Kl dvlinh

Nghiên cứu bảo tồn Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) tại Vân Long, Ninh Bình, là một chủ đề quan trọng… 70 trang · Trường Đại Học Lâm Nghiệp · 2020.

• Tác giả: Đỗ Văn Linh
• Người hướng dẫn: ThS. Tạ Tuyết Nga
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Tình Trạng Bảo Tồn Quần Thể Voọc Mông Trắng Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Đất Ngập Nước Vân Long, Tỉnh Ninh Bình
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Phân loại thú Linh trưởng ở Việt Nam
• 1.2. Một số đặc điểm của giống Trachypithecus
• 1.2.1. Hệ thống phân loại và phát sinh giống Trachypithecus
• 1.2.2. Một số đặc điểm hình thái, sinh thái và tập tính của giống Trachypithecus ở Việt Nam
• 1.3. Một số đặc điểm của Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri)
• 1.3.1. Tên gọi
• 1.3.2. Vị trí phân loại của loài Voọc mông trắng
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.5.2. Phương pháp thu thập dữ liệu ngoài thực địa
• 2.5.3. Phương pháp phỏng vấn
• 2.5.4. Phương pháp điều tra theo tuyến
• 2.5.5. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 2.5.6. Phương pháp đánh giá các mối đe dọa
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2. Vị trí địa lý và diện tích
• 3.3. Khí hậu – Thủy văn
• 3.4. Tài nguyên động, thực vật
• 3.5. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.6. Dân số và lao động
• 3.7. Đặc điểm phát triển y tế, văn hóa, giáo dục
• 3.8. Đặc điểm cơ sở hạ tầng
• 3.9. Thực trạng phát triển kinh tế
• 3.10. Những thuận lợi, khó khăn của khu vực nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng quần thể Voọc mông trắng
• 4.2. Phân bố của Voọc mông trắng
• 4.3. Các mối đe dọa tới loài và sinh cảnh tại khu vực nghiên cứu
• 4.3.1. Xác định các mối đe dọa
• 4.3.2. Đánh giá các mối đe dọa
• 4.4. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn và phát triển quần thể Voọc mông trắng
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Bảo Tồn Voọc Mông Trắng Tại Vân Long

Nghiên cứu bảo tồn Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) tại Vân Long, Ninh Bình, là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực sinh thái học và bảo tồn động vật hoang dã. Voọc mông trắng là loài đặc hữu của Việt Nam, hiện đang đối mặt với nhiều nguy cơ tuyệt chủng. Khu bảo tồn thiên nhiên Vân Long không chỉ là nơi sinh sống của loài này mà còn là một trong những khu vực có hệ sinh thái đa dạng và phong phú. Việc nghiên cứu tình trạng bảo tồn của loài Voọc mông trắng sẽ giúp nâng cao nhận thức về bảo tồn động vật hoang dã và phát triển bền vững.

1.1. Đặc Điểm Sinh Thái Của Voọc Mông Trắng

Voọc mông trắng có đặc điểm sinh thái độc đáo, sống chủ yếu trong các khu rừng thứ sinh trên núi đá vôi. Chúng là loài ăn lá, với chế độ ăn chủ yếu là lá cây, hoa và quả. Sự phân bố của chúng thường gắn liền với các khu vực có độ che phủ thực vật dày đặc, tạo điều kiện thuận lợi cho việc sinh sống và phát triển.

1.2. Tình Trạng Bảo Tồn Voọc Mông Trắng Tại Việt Nam

Voọc mông trắng được xếp vào danh sách các loài nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ của IUCN. Số lượng cá thể hiện tại ước tính chỉ còn khoảng 281-317, với nhiều quần thể bị phân mảnh. Việc bảo tồn loài này không chỉ quan trọng cho sự tồn tại của chúng mà còn cho sự đa dạng sinh học của khu vực.

II. Các Thách Thức Trong Bảo Tồn Voọc Mông Trắng Tại Vân Long

Mặc dù có những nỗ lực trong công tác bảo tồn, Voọc mông trắng vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Các mối đe dọa từ con người như săn bắt, buôn bán động vật hoang dã, và khai thác tài nguyên thiên nhiên đang làm giảm số lượng cá thể của loài này. Ngoài ra, sự phát triển không bền vững của du lịch cũng gây áp lực lên môi trường sống của chúng.

2.1. Nguy Cơ Từ Săn Bắt Và Buôn Bán Động Vật Hoang Dã

Săn bắt và buôn bán động vật hoang dã là một trong những mối đe dọa lớn nhất đối với Voọc mông trắng. Nhiều cá thể bị bắt để bán làm thú cưng hoặc phục vụ cho nhu cầu tiêu thụ thịt. Điều này không chỉ làm giảm số lượng cá thể mà còn ảnh hưởng đến cấu trúc quần thể.

2.2. Tác Động Của Khai Thác Tài Nguyên

Khai thác tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là khai thác đá cho ngành công nghiệp, đã làm mất đi môi trường sống của Voọc mông trắng. Sự phân mảnh sinh cảnh do hoạt động khai thác làm giảm khả năng di chuyển và sinh sản của loài này.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Bảo Tồn Voọc Mông Trắng Tại Vân Long

Để bảo tồn Voọc mông trắng hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và thực địa. Việc thu thập dữ liệu về số lượng, phân bố và tình trạng sức khỏe của quần thể là rất quan trọng. Các phương pháp như phỏng vấn cộng đồng địa phương, quan sát thực địa và phân tích dữ liệu sinh học sẽ giúp cung cấp thông tin cần thiết cho công tác bảo tồn.

3.1. Phương Pháp Thu Thập Dữ Liệu Thực Địa

Phương pháp thu thập dữ liệu thực địa bao gồm việc quan sát và ghi nhận số lượng cá thể Voọc mông trắng trong các khu vực nghiên cứu. Các nhà nghiên cứu sẽ sử dụng thiết bị định vị toàn cầu (GPS) để xác định vị trí và phân bố của loài này.

3.2. Phương Pháp Phỏng Vấn Cộng Đồng

Phỏng vấn cộng đồng địa phương là một phương pháp quan trọng để thu thập thông tin về sự tương tác giữa con người và Voọc mông trắng. Qua đó, có thể hiểu rõ hơn về các mối đe dọa và nhận thức của người dân về bảo tồn động vật hoang dã.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Voọc Mông Trắng Tại Vân Long

Kết quả nghiên cứu cho thấy hiện trạng quần thể Voọc mông trắng tại Vân Long đang ở mức báo động. Số lượng cá thể được ghi nhận là 62 cá thể, phân bố tại 7 khu vực khác nhau. Các mối đe dọa chính đã được xác định, bao gồm săn bắt, khai thác tài nguyên và phát triển du lịch không bền vững.

4.1. Hiện Trạng Quần Thể Voọc Mông Trắng

Nghiên cứu đã ghi nhận 7 đàn Voọc mông trắng với tổng số 62 cá thể. Sự phân bố của chúng chủ yếu tập trung ở các khu vực có độ che phủ thực vật dày đặc, cho thấy sự phụ thuộc vào môi trường sống tự nhiên.

4.2. Đánh Giá Các Mối Đe Dọa

Các mối đe dọa đến Voọc mông trắng đã được đánh giá và phân loại. Săn bắt và buôn bán động vật hoang dã là mối đe dọa nghiêm trọng nhất, tiếp theo là khai thác tài nguyên và phát triển du lịch không bền vững.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Voọc Mông Trắng Tại Vân Long

Để bảo tồn Voọc mông trắng hiệu quả, cần triển khai các giải pháp đồng bộ. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn động vật hoang dã, tăng cường năng lực cho cán bộ quản lý và thực thi pháp luật là những yếu tố quan trọng. Ngoài ra, phát triển du lịch sinh thái bền vững cũng là một giải pháp khả thi.

5.1. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng

Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn Voọc mông trắng là rất cần thiết. Các chương trình giáo dục và truyền thông có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về giá trị của loài này và tầm quan trọng của việc bảo tồn.

5.2. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Bền Vững

Phát triển du lịch sinh thái bền vững sẽ tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương và đồng thời bảo vệ môi trường sống của Voọc mông trắng. Các hoạt động du lịch cần được thiết kế sao cho không gây ảnh hưởng đến quần thể và sinh cảnh của loài.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Bảo Tồn Voọc Mông Trắng

Nghiên cứu tình trạng bảo tồn Voọc mông trắng tại Vân Long đã chỉ ra rằng, mặc dù có nhiều thách thức, nhưng vẫn có cơ hội để bảo tồn loài này. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng địa phương và các tổ chức bảo tồn để đảm bảo sự tồn tại của Voọc mông trắng trong tương lai.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Bảo Tồn Voọc Mông Trắng

Bảo tồn Voọc mông trắng không chỉ là bảo vệ một loài động vật mà còn là bảo vệ sự đa dạng sinh học của khu vực. Loài này đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái và việc bảo tồn chúng sẽ góp phần duy trì cân bằng sinh thái.

6.2. Hướng Đi Tương Lai Trong Bảo Tồn

Hướng đi tương lai trong bảo tồn Voọc mông trắng cần tập trung vào việc nghiên cứu sâu hơn về sinh thái học và hành vi của loài. Đồng thời, cần phát triển các chính sách bảo tồn hiệu quả và bền vững để đảm bảo sự tồn tại lâu dài của loài này.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam là một trong những quốc gia sở hữu mức độ đa dạng sinh học cao về các loài linh trưởng trên thế giới, với 24 loài và phân loài (theo hệ thống phân loại của Groves, 2004) thuộc 3 họ chính: họ Cu li (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae) và họ Vượn (Hylobatidae). Trong đó, có 5 loài liên tục nằm trong danh sách 25 loài linh trưởng nguy cấp nhất thế giới từ năm 2000 đến nay. Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri Osgood, 1932) là loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, hiện được xếp ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) cũng như Danh lục Đỏ của Hiệp hội Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (IUCN, 2019). Loài này đồng thời thuộc Phụ lục I của Công ước CITES, nhóm IB của Nghị định số 06/2019/NĐ-CP, Nghị định số 160/2013/NĐ-CP và Phụ lục 01 của Thông tư số 04/2017/TT-BNN&PTNT. Tổng số cá thể ngoài tự nhiên của loài ước tính chỉ còn khoảng 281 đến 317 cá thể (Nadler, 2004) hoặc khoảng 250 cá thể theo các ghi nhận khác, phân bố cục bộ và bị chia cắt mạnh thành các quần thể nhỏ, dẫn đến nguy cơ thoái hóa di truyền cao.

Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long (huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình) là khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước nội địa đầu tiên tại Việt Nam, sở hữu hệ sinh thái núi đá vôi ngập nước đặc trưng. Ngày 18/12/2010, Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam đã xác lập kỷ lục Vân Long là nơi có quần thể Voọc mông trắng sinh sống lớn nhất cả nước. Mặc dù đã có một số công trình nghiên cứu về loài tại đây như nghiên cứu phân bố và sinh cảnh của Nguyễn Bá Quyển (2008), hiện trạng và mối đe dọa của Nguyễn Kim Kỳ (2008), sinh thái và tập tính của Nguyễn Hữu Hiến (2001), sinh học sinh thái của Nguyễn Vĩnh Thanh (2008), các nghiên cứu cập nhật về biến động số lượng, cấu trúc đàn và áp lực sinh cảnh vẫn còn hạn chế. Do đó, khóa luận thực hiện nhằm bổ sung dẫn liệu khoa học phục vụ quản lý và bảo tồn loài linh trưởng này.

Mục tiêu chung của nghiên cứu là cung cấp các thông tin cơ bản về tình trạng bảo tồn Voọc mông trắng tại Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, góp phần nâng cao hiệu quả công tác quản lý, giám sát, bảo tồn và phát triển loài tại Việt Nam.

Nghiên cứu xác định 4 mục tiêu cụ thể:

1. Xác định hiện trạng quần thể Voọc mông trắng tại khu vực nghiên cứu;
2. Xác định khu vực phân bố của quần thể Voọc mông trắng tại khu vực nghiên cứu;
3. Xác định và đánh giá các mối đe dọa đến quần thể Voọc mông trắng tại khu vực nghiên cứu;
4. Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý, bảo tồn và phát triển quần thể Voọc mông trắng tại khu vực nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu là loài Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri Osgood, 1932) và các mối đe dọa tác động lên loài cùng sinh cảnh sống của chúng tại Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, tỉnh Ninh Bình.

Phạm vi nghiên cứu:

• Không gian: Địa bàn xã Gia Vân, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình (thuộc vùng lõi và vùng đệm của khu bảo tồn).
• Thời gian: Nghiên cứu thực hiện trong 4 tháng, từ tháng 01/2020 đến hết tháng 04/2020. Trong đó, thời gian thu thập tài liệu và xây dựng đề cương từ ngày 13/01/2020 đến 18/01/2020; thời gian điều tra thực địa từ ngày 10/02/2020 đến 30/03/2020; thời gian xử lý số liệu và hoàn thiện báo cáo từ ngày 01/04/2020 đến 03/05/2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận áp dụng khung phân loại học linh trưởng của Groves (2004), Brandon-Jones và cộng sự (2004), cùng các phân tích phân tử của Roos và cộng sự (2007) để xác định vị trí phân loại của loài Voọc mông trắng thuộc bộ Linh trưởng (Primates), họ Khỉ (Cercopithecidae), phân họ Voọc (Colobinae), giống Voọc (Trachypithecus). Về tiêu chí cấu trúc đàn, tác giả sử dụng thang phân chia nhóm tuổi và giới tính theo Nadler và cộng sự (2003) gồm 6 cấp:

• Sơ sinh 1 (SS1): Dưới 4 tuần tuổi, lông toàn thân màu vàng, bám mẹ hoàn toàn;
• Sơ sinh 2 (SS2): Từ 4 tuần tuổi đến 9 tháng tuổi, lông vàng có các mảng đen ở khuỷu tay, khuỷu chân và dưới đuôi, thỉnh thoảng rời mẹ;
• Sơ sinh 3 (SS3): Từ 9 tháng tuổi đến dưới 2 năm tuổi, lông thân chuyển sang màu đen, lông trên đầu màu nâu sáng hoặc đỉnh đầu trắng, lông đùi bắt đầu chuyển màu trắng, thỉnh thoảng còn bú mẹ;
• Con non (CN): Dưới 3 năm tuổi, lông đầu đã đen, lông đùi có màu trắng, đuôi có túm tua lông ở mút đuôi chứ chưa có hình cà rốt;
• Đực trưởng thành (ĐT): Trên 3 năm tuổi, đầu và thân màu đen, đùi trắng sáng, đuôi hình cà rốt, bẹn màu đen;
• Cái trưởng thành (CT): Trên 3 năm tuổi, đặc điểm tương tự đực trưởng thành nhưng bẹn có mảng lớn màu trắng. Khóa luận không sử dụng tiêu chí "Gần trưởng thành" do không có khác biệt hình thái rõ ràng ngoài kích thước cơ thể đạt khoảng 3/4 cá thể trưởng thành.

Về phương pháp đánh giá mối đe dọa, đề tài áp dụng phương pháp định lượng và xếp hạng của Margoluis và Salafsky (2001) dựa trên 3 tiêu chí: Diện tích ảnh hưởng, Cường độ tác động và Tính cấp thiết. Thang điểm đánh giá chạy từ 1 (ít ảnh hưởng nhất) đến n điểm (ảnh hưởng lớn nhất).

Nguồn dữ liệu và các phương pháp nghiên cứu thực địa bao gồm:

• Phương pháp kế thừa tài liệu: Thu thập và tổng hợp số liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội địa phương, các công trình nghiên cứu trước đây về sinh học, sinh thái giống Trachypithecus và Voọc mông trắng.
• Phương pháp phỏng vấn: Thực hiện phỏng vấn 15 người bằng phiếu câu hỏi soạn sẵn kết hợp tranh ảnh nhận dạng loài. Đối tượng phỏng vấn gồm cán bộ phòng khoa học, kiểm lâm viên thuộc Ban quản lý rừng đặc dụng Hoa Lư – Vân Long, nhân viên lái đò và người dân có kinh nghiệm tại 4 thôn thuộc xã Gia Vân (Tập Ninh, Bích Sơn, Mai Trung, Phù Long).
• Phương pháp điều tra theo tuyến: Do địa hình đặc thù gồm các vách núi đá vôi dựng đứng xen kẽ đầm lầy ngập nước quanh năm, người nghiên cứu không thể đi bộ trên vách đá mà sử dụng thuyền nan di chuyển dọc chân núi với tốc độ 1 - 2 km/giờ, quan sát sang hai bên tuyến trong phạm vi 50 m. Ba tuyến điều tra được thiết lập tại xã Gia Vân:
  • Tuyến 1: Chiều dài 2,9 km, tọa độ điểm đầu 20°20'43,92"N / 105°53'2,33"E, điểm cuối 20°20'51,55"N / 105°53'23,44"E; sinh cảnh chủ yếu là Rừng thứ sinh trên núi đá vôi.
  • Tuyến 2: Chiều dài 2,08 km, tọa độ điểm đầu 20°20'43,92"N / 105°53'2,33"E, điểm cuối 20°21'3,27"N / 105°53'9,3"E; sinh cảnh chủ yếu là Trảng cây bụi thứ sinh thường xanh trên núi đá vôi.
  • Tuyến 3: Chiều dài 3,14 km, tọa độ điểm đầu 20°20'43,12"N / 105°53'3,48"E, điểm cuối 20°20'51,55"N / 105°53'23,44"E; sinh cảnh chủ yếu là Trảng cây bụi thứ sinh thường xanh trên núi đá vôi.
• Thiết bị và xử lý số liệu: Sử dụng GPS định vị tọa độ, ống nhòm, la bàn, bản đồ địa hình. Dữ liệu không gian và tọa độ bắt gặp được xử lý bằng phần mềm MapInfo 15.3 để xây dựng bản đồ phân bố. Số liệu thống kê được phân tích qua phần mềm SPSS 13.0, Microsoft Excel và Microsoft Word.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học về phân loại, hình thái, sinh thái học của phân họ Voọc và loài Voọc mông trắng. Khu hệ linh trưởng Việt Nam ghi nhận 24 loài và phân loài (Groves, 2004) hoặc 25 loài và phân loài (Roos et al., 2007), trong đó có 6 loài và phân loài đặc hữu gồm: Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus), Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri), Voọc Cát Bà (Trachypithecus poliocephalus poliocephalus), Chà vá chân xám (Pygathrix cinerea), Khỉ đuôi dài Côn Đảo (Macaca fascicularis condorensis), và Vượn đen Cao Vít (Nomascus nasutus nasutus).

Voọc mông trắng được Wilfred H. Osgood mô tả lần đầu vào năm 1932 dựa trên mẫu vật đực trưởng thành thu thập tại Hồi Xuân (Thanh Hóa), hiện lưu giữ tại Bảo tàng Tự nhiên Anh (ký hiệu N032). Loài có chiều dài cơ thể 1400 - 1410 mm (thân dài 570 - 580 mm, đuôi dài 820 - 840 mm), trọng lượng con trưởng thành từ 6,5 đến 7,6 kg; mào lông đỉnh đầu hình chóp nhọn, vệt lông trắng kéo dài từ má qua tai ra sau gáy, toàn thân màu đen trừ mảng lông trắng từ eo kéo dài xuống đầu gối. Nghiên cứu thực nghiệm tại Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Nguy cấp Cúc Phương cho thấy loài ăn 204 loài thực vật thuộc 57 họ (trong đó ăn chồi lá của 203 loài, ăn hoa 16 loài, ăn quả 13 loài, củ 3 loài, vỏ 10 loài); nhu cầu thức ăn đạt trung bình 1184 g/ngày (chiếm 16,91% trọng lượng cơ thể), nhu cầu nước từ 400 đến 500 ml/ngày. Hoạt động ngày chiếm 58% (ngủ trưa 18%, ăn 17%, di chuyển 8%, hoạt động khác 15%), hoạt động ngủ tối chiếm 42% (Nguyễn Hữu Hiến, 2001). Thời gian mang thai trung bình 196 ngày, mùa sinh sản từ tháng 2 đến tháng 8, mỗi lứa đẻ 1 con với trọng lượng sơ sinh 350 - 500 g.

Chương 2: Mục tiêu, đối tượng, phạm vi, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu của khóa luận. Tác giả xác định nội dung trọng tâm gồm điều tra hiện trạng cá thể, cấu trúc bầy đàn, lập bản đồ phân bố theo sinh cảnh, nhận diện 5 mối đe dọa sinh thái và đề xuất 6 nhóm giải pháp kỹ thuật quản lý. Khóa luận mô tả quy trình thực địa bằng thuyền nan trên 3 tuyến điều tra cố định với tổng chiều dài khảo sát hơn 8,1 km. Hệ thống biểu mẫu ghi chép ngoại nghiệp được chuẩn hóa để thu thập thông tin tọa độ GPS, thời gian quan sát, cấu trúc tuổi - giới tính, cũng như các điểm tác động nhân vi (chặt cây, đặt bẫy, chăn thả gia súc). Quy trình cho điểm đánh giá mức độ đe dọa theo phương pháp Margoluis và Salafsky (2001) được cụ thể hóa thành ma trận đánh giá.

Chương 3: Đặc điểm khu vực nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long nằm trên địa giới 7 xã thuộc huyện Gia Viễn (Liên Sơn, Gia Hưng, Gia Hòa, Gia Vân, Gia Lập, Gia Tân, Gia Thanh). Tổng diện tích tự nhiên của vùng là 8.727 ha, trong đó diện tích khu bảo tồn là 2.900 ha. Địa hình khu vực là dải núi đá vôi kéo dài theo hướng Tây Bắc – Đông Nam với các đỉnh núi dưới 300 m (đỉnh Ba Non cao nhất đạt 391 m, đỉnh Cô Tiên 245 m, núi Sim 233 m, núi Mào Gà 208 m, núi Mèo Cào 206 m), bề mặt chia cắt hiểm trở với nhiều hang động ngập nước (hang Cá dài 250 m, hang Bóng dài hơn 100 m). Khí hậu nhiệt đới gió mùa có nhiệt độ trung bình năm 23,3°C – 23,4°C; lượng mưa bình quân 1800 – 1900 mm/năm, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10 chiếm 88 – 90% tổng lượng mưa.

Về đa dạng sinh học, khu bảo tồn ghi nhận 488 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 342 chi, 135 họ (Trần Đình Nghĩa và Vũ Công Quỳ, 2004); 39 loài thú thuộc 19 họ; 72 loài chim thuộc 33 họ (đây là điểm duy nhất tại Việt Nam ghi nhận loài Đại bàng Bonelli - Hieraaetus fasciatus); 32 loài lưỡng cư - bò sát; 54 loài cá và côn trùng quý hiếm như Cà cuống (Belostomatidae).

Về kinh tế - xã hội, dân số 7 xã trong khu vực đạt mật độ bình quân 553 người/km², tỷ lệ tăng dân số 1,7%. Vùng lõi có 5 thôn (Vườn Thị, Gọng Vó, Đồi Ngô thuộc xã Gia Hòa; Hoa Tiên, Cọt thuộc xã Gia Hưng) với 438 hộ sinh sống. Kinh tế thuần nông, diện tích đất canh tác ít và chỉ cấy được 1 vụ lúa do lũ lụt, thu nhập bình quân đạt khoảng 1.000.000 đồng/người/tháng. Hoạt động du lịch sinh thái mới hình thành từ năm 2010 và tập trung cục bộ tại thôn Tập Ninh (xã Gia Vân).

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả điều tra thực địa tại xã Gia Vân ghi nhận 7 đàn Voọc mông trắng với tổng số 62 cá thể tại 7 vị trí độc lập. Đàn lớn nhất gồm 14 cá thể, đàn nhỏ nhất gồm 7 cá thể, quy mô trung bình đạt khoảng 9 cá thể/đàn (chính xác là 8,86 cá thể/đàn).

Khu vực bắt gặp	Đực trưởng thành (ĐT)	Cái trưởng thành (CT)	Con non (CN)	Sơ sinh 1 (SS1)	Sơ sinh 2 (SS2)	Sơ sinh 3 (SS3)	Tổng số cá thể
Cánh Cổng	1	7	0	0	0	0	8
Cửa trạm 7	1	7	0	0	0	0	8
Bũng Sốc 1a	1	5	1	1	0	1	9
Bũng Sốc 1b	1	7	0	0	0	0	8
Bũng Sốc 2	2	12	0	0	0	0	14
Đá An Tái	1	7	0	0	0	0	8
Hang Bóng	1	6	0	0	0	0	7
Tổng cộng	8	51	1	1	0	1	62

Về tỷ lệ thành phần theo độ tuổi và giới tính: Cái trưởng thành chiếm ưu thế tuyệt đối với 82% (51 cá thể), Đực trưởng thành chiếm 13% (8 cá thể), Con sơ sinh 1 chiếm 2% (1 cá thể), Con sơ sinh 3 chiếm 2% (1 cá thể), Con non chiếm 1% (1 cá thể), và không ghi nhận cá thể Con sơ sinh 2 (0%). Cấu trúc đàn điển hình là 1 con đực trưởng thành (riêng đàn Bũng Sốc 2 có 2 con đực) đi kèm nhiều con cái trưởng thành và con non.

So sánh cấu trúc tuổi/giới tính với các công trình nghiên cứu linh trưởng trước đây:

Loài	Tác giả công bố	Tỷ lệ ĐT : CT : Cá thể chưa trưởng thành	Số cá thể trung bình/đàn
Voọc mông trắng (T. delacouri)	Đỗ Văn Linh (2020)	1,1 : 7,3 : 0,4	9
Voọc mông trắng (T. delacouri)	Nguyễn Vĩnh Thanh (2008)	12 : 30 : 13	8
Voọc Cát Bà (T. poliocephalus)	Tạ Tuyết Nga (2014)	1,0 : 3,5 : 4,5	9
Voọc Hà Tĩnh (T. hatinhensis)	Nguyễn Hải Hà (2011)	3,5 : 5,9 : 1,4	12

Tỷ lệ cá thể chưa trưởng thành trong nghiên cứu này rất thấp (0,4 cá thể trên mỗi đơn vị nhóm), phản ánh tốc độ gia tăng số lượng cá thể tự nhiên của quần thể tại khu vực hiện không cao.

Về phân bố sinh cảnh: Trong tổng số 12 lần quan sát thấy Voọc mông trắng, có 8 lần ghi nhận tại Rừng thứ sinh trên núi đá vôi (Cửa trạm 7: 1 lần; Bũng Sốc 1a: 2 lần; Bũng Sốc 1b: 3 lần; Bũng Sốc 2: 2 lần) và 4 lần ghi nhận tại Trảng cây bụi thứ sinh thường xanh trên núi đá vôi (Cánh Cổng: 1 lần; Đá An Tái: 1 lần; Hang Bóng: 2 lần). Sinh cảnh Rừng thứ sinh trên núi đá vôi là sinh cảnh sống ưa thích và phổ biến nhất của loài tại khu vực nghiên cứu.

Về các mối đe dọa: Đề tài xác định 5 mối đe dọa chính:

1. Săn bắt, bẫy bắt và buôn bán động vật hoang dã (ĐVHD): Mối đe dọa nghiêm trọng nhất. Dù việc săn bắn Voọc đã giảm kể từ khi thành lập khu bảo tồn năm 2001, các hoạt động săn bẫy động vật khác vẫn tồn tại. Ngày 10/02/2020, đoàn điều tra phối hợp kiểm lâm bắt giữ 2 đối tượng dùng súng hơi săn bắn chim nước tại xã Gia Vân. Hoạt động nấu cao và buôn bán động vật hoang dã tại các xã phụ cận (như xã Gia Tiến) vẫn tạo áp lực khai thác lên tài nguyên rừng;
2. Khai thác đá cho công nghiệp xi măng: Nhà máy xi măng The Vissai Ninh Bình tại xã Gia Thanh nằm sát ranh giới phía Đông Bắc khu bảo tồn gây tiếng ồn, rung chấn và khói bụi, làm thu hẹp sinh cảnh và đẩy loài Voọc di chuyển lùi sâu vào vùng lõi;
3. Phân mảnh quần thể: Địa hình bị chia cắt tự nhiên và nhân tạo làm hạn chế sự giao phối giữa các đàn;
4. Chăn thả gia súc: Hoạt động thả dê, trâu bò tự do trên các chân núi và thung lũng làm suy thoái thảm thực vật tầng thấp;
5. Phát triển du lịch không bền vững: Lượng khách tăng nhanh gây áp lực xả rác thải và tiếng ồn từ thuyền đò.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận cung cấp các kết quả định lượng cụ thể:

• Xác định được số lượng 62 cá thể Voọc mông trắng phân bố trong 7 đàn tại địa bàn xã Gia Vân thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long.
• Cung cấp số liệu chính xác về cấu trúc đàn với tỷ lệ đực trưởng thành : cái trưởng thành : cá thể chưa trưởng thành đạt 1,1 : 7,3 : 0,4; trong đó cá thể cái chiếm 82%, cá thể đực chiếm 13%, con non và sơ sinh chiếm 5%.
• Xác lập bản đồ phân bố không gian và xác định dạng sinh cảnh cư trú chủ yếu của loài là rừng thứ sinh trên núi đá vôi (chiếm 66,7% tổng số lần quan sát).
• Định danh và phân tích 5 nhóm nguy cơ đe dọa sinh cảnh và quần thể linh trưởng tại địa phương, trong đó xác định việc săn bắt trộm và tiếng ồn từ công nghiệp xi măng là các yếu tố tác động trực tiếp.
• Đề xuất 6 nhóm giải pháp quản trị bảo tồn: (1) Nâng cao năng lực cán bộ và thực thi pháp luật kiểm lâm; (2) Tăng cường giáo dục nâng cao nhận thức cộng đồng cư dân vùng đệm; (3) Nghiên cứu mở rộng hành lang sinh cảnh cho Voọc mông trắng ra ngoài phạm vi khu bảo tồn hiện tại; (4) Phục hồi sinh cảnh rừng trên núi đá vôi; (5) Quy hoạch và kiểm soát phát triển du lịch sinh thái bền vững; (6) Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học chuyên sâu và xúc tiến hợp tác quốc tế.

Đóng góp khoa học của khóa luận thể hiện ở việc cập nhật số liệu thực địa mới (năm 2020) so với mốc nghiên cứu năm 2008 của Nguyễn Vĩnh Thanh. Kết quả chỉ ra sự thay đổi trong cấu trúc nhóm tuổi: tỷ lệ con non và sơ sinh ghi nhận được sụt giảm tương đối so với tỷ lệ cá thể cái trưởng thành, đưa ra cảnh báo về khả năng tái đàn chậm và nguy cơ suy giảm đa dạng di truyền trong các quần thể nhỏ bị cô lập.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tồn tại một số hạn chế do tác giả tự ghi nhận:

• Thời gian nghiên cứu ngắn (4 tháng), trong đó giai đoạn ngoại nghiệp thực địa chỉ diễn ra từ ngày 10/02/2020 đến 30/03/2020, chưa bao quát được toàn bộ biến động mùa vụ sinh sản và tập tính của loài qua các thời kỳ thời tiết khác nhau trong năm.
• Không gian khảo sát giới hạn tại xã Gia Vân, chưa mở rộng đồng bộ trên toàn bộ diện tích 2.900 ha thuộc 7 xã của Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long.
• Điều kiện quan sát thực địa bằng thuyền nan từ mặt nước gặp nhiều cản trở về tầm nhìn do vách đá che khuất, tán rừng rậm rạp và tập tính lẩn tránh của động vật hoang dã.
• Kinh phí và tư liệu tham khảo phục vụ đề tài còn hạn chế.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi điều tra giám sát trên toàn thể 7 xã thuộc phân khu bảo tồn Vân Long.
• Thiết lập chương trình giám sát dài hạn nhằm thu thập số liệu biến động cá thể qua các năm và phân tích chuyên sâu về cấu trúc di truyền học quần thể.
• Nghiên cứu chi tiết định lượng về mức độ ô nhiễm tiếng ồn, khói bụi từ Nhà máy xi măng The Vissai và tải lượng rác thải du lịch tác động tới hành vi của loài.

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận mang lại giá trị tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học và cán bộ nghiên cứu thuộc các ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học, Bảo tồn đa dạng sinh học và Quản lý môi trường.
• Ban quản lý rừng đặc dụng Hoa Lư – Vân Long, Chi cục Kiểm lâm Ninh Bình và các tổ chức bảo tồn thiên nhiên trong công tác lập kế hoạch giám sát đa dạng sinh học định kỳ.
• Người làm nghiên cứu về linh trưởng có thể tham khảo phương pháp điều tra động vật rừng bằng thuyền nan kết hợp bản đồ GPS tại sinh cảnh đất ngập nước núi đá vôi (Chương 2), bảng tiêu chí nhận diện 6 cấp tuổi/giới tính của giống Trachypithecus (Bảng 2.4), và ma trận đánh giá áp lực đe dọa sinh học theo Margoluis và Salafsky (2001).

Câu hỏi thường gặp

Khóa luận ghi nhận được bao nhiêu cá thể Voọc mông trắng tại khu vực nghiên cứu?
Nghiên cứu đã ghi nhận chính xác 62 cá thể Voọc mông trắng phân bố thành 7 đàn tại địa bàn xã Gia Vân, thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long. Quy mô đàn biến động từ 7 đến 14 cá thể, trung bình khoảng 9 cá thể/đàn.

Cấu trúc giới tính và độ tuổi của quần thể Voọc mông trắng điều tra có đặc điểm gì nổi bật?
Trong tổng số 62 cá thể, cá thể cái trưởng thành chiếm tỷ lệ áp đảo với 82% (51 cá thể), cá thể đực trưởng thành chiếm 13% (8 cá thể), con sơ sinh 1 chiếm 2% (1 cá thể), con sơ sinh 3 chiếm 2% (1 cá thể), con non chiếm 1% (1 cá thể), và không bắt gặp con sơ sinh 2. Tỷ lệ đực trưởng thành : cái trưởng thành : cá thể chưa trưởng thành là 1,1 : 7,3 : 0,4.

Loài Voọc mông trắng tại Vân Long được ghi nhận chủ yếu ở dạng sinh cảnh nào?
Trong 12 lần quan sát thấy loài ngoài thực địa, có 8 lần ghi nhận tại sinh cảnh Rừng thứ sinh trên núi đá vôi (tại các điểm Cửa trạm 7, Bũng Sốc 1a, Bũng Sốc 1b, Bũng Sốc 2) và 4 lần ghi nhận tại Trảng cây bụi thứ sinh thường xanh trên núi đá vôi (tại Cánh Cổng, Đá An Tái, Hang Bóng). Rừng thứ sinh trên núi đá vôi là sinh cảnh sống và tìm kiếm thức ăn ưa thích của loài.

Những mối đe dọa chính đối với quần thể Voọc mông trắng được tác giả xác định là gì?
Khóa luận xác định 5 mối đe dọa: (1) Săn bắt, bẫy bắt và buôn bán động vật hoang dã; (2) Khai thác đá làm nguyên liệu cho công nghiệp xi măng của Nhà máy The Vissai; (3) Phân mảnh quần thể; (4) Chăn thả gia súc tự do; (5) Phát triển du lịch không bền vững. Trong đó, săn bắt trái phép là mối đe dọa nghiêm trọng nhất.

Tại sao tác giả lại sử dụng thuyền nan để điều tra thay vì đi bộ trên tuyến?
Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long có địa hình đặc thù gồm các khối núi đá vôi dựng đứng sắc nhọn, chân núi bị ngập nước quanh năm tạo thành các đầm lầy sâu. Địa hình này gây nguy hiểm và cô lập việc tiếp cận đường bộ trên vách núi, do đó điều tra bằng thuyền nan với tốc độ 1 - 2 km/h là giải pháp kỹ thuật duy nhất phù hợp để quan sát và ghi nhận linh trưởng dọc các chân núi.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Đỗ Văn Linh đã phản ánh hiện trạng quần thể Voọc mông trắng tại xã Gia Vân thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long với 7 đàn và 62 cá thể ghi nhận được qua điều tra thực địa năm 2020. Nghiên cứu xác lập chi tiết cơ cấu tuổi, tỷ lệ giới tính, lập bản đồ phân bố gắn liền với sinh cảnh rừng thứ sinh trên núi đá vôi, đồng thời chỉ ra tỷ lệ con non thấp cảnh báo nguy cơ suy giảm tiềm năng tái đàn. Khóa luận cũng đã nhận diện 5 mối đe dọa sinh thái trực tiếp và đề xuất 6 nhóm giải pháp quản lý kỹ thuật có giá trị ứng dụng cho công tác bảo tồn loài linh trưởng đặc hữu quý hiếm này tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề là đưa loài Voọc mông trắng tách ra thành một loài riêng biệt gọi là Semnopithecus delacouri, nhưng lúc đó quan điểm này chưa được chấp nhận rộng rãi. Đây là tên hiện được công nhận và dùng rộng rãi trong tất cả các nghiên cứu trên thế giới. Các công trình phân loại học của Eudey (1997), Rowe (1996), Nowak (1999) và nghiên cứu phân tích di truyền trong phân loại của Roos et al. Phân tích tiến hóa về mặt phân tử của Đặng Tất Thế (2005) và của Brandon-Jones et al.

Trong bản khóa luận này sử dụng hệ thống phân loại thú Linh trưởng theo hệ thống phân loại của Groves (2004) [18] vì đây là hệ thống phân loại phản ánh đầy đủ phân loại học của khu hệ thú Linh trưởng Việt Nam và được các nhà khoa học sử dụng rộng rãi. Vị trí phân loại của Voọc mông trắng hiện nay như sau: Bộ Linh trưởng – Primates Họ khỉ, Voọc – Cercopithecidae Họ phụ Voọc – Colobinae Giống – Trachypithecus Voọc mông trắng – Trachypithecus delacouri 8 1. Đặc điểm hình thái của loài Voọc mông trắng Voọc mông trắng có bộ lông dài, rậm. Lông màu đen, có chai mông, không có túi má.

Phần lông từ giữa eo đến đầu gối màu trắng, còn gọi là Voọc quần đùi trắng. Mặt chụi lông, da mặt, lòng bàn tay, lòng bàn chân màu đen. Mắt nâu đen, mi mắt không nhô ra. Voọc mông trắng mũi tẹt, khuôn mặt tương đối bằng phẳng, phần lông ở hai bên má thưa, có màu trắng xám và bông lên như tơ.

Vệt trắng ở má kéo dài lên phía trên hai vành tai ra tận phía sau gáy, phần lông ở đây không bông lên, phần chỏm lông ở phía đỉnh đầu dựng thẳng đứng tạo thành mào lông hình chóp nhọn và hướng về phía trước. Ở sau gáy từ đỉnh đầu xuống đến gáy có hàng lông dựng đứng. Đuôi dài màu đen, lông đuôi dài và bông, các sợi lông mọc vuông góc với thân đuôi. Phần gốc đuôi có đường kính khoảng 10 cm, nhìn toàn thể đuôi Voọc có dạng thon đều về phía chóp đuôi.

Voọc mông trắng có trọng lượng cơ thể con trưởng thành từ 6,5 – 7,6 kg. Toàn bộ cơ thể dài 1400 – 1410 mm, dài đầu và thân 570 – 580 mm, dài đuôi 820 – 840 mm, dài bàn chân sau 183 mm, cao tai 40 – 43 mm. Hộp sọ của loài này có chiều dài trung bình là 98,4 mm, vồng miệng 35,4 mm (W. Nguồn: Nguyễn Vân Trường – FFI Hình 1.2: Loài Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) 9 1.

Một số đặc điểm về sinh học, sinh thái của Voọc mông trắng Sinh cảnh sống Voọc mông trắng sống chủ yếu ở rừng cây gỗ trên núi đá vôi. Tuy nhiên do sự chia cắt, nên Voọc mông trắng sống cả trong những sinh cảnh rừng nghèo, thậm chí chỉ có dây leo bụi rậm. Thích hợp là rừng ở chân và sườn núi nơi có tầng tán rừng cao trên 10m. Không sống nơi có tầng tán thấp dưới 5m.

Mùa nóng, Voọc mông trắng ngủ trên vách đá, mùa lạnh ngủ trong hang. Thức ăn Voọc mông trắng ăn lá, chồi non và quả cây rừng. Không ăn động vật. Nghiên cứu thức ăn tại Trung tâm cứu hộ thú Linh trưởng Cúc Phương đã ghi nhận được Voọc mông trắng ăn 204 loài thực vật thuộc 57 Họ.

Trong 204 loài thực vật làm thức ăn, Voọc mông trắng ăn chồi lá 203 loài, ăn hoa của 16 loài, quả của 13 loài, củ 3 loài và ăn vỏ của 10 loài. Nhu cầu thức ăn trung bình ngày là 1184g (bằng 16.91% trọng lượng cơ thể) và phụ thuộc vào giới tính, tuổi và thời tiết (chủ yếu là nhiệt độ) trong ngày. Lượng nước uống trong ngày biến động từ 400 đến 500 ml/con [13]. Di chuyển và kiếm ăn Voọc mông trắng sống theo đàn.