua của Phipip Kotler Trong đó, các tác nhân bên ngoài gồm yếu tố marketing (sản phẩm, giá cả, phân phối và truyền thông) và môi trường (kinh tế, xã hội, chính trị…) kích thích xâm nhập vào hộp đen ý thức của người mua và gây ra những phản ứng đáp lại: quyết định lựa chọn sản phẩm, dịch vụ, nhãn hiệu, địa điểm, thời gian, số lượng… b. Mô hình của Engel, Blackwell và Miniard Theo mô hình của Engel, Blackwell và Miniard (1995) cho rằng việc ra quyết định của người tiêu dùng là các hành vi tuần tự, liên quan đến nhận biết nhu cầu, tìm kiếm thông tin, xử lý thông tin, đánh giá các lựa chọn trước khi mua, mua hàng, tiêu dùng, đánh giá các lựa chọn sau tiêu dùng và loại bỏ. 9 Các hành vi này chịu ảnh hưởng của ba nhóm nhân tố khác nhau, đó là sự khác biệt cá nhân, các ảnh hưởng môi trường và các quá trình tâm lý.2: Mô hình của Engel, Blackwell và Miniard - Ảnh hưởng của môi trường bao gồm văn hóa, tầng lớp xã hội, nhóm ảnh hưởng, gia đình và tình huống.
+ Văn hóa là tập hợp các kiểu mẫu hành vi thu nhận được có tính xã hội được lan truyền thông qua ngôn ngữ, giao tiếp…Văn hóa là sự khác biệt môi trường đầu tiên ảnh hưởng đến hành vi của khách hàng. Văn hóa là tập hợp các giá trị, quan niệm, tạo vật và các biểu tượng ý nghĩa khác giúp các cá nhân giao tiếp, giải thích và đánh giá như là một thành viên của xã hội. Văn hóa có khả năng thích nghi và thay đổi khi nó gặp phải những vấn đề mới. Văn hóa có thể thay đổi qua quá trình học hỏi văn hóa hay gọi là sự hòa nhập 10 văn hóa.
Bất kỳ nền văn hóa nào cũng bao gồm những bộ phận cấu thành nhỏ hơn – nhánh văn hóa. Nhánh văn hóa đem lại cho các thành viên của mình khả năng hòa đồng và giao tiếp cụ thể hơn với những người giống mình. Nguồn gốc dân tộc, chủng tộc, sắc tộc và môi trường địa lý gắn bó với nhánh văn hóa. Nhánh văn hóa luôn có ảnh hưởng sâu sắc tới sự quan tâm, đến cách đánh giá về giá trị hàng hóa và sở thích.
Cách thức lựa chọn, mua sắm và sử dụng hàng hóa của những người thuộc nhánh văn hóa khác là khác nhau. + Tầng lớp xã hội: được định nghĩa là sự phân chia tương đối ổn định và đồng nhất trong xã hội thành các cá nhân hay gia đình có cùng giá trị, phong cách lợi ích, của cải, tư thế, giáo dục và địa vị kinh tế. Các nhân tố về kinh tế, uy tín cá nhân, tầng lớp xã hội… sẽ quyết định tầng lớp xã hội của một cá nhân. Địa vị xã hội của con người cao hay thấp phụ thuộc vào chỗ họ thuộc tầng lớp xã hội nào.
Với một con người cụ thể sự chuyển đổi giai tầng xã hội cao hơn hay tụt xuống giai tầng xã hội thấp hơn là hiện tượng thường xảy ra. Điều quan trọng bậc nhất mà các nhà marketing cần quan tâm là những người cùng chung một giai tầng xã hội sẽ có khuynh hướng xử sự giống nhau. + Gia đình: là bao gồm một nhóm hai hay nhiều hơn những người có liên quan với nhau về huyết thống, hôn nhân hay nuôi dưỡng ở cùng với nhau. Thành viên của gia đình có thể đóng vai trò quan trọng trong quá trình mua hàng.
Những đóng góp của các thành viên có ảnh hưởng quan trọng đến quyết định của người mua. Gia đình thường được chia thành 2 loại: Gia đình định hướng: ông bà, cha mẹ, con cái – Yếu tố đầu tiên ảnh hưởng sâu xa đến sự hình thành hành vi mua. Từ ông, bà, cha, mẹ mỗi cá nhân có được những định hướng về tôn giáo, chính trị, kinh tế, những tham vọng cá nhân, giá trị bản thân và tình cảm. 11 Gia đình hôn phối: bao gồm vợ, chồng và con cái.
Gia đình kết hôn được coi là trung tâm mua. - Sự khác biệt cá nhân bao gồm các nguồn lực khách hàng, động cơ, thái độ, cá tính, giá trị và phong cách. Các nguồn lực của khách hàng bao gồm thời gian, tiền bạc, sự tiếp nhận và khả năng xử lý thông tin. Trong đó, yếu tố tiền bạc như thu nhập, tài sản, các phương tiện tín dụng được xem như là nguồn lực kinh tể để đo lường việc chi tiêu, ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng của khách hàng.
Nguồn lực về thời gian bao gồm thời gian được trả tiền, thời gian bắt buộc và thời gian tùy nghi. Tiến trình ra quyết định của khách hàng Quá trình ra quyết định mua là một chuỗi các giai đoạn mà người tiêu dùng trải qua trong việc ra quyết định mua sản phẩm hoặc dịch vụ. Theo tác giả Philip Kotler thì quá trình quyết định của người tiêu dùng gồm có 5 giai đoạn sau: Nhận biết Tìm kiếm Đánh giá Ra quyết Hành vi sau nhu cầu thông tin các lựa định mua chọn Tiến trình quyết định mua của người tiêu dùng bao quát đầy đủ những vấn đề nảy sinh khi một người tiêu dùng lựa chọn mua sắm các sản phẩm và nhãn hiệu, nhất là khi người tiêu dùng mua các sản phẩm cần có sự lựa chọn và cân nhắc kỹ càng. Tuy nhiên, trong một số trường hợp khi người tiêu dùng mua hàng theo thói quen thì người mua có thể bỏ qua một số giai đoạn trong tiến trình.
- Nhận biết nhu cầu: Tiến trình mua khởi đầu bằng việc người mua nhận thức được nhu cầu. Đây là giai đoạn đầu tiên trong quá trình ra quyết định, khi người mua nhận biết nhu cầu và cảm thấy bị thúc đẩy giải quyết vấn đề này. Và để giải quyết niềm thôi thúc đó người tiêu dùng sẽ phải mua 12 những sản phẩm tiều dùng để thỏa mãn. Nhu cầu có thể bắt nguồn từ các tác nhân kích thích bên trong và bên ngoài của chủ thể.
- Tìm kiếm thông tin: Một khi người tiêu dùng nhận thức ra vấn đề hay nhu cầu cần được thỏa mãn bằng cách mua một sản phẩm hay dịch vụ nào đó, họ sẽ bắt đầu tìm kiếm các thông tin cần thiết để ra quyết định mua hàng. Thông tin thường được thu thập từ các nguồn sau: + Nguồn thông tin cá nhân thu nhận được từ gia đình, bạn bè, hàng xóm và người quen. + Nguồn thông tin thương mại thu thập được qua quảng cáo, nhân viên bán hàng, nhà buôn, bao bì hay các cuộc trưng bày sản phẩm. + Nguồn thông tin từ các phương tiện truyền thông đại chúng và các tổ chức.
+ Nguồn thông tin từ kinh nghiệm bản thân có được qua tiếp xúc, khảo sát hay sử dụng sản phẩm. Mức độ ảnh hưởng của nguồn thông tin nói trên thay đổi tùy theo loại sản phẩm và đặc tính của khách hàng. Nguồn thông tin thương mại thường thực hiện chức năng thông báo, nguồn thông tin cá nhân lạ trở thành phổ biến cho hành động mua theo thói quen và theo định kỳ. Nhờ kết quả của việc thu thập thông tin mà người tiêu dùng có thể biết được các loại nhãn hiệu của lớp sản phẩm và những đặc tính của chúng.