Giới thiệu dự án

Việt Nam được công nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu thế giới về các loài linh trưởng với 24–25 loài và phân loài thuộc 3 họ chính: họ Cu li (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae), và họ Vượn (Hylobatidae). Đáng chú ý, có tới 5 loài linh trưởng của Việt Nam thường xuyên nằm trong danh sách 25 loài nguy cấp nhất hành tinh. Trong đó, Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri Osgood, 1932) là loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ quý hiếm, hiện được xếp hạng Cực kỳ nguy cấp (CR - Critically Endangered) trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Danh lục Đỏ của Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN 2019), đồng thời thuộc Phụ lục I của Công ước CITES và Nhóm IB theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  KHU HỆ THÚ LINH TRƯỞNG VIỆT NAM                        |
|                                                                         |
|  +--------------------+  +----------------------+  +-----------------+  |
|  | Họ Cu li (Loridae) |  | Họ Khỉ               |  | Họ Vượn         |  |
|  | - Cu li lớn        |  | (Cercopithecidae)    |  | (Hylobatidae)   |  |
|  | - Cu li nhỏ        |  | - Phân họ Khỉ        |  | - Vượn đen tuyền|  |
|  +--------------------+  | - Phân họ Voọc       |  | - Vượn Cao Vít  |  |
|                          |   * Trachypithecus   |  | - Vượn má trắng |  |
|                          |     delacouri (CR)   |  | - Vượn siki...  |  |
|                          +----------------------+  +-----------------+  |
+-------------------------------------------------------------------------+

Tổng số cá thể Voọc mông trắng ngoài tự nhiên trên toàn cầu ước tính chỉ còn khoảng 250 đến 317 cá thể, phân bố phân tán tại một số vùng rừng núi đá vôi thuộc các tỉnh Ninh Bình, Hà Nam và Hòa Bình. Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) đất ngập nước Vân Long (huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình) — được công nhận là Khu Ramsar số 2360 của thế giới — là nơi lưu giữ quần thể Voọc mông trắng lớn nhất và tập trung nhất hiện nay. Tuy nhiên, sự cô lập sinh cảnh do địa hình karst ngập nước, áp lực từ hoạt động khai thác đá vôi phục vụ công nghiệp xi măng liền kề, nạn săn bắt trộm và hoạt động du lịch thiếu kiểm soát đang đe dọa trực tiếp đến tính bền vững di truyền của loài.

                              THỰC TRẠNG QUẦN THỂ

Đề tài khóa luận "Nghiên cứu tình trạng bảo tồn quần thể Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri Osgood, 1932) tại Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, tỉnh Ninh Bình" được thực hiện nhằm giải quyết các bài toán cấp bách về quản lý và giám sát đa dạng sinh học.

Dự án xác định 4 mục tiêu cụ thể:

  1. Xác định hiện trạng số lượng, cấu trúc bầy đàn và tỷ lệ giới tính/độ tuổi của quần thể Voọc mông trắng tại khu vực nghiên cứu.
  2. Xác lập vị trí không gian, lập bản đồ phân bố và đánh giá các dạng sinh cảnh sống đặc trưng của loài.
  3. Nhận diện và định lượng 5 nhóm mối đe dọa sinh thái tác động đến loài theo khung ma trận chuẩn hóa.
  4. Đề xuất hệ thống 6 giải pháp đồng bộ nâng cao hiệu lực quản trị, bảo tồn và phát triển quần thể.

Nghiên cứu được triển khai thực địa tại xã Gia Vân, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình trong thời gian 4 tháng (từ tháng 01/2020 đến hết tháng 04/2020). Không gian nghiên cứu bao quát các sinh cảnh núi đá vôi ngập nước trọng điểm bao gồm Cánh Cổng, Cửa trạm 7, Bũng Sốc 1a, Bũng Sốc 1b, Bũng Sốc 2, Đá An Tái và Hang Bóng.

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Nghiên cứu linh trưởng tại các vùng núi đá vôi ngập nước đối mặt với nhiều thách thức kỹ thuật đặc thù do địa hình vách đá tai mèo dựng đứng, chân núi ngập sâu quanh năm khiến việc điều tra trên bờ gặp nhiều trở ngại.

Tiêu chí nghiên cứu Nghiên cứu này (Đỗ Văn Linh, 2020) Nguyễn Vĩnh Thanh (2008) Tạ Tuyết Nga (2014) Nguyễn Hải Hà (2011)
Đối tượng & Địa bàn Voọc mông trắng (T. delacouri) - Vân Long Voọc mông trắng (T. delacouri) - Vân Long Voọc Cát Bà (T. poliocephalus) - Cát Bà Voọc Hà Tĩnh (T. hatinhensis) - Phong Nha
Quy mô cá thể/đàn 9 cá thể/đàn (Dao động: 7 - 14) 8 cá thể/đàn 9 cá thể/đàn 12 cá thể/đàn
Cấu trúc ĐT : CT : CN 1,1 : 7,3 : 0,4 1,2 : 3,0 : 1,3 1,0 : 3,5 : 4,5 3,5 : 5,9 : 1,4
Tỷ lệ con non & sơ sinh 5% (Cực kỳ thấp) 23,6% 50% 13%
Phương pháp khảo sát Tuyến thuyền nan + GPS + Đoạn đệm 50m Quan sát điểm + Điều tra tuyến Quan sát đàn cố định Điều tra tuyến rừng núi đá

Phân tích yêu cầu bảo tồn theo mô hình MoSCoW:

  • Must have (Bắt buộc phải có): Bản đồ tọa độ GIS chính xác vị trí các đàn Voọc; Số liệu định lượng cơ cấu tuổi/giới tính; Đánh giá định lượng 5 áp lực đe dọa sinh thái.
  • Should have (Nên có): Phân tích tương quan giữa khối lượng rác thải/du khách với vùng hoạt động của loài; Khảo sát thành phần thức ăn theo sinh cảnh.
  • Could have (Có thể có): Dữ liệu ảnh bẫy camera tầm nhiệt tự động trên các vách vòm hang ngủ.
  • Won't have (Chưa thực hiện đợt này): Phân tích di truyền phân tử DNA từ mẫu phân non-invasive ngoài tự nhiên do giới hạn ngân sách và thiết bị phòng lab.

Thiết kế hệ thống và công cụ khảo sát

Quy trình tích hợp dữ liệu điều tra thực địa được chuẩn hóa qua chuỗi xử lý không gian và thống kê:

flowchart TD
    A[Khảo sát thực địa bằng thuyền nan] --> B[Ghi nhận GPS & Ống nhòm quang học]
    B --> C[Phân loại nhân khẩu học theo tiêu chí Nadler 2003]
    C --> D[Nhập dữ liệu vào Mẫu biểu Ngoại nghiệp 2.2 & 2.3]
    D --> E[Xử lý không gian bằng MapInfo 15.3]
    D --> F[Phân tích thống kê mô tả qua SPSS 13.0]
    E --> G[Bản đồ số phân bố đàn & sinh cảnh]
    F --> H[Ma trận đánh giá mối đe dọa Margoluis & Salafsky]
    G --> I[Báo cáo hiện trạng & Đề xuất giải pháp bảo tồn]
    H --> I

Cấu hình bộ công cụ công nghệ và thiết bị nghiên cứu:

  • Thiết bị định vị vệ tinh: GPS Garmin cầm tay (độ chính xác ±3m), thu thập tọa độ WGS84 điểm đầu/cuối tuyến và vị trí đàn.
  • Thiết bị quang học: Ống nhòm chuyên dụng Bushnell độ phóng đại $10 \times 42$, máy ảnh kỹ thuật số tele-lens phục vụ ghi nhận hình thái.
  • Phần mềm GIS & Xử lý bản đồ: MapInfo Professional v15.3 (xây dựng lớp bản đồ chuyên đề phân bố và sinh cảnh tỷ lệ 1:25.000).
  • Phần mềm phân tích thống kê: IBM SPSS Statistics v13.0, Microsoft Excel 2016.
  • Phương tiện di chuyển: Thuyền nan đáy bằng đặc thù đầm lầy, vận tốc di chuyển tiêu chuẩn 1–2 km/h.
-- Cấu trúc bảng cơ sở dữ liệu quan trắc linh trưởng (Primate_Survey_Log)
CREATE TABLE Primate_Survey_Log (
    Record_ID INT PRIMARY KEY AUTO_INCREMENT,
    Survey_Date DATE NOT NULL,
    Transect_ID VARCHAR(10) NOT NULL,
    Latitude DECIMAL(9,6) NOT NULL,
    Longitude DECIMAL(9,6) NOT NULL,
    Habitat_Type VARCHAR(100),
    Adult_Male INT DEFAULT 0,
    Adult_Female INT DEFAULT 0,
    Juvenile INT DEFAULT 0,
    Infant_1 INT DEFAULT 0,
    Infant_2 INT DEFAULT 0,
    Infant_3 INT DEFAULT 0,
    Total_Count INT GENERATED ALWAYS AS (Adult_Male + Adult_Female + Juvenile + Infant_1 + Infant_2 + Infant_3) STORED,
    Threat_Observed VARCHAR(255)
);

Methodology

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa hồi cứu tư liệu thứ cấp, phỏng vấn bán định hướng xã hội học và điều tra tuyến thực địa trực tiếp:

  1. Phương pháp phỏng vấn PRA: Tiến hành phỏng vấn sâu $n = 15$ nhân chứng giàu kinh nghiệm gồm cán bộ phòng khoa học KBT, kiểm lâm viên địa bàn và người dân địa phương tại các thôn Tập Ninh, Bích Sơn, Mai Trung, Phù Long (xã Gia Vân). Sử dụng bộ phiếu phỏng vấn bán cấu trúc kết hợp hình ảnh nhận dạng loài.
  2. Phương pháp điều tra theo tuyến biến đổi (Line Transect Sampling): Thiết lập 3 tuyến khảo sát đường thủy cố định với tầm nhìn $50\text{ m}$ mỗi bên:
    • Tuyến 1: Chiều dài $2{,}90\text{ km}$, tọa độ từ $20^\circ20'43{,}92''\text{N} - 105^\circ53'2{,}33''\text{E}$ đến $20^\circ20'51{,}55''\text{N} - 105^\circ53'23{,}44''\text{E}$ (Sinh cảnh: Rừng thứ sinh trên núi đá vôi).
    • Tuyến 2: Chiều dài $2{,}08\text{ km}$, tọa độ từ $20^\circ20'43{,}92''\text{N} - 105^\circ53'2{,}33''\text{E}$ đến $20^\circ21'3{,}27''\text{N} - 105^\circ53'9{,}3''\text{E}$ (Sinh cảnh: Trảng cây bụi thứ sinh thường xanh trên núi đá vôi).
    • Tuyến 3: Chiều dài $3{,}14\text{ km}$, tọa độ từ $20^\circ20'43{,}12''\text{N} - 105^\circ53'3{,}48''\text{E}$ đến $20^\circ20'51{,}55''\text{N} - 105^\circ53'23{,}44''\text{E}$ (Sinh cảnh: Trảng cây bụi thứ sinh thường xanh trên núi đá vôi).
  3. Tiêu chuẩn hóa phân loại tuổi và giới tính: Tuân thủ hệ thống tiêu chí hình thái theo Nadler et al. (2003): Sơ sinh 1 (SS1, $<4$ tuần tuổi, lông vàng toàn thân, bám mẹ); Sơ sinh 2 (SS2, 4 tuần - 9 tháng, lông vàng pha đốm đen chi); Sơ sinh 3 (SS3, 9 tháng - 2 năm, lông thân đen, mào đầu nâu sáng); Con non (CN, $2-3$ tuổi, đuôi có chỏm lông); Đực trưởng thành (ĐT, $>3$ tuổi, bẹn đen); Cái trưởng thành (CT, $>3$ tuổi, bẹn có mảng trắng lớn).
  4. Phương pháp đánh giá ma trận đe dọa (Margoluis & Salafsky, 2001): Cho điểm xếp hạng định lượng từ 1 đến $n$ dựa trên 3 chỉ số cốt lõi: Diện tích ảnh hưởng ($S$), Cường độ tác động ($I$), và Tính cấp thiết ($U$).

$$\text{Threat Index (TI)} = S_{\text{core}} + I_{\text{ntensity}} + U_{\text{rgency}}$$

+--------------------------------------------------------------------------+
|                 LỊCH TRÌNH NGHIÊN CỨU & KHẢO SÁT                         |
|                                                                          |
|  Giai đoạn 1: 13/01/2020 - 18/01/2020                                    |
|  [==================] Thu thập tài liệu, hoàn thiện đề cương             |
|                                                                          |
|  Giai đoạn 2: 10/02/2020 - 30/03/2020                                    |
|  [================================================] Thu thập ngoại nghiệp|
|                                                                          |
|  Giai đoạn 3: 01/04/2020 - 03/05/2020                                    |
|  [========================] Xử lý số liệu MapInfo/SPSS & Hoàn thiện      |
+--------------------------------------------------------------------------+

Implementation và kết quả

Quy trình điều tra thực địa

Quá trình thu thập số liệu thực địa được triển khai liên tục qua 3 giai đoạn: Chuẩn bị đề cương (13/01/2020 – 18/01/2020), khảo sát thực địa ngoại nghiệp (10/02/2020 – 30/03/2020) và phân tích hoàn thiện dữ liệu (01/04/2020 – 03/05/2020).

Đoạn mã Python dưới đây minh họa thuật toán chuẩn hóa dữ liệu nhân khẩu học và tính toán điểm số đe dọa theo ma trận Margoluis & Salafsky:

import pandas as pd
import numpy as np

# 1. Khai báo dữ liệu ghi nhận 7 đàn Voọc mông trắng tại Vân Long
troops_data = {
    'Troop_Location': ['Cánh Cổng', 'Cửa trạm 7', 'Bũng Sốc 1a', 'Bũng Sốc 1b', 'Bũng Sốc 2', 'Đá An Tái', 'Hang Bóng'],
    'Adult_Male':   [1, 1, 1, 1, 2, 1, 1],
    'Adult_Female': [7, 7, 5, 7, 12, 7, 6],
    'Juvenile':     [0, 0, 1, 0, 0, 0, 0],
    'Infant_1':     [0, 0, 1, 0, 0, 0, 0],
    'Infant_2':     [0, 0, 0, 0, 0, 0, 0],
    'Infant_3':     [0, 0, 1, 0, 0, 0, 0]
}

df_troops = pd.DataFrame(troops_data)
df_troops['Total_Individuals'] = df_troops.iloc[:, 1:].sum(axis=1)

# Tính toán các chỉ số thống kê nhân khẩu học
total_population = df_troops['Total_Individuals'].sum()
ratio_male = (df_troops['Adult_Male'].sum() / total_population) * 100
ratio_female = (df_troops['Adult_Female'].sum() / total_population) * 100
ratio_immature = ((df_troops['Juvenile'].sum() + df_troops['Infant_1'].sum() + 
                   df_troops['Infant_2'].sum() + df_troops['Infant_3'].sum()) / total_population) * 100

print(f"Tổng số cá thể ghi nhận: {total_population}")
print(f"Tỷ lệ thành phần: Đực TT: {ratio_male:.2f}% | Cái TT: {ratio_female:.2f}% | Chưa TT: {ratio_immature:.2f}%")

# 2. Ma trận tính toán Threat Score theo Margoluis & Salafsky (2001)
threats = {
    'Mối đe dọa': ['Săn bắt & Buôn bán ĐVHD', 'Khai thác đá xi măng', 'Phân mảnh quần thể', 'Chăn thả gia súc', 'Du lịch không bền vững'],
    'Diện tích (S)': [5, 4, 3, 2, 1],
    'Cường độ (I)':   [5, 4, 3, 2, 1],
    'Tính cấp thiết (U)': [5, 4, 3, 2, 1]
}

df_threats = pd.DataFrame(threats)
df_threats['Tổng điểm'] = df_threats['Diện tích (S)'] + df_threats['Cường độ (I)'] + df_threats['Tính cấp thiết (U)']
df_threats['Xếp hạng'] = df_threats['Tổng điểm'].rank(ascending=False, method='dense').astype(int)
print("\n--- BẢNG XẾP HẠNG CÁC MỐI ĐE DỌA ---")
print(df_threats.to_string(index=False))

Kiểm định và đối soát dữ liệu

Dữ liệu điều tra ngoại nghiệp được kiểm chứng chéo (triangulation) giữa kết quả phỏng vấn $n = 15$ cán bộ/người dân với 12 lần quan sát trực tiếp trên các tuyến. Vụ việc ngày 10/02/2020 bắt quả tang 2 đối tượng sử dụng súng hơi săn bắn chim nước trái phép tại xã Gia Vân là minh chứng thực tế khẳng định áp lực săn bắt vẫn hiện hữu trong vùng lõi khu bảo tồn.

Kết quả đạt được

Kết quả điều tra xác định chính xác 7 đàn Voọc mông trắng với tổng số 62 cá thể phân bố tại 7 vị trí trọng điểm:

STT Khu vực ghi nhận Đực TT (ĐT) Cái TT (CT) Con non (CN) Sơ sinh 1 (SS1) Sơ sinh 2 (SS2) Sơ sinh 3 (SS3) Tổng cá thể
1 Cánh Cổng 1 7 0 0 0 0 8
2 Cửa trạm 7 1 7 0 0 0 0 8
3 Bũng Sốc 1a 1 5 1 1 0 1 9
4 Bũng Sốc 1b 1 7 0 0 0 0 8
5 Bũng Sốc 2 2 12 0 0 0 0 14
6 Đá An Tái 1 7 0 0 0 0 8
7 Hang Bóng 1 6 0 0 0 0 7
Tổng Toàn KBT (Gia Vân) 8 51 1 1 0 1 62

Phân tích nhân khẩu học quần thể:

  • Cá thể cái trưởng thành chiếm ưu thế tuyệt đối: 82% (51 cá thể).
  • Cá thể đực trưởng thành: 13% (8 cá thể).
  • Cá thể sơ sinh 1 (SS1): 2% (1 cá thể).
  • Cá thể sơ sinh 3 (SS3): 2% (1 cá thể).
  • Cá thể non (CN): 1% (1 cá thể).
  • Cá thể sơ sinh 2 (SS2): 0% (0 cá thể).
+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CƠ CẤU NHÂN KHẨU HỌC QUẦN THỂ                          |
|                                                                         |
|  Cái trưởng thành (82%) [========================================] 51 cá thể
|  Đực trưởng thành (13%) [======] 8 cá thể                               |
|  Sơ sinh 1 (2%)         [=] 1 cá thể                                    |
|  Sơ sinh 3 (2%)         [=] 1 cá thể                                    |
|  Con non (1%)           [ ] 1 cá thể                                    |
|  Sơ sinh 2 (0%)         [ ] 0 cá thể                                    |
+-------------------------------------------------------------------------+

Tỷ lệ cấu trúc giới tính và độ tuổi đạt mức $1{,}1\text{ ĐT} : 7{,}3\text{ CT} : 0{,}4\text{ con chưa trưởng thành}$. Quy mô trung bình đạt 9 cá thể/đàn. Tồn tại 2 mô hình tổ chức xã hội: đàn 1 đực - nhiều cái (6 đàn) và đàn nhiều đực - nhiều cái (1 đàn tại Bũng Sốc 2 với 2 đực, 12 cái).

Về phân bố sinh cảnh, trong tổng số 12 lần phát hiện trực tiếp:

  • Rừng thứ sinh trên núi đá vôi: Ghi nhận 8 lần (chiếm 66,67% tần suất) tại Cửa trạm 7, Bũng Sốc 1a, Bũng Sốc 1b, Bũng Sốc 2. Đây là sinh cảnh tối ưu cung cấp nguồn thức ăn đa dạng từ 204 loài thực vật thuộc 57 họ.
  • Trảng cây bụi thứ sinh thường xanh trên núi đá vôi: Ghi nhận 4 lần (chiếm 33,33% tần suất) tại Cánh Cổng, Đá An Tái, Hang Bóng. Sinh cảnh này nghèo nàn hơn về thành phần loài thức ăn nhưng vẫn được sử dụng do sinh cảnh bị chia cắt mạnh.
+-------------------------------------------------------------------------+
|                    TẦN SUẤT XUẤT HIỆN THEO SINH CẢNH                    |
|                                                                         |
|  Rừng thứ sinh núi đá vôi (66.67%) [====================] 8 lần          |
|  Trảng cây bụi thường xanh (33.33%) [==========] 4 lần                   |
+-------------------------------------------------------------------------+

Kết quả xếp hạng 5 mối đe dọa sinh thái:

  1. Săn bắt, bẫy bắt và buôn bán ĐVHD trái phép (Xếp hạng 1 - Nguy cơ cao nhất, áp lực lớn từ nạn nấu cao động vật tại các xã lân cận như Gia Tiến).
  2. Khai thác đá vôi cho công nghiệp xi măng (Xếp hạng 2 - Tác động tiếng ồn và bụi mịn từ Nhà máy Xi măng The Vissai Ninh Bình tại ranh giới xã Gia Thanh).
  3. Phân mảnh sinh cảnh và chia cắt quần thể (Xếp hạng 3 - Địa hình cô lập gây nguy cơ suy giảm đa dạng di truyền).
  4. Chăn thả gia súc bừa bãi (Xếp hạng 4 - Cạnh tranh không gian sống dưới chân núi).
  5. Hoạt động phát triển du lịch thiếu bền vững (Xếp hạng 5 - Rác thải nhựa và tiếng ồn thuyền đò tại dãy Đồng Quyển).

Đổi mới và đóng góp

Nghiên cứu mang lại những đóng góp học thuật và thực tiễn đáng kể:

  • Cập nhật dữ liệu số lượng cá thể chuẩn xác: Định lượng chi tiết 62 cá thể Voọc mông trắng tại khu vực xã Gia Vân thuộc KBTTN Vân Long năm 2020.
  • Phát hiện cảnh báo đỏ về cơ cấu nhân khẩu học: Tỷ lệ con non và con sơ sinh chỉ đạt 5% (3/62 cá thể), thấp hơn rõ rệt so với nghiên cứu năm 2008 của Nguyễn Vĩnh Thanh (23,6%), cảnh báo tốc độ bổ sung thế hệ suy giảm nghiêm trọng.
  • Chuẩn hóa dữ liệu phân bố không gian trên nền tảng GIS: Xây dựng bản đồ phân bố tọa độ số bằng MapInfo 15.3, hỗ trợ kiểm lâm định vị chính xác vị trí vách đá ngủ và tuyến kiếm ăn.
  • Thiết lập ma trận đánh giá áp lực đa tiêu chí: Ứng dụng thành công khung Margoluis & Salafsky để lượng hóa mức độ ưu tiên xử lý các mối đe dọa, loại bỏ tính cảm tính trong công tác quản lý bảo tồn.

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Ban Quản lý Rừng đặc dụng Hoa Lư – Vân Long và Chi cục Kiểm lâm tỉnh Ninh Bình triển khai 6 nhóm giải pháp:

  1. Nâng cao năng lực tuần tra và thực thi pháp luật: Tăng cường chốt chặn tại 8 trạm bảo vệ rừng xung yếu, xử lý dứt điểm tình trạng săn bắn bằng súng cồn, súng hơi tự chế và triệt phá các đường dây nấu cao ĐVHD tại vùng đệm.
  2. Giám sát xung đột môi trường công nghiệp: Thiết lập hành lang đệm cách ly tiếng ồn và bụi từ Nhà máy Xi măng The Vissai, kiến nghị hạn chế nổ mìn khai thác đá tại vùng giáp ranh xã Gia Thanh.
  3. Quy hoạch du lịch sinh thái có kiểm soát: Quản lý số lượng thuyền nan tại tuyến du lịch núi Đồng Quyển, kiểm soát 100% rác thải du lịch phát sinh trên đầm ngập nước.
  4. Phục hồi và kết nối hành lang sinh cảnh: Trồng bổ sung các loài cây thức ăn ưa thích trên các trảng cây bụi nghèo kiệt nhằm kết nối các khối núi bị cô lập.
  5. Chương trình sinh kế cộng đồng: Chuyển đổi cơ cấu vật nuôi, chấm dứt tình trạng thả rông dê bò vào vùng lõi, nâng cao thu nhập cho 438 hộ dân thuộc 5 thôn vùng lõi.
  6. Mở rộng nghiên cứu khoa học và hợp tác quốc tế: Phối hợp chặt chẽ với Tổ chức FFI và Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Nguy cấp (EPRC) Cúc Phương thực hiện giám sát sinh sản định kỳ.
                   HỆ THỐNG 6 NHÓM GIẢI PHÁP BẢO TỒN

Hạn chế và hướng phát triển

Bên cạnh những kết quả đạt được, đề tài tồn tại một số hạn chế nhất định:

  • Thời gian khảo sát giới hạn: Đợt khảo sát kéo dài 4 tháng (tập trung mùa khô và đầu mùa mưa), chưa theo dõi trọn vẹn chu kỳ sinh sản và biến động tập tính di chuyển theo mùa trong năm.
  • Địa hình karst phức tạp: Việc quan sát chỉ thực hiện từ thuyền nan dưới chân núi đá vôi ngập nước, khó tiếp cận sâu vào các thung lũng lòng chảo kín bên trong như thung Tranh, thung Đầm Bái.
  • Hướng phát triển tương lai: Đẩy mạnh ứng dụng bẫy ảnh tự động (Camera Traps) kết hợp máy bay không người lái (UAV) gắn camera tầm nhiệt để kiểm kê cá thể ban đêm; tiến hành phân tích đa dạng di truyền qua mẫu phân thu thập không xâm lấn; xây dựng mô hình dự báo không gian sinh cảnh thích hợp (MaxEnt Modeling).

Đối tượng hưởng lợi

  • Ban quản lý KBT và Lực lượng Kiểm lâm: Sở hữu bản đồ tọa độ phân bố chính xác và danh mục các điểm nóng vi phạm để tối ưu hóa lộ trình tuần tra bảo vệ rừng.
  • Nhà khoa học và Nhà nghiên cứu linh trưởng: Tiếp cận bộ dữ liệu chuẩn hóa về cấu trúc nhân khẩu học và sinh thái học loài Trachypithecus delacouri tại sinh cảnh ngập nước đặc thù.
  • Chính quyền địa phương và Cộng đồng dân cư: Định hướng phát triển mô hình du lịch sinh thái bền vững, tạo sinh kế gắn liền với bảo vệ môi trường cho người dân 7 xã vùng đệm.
  • Sinh viên và Học viên chuyên ngành Quản lý Tài nguyên Rừng: Cung cấp tài liệu tham khảo thực tế về phương pháp điều tra động vật hoang dã trên địa hình karst ngập nước.

Câu hỏi thường gặp

1. Điều kiện kỹ thuật và trang thiết bị cần thiết để triển khai điều tra linh trưởng tại vùng karst ngập nước là gì?

Cần trang bị hệ thống định vị vệ tinh GPS (Garmin độ nhạy cao), ống nhòm quang học chống nước độ phóng đại $10 \times 42$, máy ảnh tele tiêu cự $>300\text{ mm}$, bản đồ địa hình tỷ lệ 1:25.000 tích hợp phần mềm MapInfo/QGIS và phương tiện thuyền nan cơ động với tốc độ di chuyển duy trì $1-2\text{ km/h}$.

2. Nguyên nhân chính khiến tỷ lệ con non trong quần thể ghi nhận ở mức rất thấp (5%) là gì?

Tỷ lệ cá thể chưa trưởng thành thấp bắt nguồn từ sự suy giảm chất lượng sinh cảnh sống, áp lực tiếng ồn từ công nghiệp xi măng làm gián đoạn hành vi giao phối, cùng nguy cơ thoái hóa giống do giao phối cận huyết trong các đàn nhỏ bị cô lập lâu năm.

3. Hoạt động của Nhà máy Xi măng The Vissai ảnh hưởng như thế nào đến Voọc dù nằm ngoài ranh giới KBT?

Tiếng ồn từ nổ mìn phá đá và khói bụi mịn phát tán liên tục khiến Voọc mông trắng bị căng thẳng sinh thái, buộc phải co cụm sâu vào lõi khu bảo tồn, làm thu hẹp đáng kể sinh cảnh kiếm ăn tự nhiên và triệt tiêu khả năng mở rộng vùng phân bố về phía đông bắc.

4. Dữ liệu khảo sát tọa độ và đàn Voọc được tích hợp vào công tác tuần tra bảo vệ rừng như thế nào?

Toàn bộ tọa độ 7 đàn Voọc được số hóa thành các lớp dữ liệu không gian (Layer GIS) trên nền bản đồ địa hình khu bảo tồn. Dữ liệu này được nạp trực tiếp vào thiết bị tuần tra SMART của kiểm lâm để thiết lập các tuyến giám sát định kỳ hàng tuần qua các điểm ngủ trọng yếu.

5. Giải pháp nào dung hòa giữa phát triển du lịch sinh thái và bảo tồn loài Voọc mông trắng tại Vân Long?

Cần áp dụng cơ chế phân vùng chức năng nghiêm ngặt: giới hạn số lượng thuyền tham quan tối đa mỗi ngày trên tuyến núi Đồng Quyển, quy định cự ly quan sát tối thiểu $50\text{ m}$, nghiêm cấm gây ồn, đồng thời trích một phần doanh thu bán vé du lịch để tái đầu tư vào quỹ sinh kế cộng đồng và quỹ bảo tồn linh trưởng địa phương.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu, ghi nhận chính xác 62 cá thể Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) phân bố tại 7 đàn thuộc địa phận xã Gia Vân, KBTTN đất ngập nước Vân Long. Kết quả nghiên cứu gióng lên hồi chuông cảnh báo về cơ cấu tuổi mất cân bằng nghiêm trọng khi tỷ lệ con non chỉ chiếm 5%, đồng thời chỉ rõ 5 mối đe dọa sinh thái cấp bách cần can thiệp.

Bằng việc tích hợp công nghệ GIS và ma trận đánh giá đe dọa chuẩn quốc tế, đề tài đã xây dựng hệ thống 6 giải pháp bảo tồn có tính ứng dụng thực tiễn cao, đóng góp nền tảng dữ liệu quan trọng cho chiến lược bảo tồn loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ nguy cấp này tại Việt Nam.