Ảnh hưởng của quyết định sử dụng hình thức mua trước trả sau trên ứng dụng thanh toán điện tử đến hành vi mua hàng ngẫu hứng của sinh viên trên địa bàn tp hồ chí minh

Khám phá ảnh hưởng của hình thức mua trước trả sau trên ứng dụng thanh toán điện tử đến hành vi mua sắm ngẫu hứng của sinh viên tại TP Hồ Chí Minh.

• Trường học: Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Thương mại - Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Hình Thức Mua Trước Trả Sau Đến Hành Vi Mua Hàng Ngẫu Hứng Của Sinh Viên Tại TP. Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: báo cáo tóm kết
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Lý do nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5.1. Nghiên cứu sơ bộ
• 1.5.2. Nghiên cứu định lượng chính thức
• 1.6. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan nghiên cứu trước đây liên quan tới đề tài
• 2.2. Các lý thuyết nền tảng
• 2.3. Khái niệm nghiên cứu
• 2.4. Mô hình nghiên cứu và giả thuyết
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2. Quy trình nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp chọn mẫu
• 3.4. Phương pháp định tính
• 3.5. Phương pháp định lượng
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Mô tả nghiên cứu
• 4.2. Đánh giá mô hình đo lường
• 4.2.1. Chất lượng biến quan sát
• 4.2.2. Kiểm định độ tin cậy nhất quán bên trong và giá trị hội tụ
• 4.2.3. Giá trị phân biệt
• 4.3. Đánh giá mô hình cấu trúc
• 4.3.1. Chất lượng mô hình nghiên cứu
• 4.3.2. Kết quả kiểm định giả thuyết
• 4.3.3. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Thảo luận mức độ đạt được của mục tiêu nghiên cứu
• 5.2. Hàm ý quản trị
• 5.3. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC A: PHIẾU KHẢO SÁT ĐỊNH TÍNH
• PHỤ LỤC B: BẢNG KHẢO SÁT
• PHỤ LỤC: KẾT QUẢ PHÂN TÍCH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mua Trước Trả Sau BNPL và Hành Vi Tiêu Dùng

Sự trỗi dậy của thương mại điện tử và các ứng dụng mua sắm đã tạo ra một kỷ nguyên mới cho hành vi mua hàng. Trong bối cảnh đó, hình thức mua trước trả sau (BNPL) nổi lên như một phương thức thanh toán hấp dẫn, đặc biệt đối với giới trẻ. Tổng cục Thống kê ghi nhận sự tăng trưởng đáng kể trong doanh thu bán lẻ năm 2022, phản ánh nhu cầu tiêu dùng ngày càng tăng. Tuy nhiên, tỷ lệ sở hữu thẻ tín dụng còn thấp, khiến BNPL trở thành lựa chọn thay thế hấp dẫn. Theo Research & Markets, BNPL dự kiến tăng trưởng mạnh mẽ tại Việt Nam. Mastercard cũng chỉ ra rằng phần lớn người tiêu dùng Việt Nam đã biết đến BNPL, với lãi suất thấp và khả năng tiết kiệm tiền là những yếu tố then chốt. Hình thức tín dụng tiêu dùng này đã thu hút sự tham gia của nhiều loại hình doanh nghiệp, từ công ty tài chính đến ví điện tử và startup. Đặc biệt, Gen Z – thế hệ am hiểu công nghệ và có nhu cầu chi tiêu lớn – là đối tượng mục tiêu của chiến lược marketing BNPL. Insider Intelligence thống kê rằng phần lớn Gen Z ưa chuộng BNPL.

1.1. Sự Tiện Lợi Của BNPL và Thói Quen Tiêu Dùng Của Sinh Viên

BNPL mang đến sự tiện lợi vượt trội, cho phép người tiêu dùng mua sắm ngay cả khi chưa đủ khả năng chi trả toàn bộ. Việc chia nhỏ thanh toán thành nhiều đợt giúp quản lý tài chính dễ dàng hơn. Thủ tục xét duyệt thường đơn giản và nhanh chóng so với thẻ tín dụng truyền thống. Điều này đặc biệt hấp dẫn đối với sinh viên TP. Hồ Chí Minh, những người thường xuyên mua sắm trực tuyến và tiếp cận với các phương tiện thanh toán điện tử. Tuy nhiên, sự dễ dàng này cũng tiềm ẩn nguy cơ rủi ro BNPL, dẫn đến tình trạng nợ nần và khó khăn tài chính về sau.

1.2. Thách Thức Quản Lý Tài Chính Cá Nhân Với BNPL

Một trong những lo ngại lớn nhất về BNPL là nguy cơ khuyến khích hành vi mua hàng ngẫu hứng. Người tiêu dùng có thể dễ dàng mua sắm nhiều hơn và vượt quá khả năng chi trả thực tế. Nghiên cứu của Credit Karma cho thấy một tỷ lệ đáng kể người dùng BNPL đã từng chậm thanh toán. Điều này cho thấy việc giáo dục về hiểu biết về tài chính là vô cùng quan trọng, đặc biệt đối với những người trẻ tuổi. Cần nâng cao nhận thức về các điều khoản, lãi suất BNPL, và trách nhiệm tài chính khi sử dụng hình thức thanh toán này.

II. Phân Tích Ảnh Hưởng Của BNPL Đến Quyết Định Mua Hàng Của Sinh Viên

Nghiên cứu tập trung vào việc phân tích tác động của việc sử dụng mua trước trả sau đến quyết định mua hàng của sinh viên. Các yếu tố như cảm nhận về tính hữu ích, cảm nhận về tính dễ sử dụng, và hiểu biết về tài chính được xem xét để đánh giá ảnh hưởng của chúng đến hành vi mua sắm ngẫu hứng. Nghiên cứu của Wulandari và Damayanti (2022) chỉ ra rằng các yếu tố trên chỉ giải thích được một phần nhỏ sự thay đổi trong hành vi mua hàng ngẫu hứng, cho thấy vai trò của các yếu tố khác chưa được khám phá. Một nghiên cứu khác của Hilmi và Pratika (2021) lại tập trung vào các yếu tố cá nhân và bên ngoài. Vì vậy, nghiên cứu này được thực hiện để làm rõ hơn vai trò tổng hợp của các yếu tố này đối với sinh viên tại TP. Hồ Chí Minh, những người đang ngày càng sử dụng phổ biến hình thức thanh toán mua trước trả sau (BNPL).

2.1. Các Yếu Tố Tâm Lý Ảnh Hưởng Đến Quyết Định Tiêu Dùng

Nghiên cứu xem xét các yếu tố tâm lý tiêu dùng như cảm nhận về tính hữu ích và cảm nhận về tính dễ sử dụng của BNPL. Nếu sinh viên cảm thấy BNPL giúp họ dễ dàng mua sắm hơn và mang lại lợi ích thiết thực, họ có xu hướng sử dụng nhiều hơn. Tuy nhiên, khả năng chi trả và hiểu biết về tài chính cũng đóng vai trò quan trọng. Nếu sinh viên không có đủ kiến thức về quản lý tài chính, họ có thể dễ dàng rơi vào tình trạng nợ nần.

2.2. Vai Trò Của Hiểu Biết Về Tài Chính Trong Quyết Định Mua Sắm

Hiểu biết về tài chính đóng vai trò then chốt trong việc đưa ra quyết định mua sắm thông minh. Sinh viên có kiến thức tài chính tốt hơn sẽ có khả năng đánh giá rủi ro và lợi ích của BNPL một cách khách quan. Họ sẽ ít có khả năng mua sắm ngẫu hứng và vượt quá khả năng chi trả. Do đó, việc tăng cường giáo dục tài chính cho sinh viên là vô cùng quan trọng để đảm bảo họ sử dụng BNPL một cách có trách nhiệm.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ảnh Hưởng BNPL Đến Sinh Viên TP

Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng. Nghiên cứu định tính sử dụng các cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu trước đó để xác định các biến quan sát đo lường ảnh hưởng của các yếu tố đến hành vi mua hàng ngẫu hứng. Thang đo lường được dịch sang tiếng Việt và khảo sát thử trên 28 sinh viên để điều chỉnh cho phù hợp với bối cảnh Việt Nam. Nghiên cứu định lượng sơ bộ được thực hiện trực tuyến trên 100 sinh viên tại TP.HCM để đánh giá thang đo bằng phần mềm SPSS. Nghiên cứu định lượng chính thức sử dụng Mô hình phương trình cấu trúc bình phương nhỏ nhất từng phần (PLS-SEM) và Bootstrapping để đánh giá mối tương quan của các biến, phân tích dữ liệu bằng Smart-PLS 4.

3.1. Quy Trình Thu Thập và Xử Lý Dữ Liệu Nghiên Cứu

Dữ liệu định tính được thu thập từ các cuộc phỏng vấn sâu với sinh viên để hiểu rõ hơn về trải nghiệm và quan điểm của họ về BNPL. Dữ liệu định lượng được thu thập thông qua khảo sát trực tuyến với số lượng mẫu đại diện cho sinh viên TP. Hồ Chí Minh. Dữ liệu sau đó được xử lý bằng các phần mềm thống kê chuyên dụng để phân tích mối quan hệ giữa các biến.

3.2. Đánh Giá Độ Tin Cậy và Giá Trị Của Thang Đo

Để đảm bảo tính chính xác của kết quả nghiên cứu, thang đo được đánh giá độ tin cậy bằng hệ số Cronbach's Alpha và giá trị trích xuất phương sai trung bình (AVE). Các chỉ số này cho biết mức độ nhất quán và chính xác của các câu hỏi trong việc đo lường các khái niệm nghiên cứu.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tác Động Của BNPL Đến Hành Vi Mua Sắm

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng quyết định sử dụng mua trước trả sau có ảnh hưởng đáng kể đến hành vi mua hàng ngẫu hứng của sinh viên. Các yếu tố như hiểu biết về tài chính, cảm nhận về tính hữu ích, và cảm nhận về tính dễ sử dụng đều có vai trò quan trọng trong việc định hình hành vi này. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố có thể khác nhau. Kết quả cũng cho thấy rằng cần có sự kết hợp giữa các yếu tố này để tạo ra tác động lớn nhất đến hành vi mua hàng của sinh viên.

4.1. Mức Độ Tác Động Của Các Yếu Tố Tài Chính Và Tâm Lý

Nghiên cứu chỉ ra rằng hiểu biết về tài chính đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát hành vi mua hàng ngẫu hứng. Sinh viên có kiến thức tài chính tốt hơn có xu hướng đưa ra quyết định mua sắm cẩn thận và có trách nhiệm hơn. Cảm nhận về tính hữu ích và cảm nhận về tính dễ sử dụng của BNPL cũng ảnh hưởng đến hành vi mua sắm, nhưng vai trò của chúng có thể phụ thuộc vào trình độ hiểu biết về tài chính của sinh viên.

4.2. So Sánh Kết Quả Nghiên Cứu Với Các Nghiên Cứu Trước Đó

Kết quả nghiên cứu này có sự tương đồng và khác biệt so với các nghiên cứu trước đó. Một số nghiên cứu trước đó cũng nhấn mạnh vai trò của hiểu biết về tài chính trong việc kiểm soát hành vi mua hàng ngẫu hứng. Tuy nhiên, một số nghiên cứu khác lại tập trung vào các yếu tố tâm lý như sự thôi thúc và cảm xúc. Nghiên cứu này cố gắng kết hợp cả hai yếu tố này để có cái nhìn toàn diện hơn về ảnh hưởng của BNPL đến hành vi mua sắm của sinh viên.

V. Hàm Ý Quản Trị Và Khuyến Nghị Về Sử Dụng BNPL Cho Sinh Viên

Từ kết quả nghiên cứu, có một số hàm ý quản trị quan trọng cho các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ mua trước trả sau và các nhà quản lý giáo dục. Các doanh nghiệp nên tập trung vào việc cung cấp thông tin minh bạch và dễ hiểu về các điều khoản và điều kiện của BNPL. Các nhà quản lý giáo dục nên tăng cường giáo dục tài chính cho sinh viên để giúp họ đưa ra quyết định mua sắm thông minh và có trách nhiệm hơn. Cần khuyến khích sinh viên xây dựng thói quen tiêu dùng lành mạnh và sử dụng BNPL một cách có ý thức.

5.1. Giải Pháp Cho Doanh Nghiệp Kinh Doanh Dịch Vụ BNPL

Các doanh nghiệp cần thiết kế các chương trình giáo dục tài chính ngắn gọn và hấp dẫn để giúp sinh viên hiểu rõ hơn về rủi ro và lợi ích của BNPL. Nên cung cấp các công cụ quản lý tài chính cá nhân để giúp sinh viên theo dõi chi tiêu và tránh nợ nần. Cần có chính sách bảo vệ người tiêu dùng để đảm bảo rằng sinh viên không bị lạm dụng bởi các điều khoản và điều kiện không công bằng.

5.2. Khuyến Nghị Cho Nhà Quản Lý Giáo Dục Và Gia Đình

Các trường đại học và cao đẳng nên tích hợp các khóa học về quản lý tài chính cá nhân vào chương trình đào tạo. Gia đình cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục tài chính cho con em mình. Cần khuyến khích sinh viên thảo luận về tiền bạc và lập kế hoạch tài chính. Quan trọng là giúp sinh viên nhận thức được giá trị của đồng tiền và biết cách sử dụng nó một cách có trách nhiệm.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về BNPL Cho Sinh Viên

Nghiên cứu này đã làm sáng tỏ ảnh hưởng của BNPL đến hành vi mua hàng ngẫu hứng của sinh viên và vai trò của các yếu tố như hiểu biết về tài chính, cảm nhận về tính hữu ích, và cảm nhận về tính dễ sử dụng. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều câu hỏi cần được trả lời. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc khám phá các yếu tố văn hóa và xã hội ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng của sinh viên và vai trò của các nền tảng BNPL trong việc định hình hành vi này.

6.1. Hạn Chế Của Nghiên Cứu Và Đề Xuất Cải Thiện

Nghiên cứu này có một số hạn chế, bao gồm kích thước mẫu nhỏ và phạm vi nghiên cứu hạn chế. Các nghiên cứu tiếp theo nên sử dụng mẫu lớn hơn và bao gồm nhiều đối tượng khác nhau. Cần có các nghiên cứu dọc để theo dõi sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng của sinh viên theo thời gian.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Mới Về Tác Động Của BNPL

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc khám phá tác động của BNPL đến sức khỏe tài chính của sinh viên. Cần có các nghiên cứu định tính để hiểu rõ hơn về trải nghiệm và quan điểm của sinh viên về BNPL. Nghiên cứu cũng có thể tập trung vào việc so sánh hành vi tiêu dùng của sinh viên sử dụng BNPL với hành vi tiêu dùng của sinh viên không sử dụng BNPL.

Nội dung chính

NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA HÌNH THỨC MUA TRƯỚC TRẢ SAU (BNPL) ĐẾN HÀNH VI MUA HÀNG NGẪU HỨNG CỦA SINH VIÊN TP. HỒ CHÍ MINH

---

1. Tóm tắt nghiên cứu (Research Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu chính: Hiểu biết về tài chính, cảm nhận về tính hữu ích và cảm nhận về tính dễ sử dụng tác động như thế nào đến quyết định sử dụng dịch vụ "Mua trước trả sau" (Buy Now Pay Later - BNPL), và quyết định này thúc đẩy hành vi mua hàng ngẫu hứng của sinh viên tại TP. Hồ Chí Minh ở mức độ nào?
• Tổng quan phương pháp (Methodology Snapshot): Đề tài áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (mixed methods): nghiên cứu định tính hiệu chỉnh thang đo ($N = 30$), nghiên cứu định lượng sơ bộ kiểm định độ tin cậy ($N = 100$, SPSS 26.0) và nghiên cứu định lượng chính thức với $N = 280$ sinh viên đã từng sử dụng BNPL. Dữ liệu được phân tích bằng mô hình phương trình cấu trúc bình phương nhỏ nhất từng phần (PLS-SEM) trên phần mềm SmartPLS 3.0 kết hợp kỹ thuật Bootstrapping (5.000 mẫu lặp).
• Phát hiện cốt lõi: Toàn bộ 04 giả thuyết nghiên cứu đều được chấp nhận ở mức ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$). Cảm nhận về tính hữu ích có tác động tích cực mạnh nhất đến quyết định sử dụng BNPL ($\beta = 0.45$), tiếp theo là Cảm nhận về tính dễ sử dụng ($\beta = 0.35$). Ngược lại, Hiểu biết tài chính có tác động nghịch chiều ($\beta = -0.07$). Quyết định sử dụng BNPL đóng vai trò là yếu tố thúc đẩy trực tiếp hành vi mua hàng ngẫu hứng ($\beta = 0.42, R^2 = 18%$).
• Hàm ý nghiên cứu: Kết quả đặt ra yêu cầu cấp thiết cho các doanh nghiệp Fintech/Thương mại điện tử (TMĐT) trong việc minh bạch hóa thông tin tín dụng, đồng thời cảnh báo các tổ chức giáo dục và người tiêu dùng trẻ về rủi ro vỡ nợ tiềm ẩn từ bẫy tâm lý tiêu dùng trả chậm.

---

2. Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Significance)

Thực trạng phát triển của dịch vụ BNPL tại Việt Nam

Thị trường bán lẻ và thương mại điện tử tại Việt Nam ghi nhận tốc độ tăng trưởng vượt bậc với mức tăng tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng đạt 29,8% (2022). Tuy nhiên, tỷ lệ sở hữu thẻ tín dụng nội địa chỉ dao động ở mức 5–6% do rào cản về thủ tục chứng minh thu nhập khắt khe. Khoảng trống này tạo điều kiện thuận lợi cho mô hình Mua trước trả sau (BNPL) bùng nổ, với mức tăng trưởng kép dự báo đạt 45,2% trong giai đoạn 2022–2028 (Research & Markets). Báo cáo của Mastercard (2022) cũng chỉ ra 95% người tiêu dùng Việt Nam đã nhận biết về phương thức thanh toán trả lời này.

Điểm nghẽn nghiên cứu (Research Gap)

Thế hệ Gen Z (sinh viên) là đối tượng tiếp cận công nghệ nhanh chóng nhưng có mức độ am hiểu tài chính và thu nhập chưa ổn định. Việc phân nhỏ các khoản thanh toán tạo ra "ảo giác về khả năng chi trả" (illusion of affordability), dẫn đến tình trạng chi tiêu vượt định mức và chậm trả nợ (gần 40% người dùng BNPL từng chậm thanh toán theo Credit Karma). Dù vậy, các nghiên cứu tại Việt Nam trước đây chủ yếu tập trung vào thanh toán qua ví điện tử chung hoặc thẻ tín dụng truyền thống; rất ít công trình tích hợp đồng thời Mô hình chấp nhận công nghệ (TAM) và Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB) để phân tích tác động tương hỗ giữa kiến thức tài chính, nhận thức tiện ích và hành vi mua hàng bốc đồng qua BNPL.

Tính cấp thiết và tác động thực tiễn

Nghiên cứu mang tính thời sự cao khi thị trường chứng kiến sự gia nhập ồ ạt của các nền tảng Fintech (Fundiin, Kredivo, Atome), ví điện tử (MoMo, ZaloPay) và sàn TMĐT (Shopee, Lazada, Tiki). Việc làm rõ cơ chế tâm lý dẫn dắt hành vi mua hàng ngẫu hứng giúp cung cấp bằng chứng thực nghiệm để định hình chính sách quản lý tín dụng tiêu dùng kỹ thuật số và bảo vệ sức khỏe tài chính của người tiêu dùng trẻ.

---

3. Phương pháp nghiên cứu (Methodology & Approach)

Nghiên cứu triển khai theo quy trình hỗn hợp nhiều bước chặt chẽ, kết hợp giữa định tính và định lượng nhằm tối ưu độ tin cậy và giá trị nội dung của thang đo.

Thiết kế nghiên cứu và Mẫu khảo sát

• Khung lý thuyết nền tảng: Kết hợp Mô hình chấp nhận công nghệ (TAM - Davis, 1989) và Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB - Ajzen, 1991).
• Cỡ mẫu: Thu về 319 phản hồi, làm sạch và sàng lọc được $N = 280$ mẫu hợp lệ từ sinh viên các trường đại học tại TP.HCM đã có kinh nghiệm dùng BNPL (đạt tiêu chuẩn kích thước mẫu tối thiểu của Hair et al., 2020: gấp 5–10 lần số biến quan sát).
• Đặc điểm mẫu: 69.7% Nữ, 30.3% Nam; Sinh viên năm 3 (31.8%) và năm 4 (29.3%) chiếm đa số; 76.1% có thu nhập dưới 5 triệu VNĐ/tháng; 46.8% chi tiêu TMĐT từ 500.000 – 1.000.000 VNĐ/tháng. Kênh tiếp cận BNPL chủ yếu qua sàn TMĐT (51.4%) và mạng xã hội (31.4%).

Đo lường và Thang đo

Thang đo Likert 5 mức độ (1 = Hoàn toàn không đồng ý đến 5 = Hoàn toàn đồng ý) gồm 5 cấu trúc:

1. Hiểu biết về tài chính (FL): 8 biến quan sát (FL1 - FL8).
2. Cảm nhận về tính hữu ích (PU): 4 biến quan sát (PU1 - PU4).
3. Cảm nhận về tính dễ sử dụng (PE): 4 biến quan sát (PE1 - PE4).
4. Quyết định sử dụng BNPL (PL): 4 biến quan sát (PL1 - PL4).
5. Hành vi mua hàng ngẫu hứng (IB): 4 biến quan sát (IB1 - IB4).

Đánh giá độ giá trị và độ tin cậy của thang đo

• Hệ số tải ngoài (Outer Loadings): Tất cả các chỉ báo đều đạt chuẩn $> 0.708$, đảm bảo độ tin cậy biến quan sát.
• Độ tin cậy nhất quán nội bộ & Giá trị hội tụ: Hệ số Cronbach's Alpha $> 0.7$, Composite Reliability (CR) $> 0.7$ và Phương sai trích trung bình (AVE) $> 0.50$ (Fornell & Larcker, 1981).
• Giá trị phân biệt (Discriminant Validity): Thỏa mãn tiêu chí Fornell-Larcker (căn bậc hai AVE lớn hơn tương quan giữa các biến tiềm ẩn) và chỉ số HTMT (Heterotrait-Monotrait Ratio) đều $< 0.85$ (Kline, 2011).

---

4. Phát hiện chính (Key Findings)

Mô hình cấu trúc tuyến tính PLS-SEM cho thấy kết quả kiểm định giả thuyết với độ tin cậy 95%:

Giả thuyết	Mối quan hệ tác động	Hệ số đường dẫn ($\beta$)	Mức ý nghĩa ($p$-value)	Mức độ tác động ($f^2$)	Kết luận
H1	Hiểu biết tài chính (FL) $\rightarrow$ Quyết định dùng BNPL (PL)	-0.07	$p < 0.05$	0.09 (Nhỏ)	Chấp nhận
H2	Cảm nhận tính hữu ích (PU) $\rightarrow$ Quyết định dùng BNPL (PL)	+0.45	$p < 0.05$	$\ge 0.35$ (Lớn)	Chấp nhận
H3	Cảm nhận tính dễ dùng (PE) $\rightarrow$ Quyết định dùng BNPL (PL)	+0.35	$p < 0.05$	0.21 (Trung bình)	Chấp nhận
H4	Quyết định dùng BNPL (PL) $\rightarrow$ Mua hàng ngẫu hứng (IB)	+0.42	$p < 0.05$	Trung bình	Chấp nhận

Phân tích chi tiết các kết quả nghiên cứu

1. Cảm nhận về tính hữu ích là động lực mạnh nhất thúc đẩy dùng BNPL ($\beta = 0.45$, $f^2 \ge 0.35$): Sinh viên đánh giá cao khả năng giải quyết áp lực ngân sách ngắn hạn, chia nhỏ chi phí và tiết kiệm thời gian của BNPL trong các giao dịch trực tuyến hàng ngày.
2. Quyết định sử dụng BNPL kích hoạt trực tiếp hành vi mua hàng ngẫu hứng ($\beta = 0.42$): Việc loại bỏ cảm giác "đau đớn khi thanh toán" (pain of paying) tại thời điểm mua sắm trực tuyến khiến sinh viên dễ bị cám dỗ bởi sản phẩm mới và mua sắm không có chủ đích, giải thích được 18% sự biến thiên của hành vi mua hàng ngẫu hứng ($R^2 = 0.18$).
3. Tính dễ sử dụng củng cố ý định chấp nhận công nghệ ($\beta = 0.35$): Giao diện thân thiện, thao tác kích hoạt tích hợp sẵn trong ví điện tử/ứng dụng sàn TMĐT giúp giảm bớt rào cản nỗ lực của người dùng.
4. Hiểu biết tài chính đóng vai trò là "van hãm" tiêu dùng nợ ($\beta = -0.07$): Những sinh viên có kiến thức quản lý ngân sách, hiểu rõ về lãi suất phạt và chi phí ẩn thường có xu hướng tránh lạm dụng phương thức trả chậm để phòng ngừa rủi ro tài chính cá nhân.
5. Độ phù hợp của mô hình: Ba yếu tố (FL, PU, PE) giải thích được 51% sự biến thiên của Quyết định sử dụng BNPL ($R^2 = 0.51$), với năng lực dự báo ngoài mẫu đạt mức trung bình ($Q^2 = 0.321$).

---

5. Đóng góp khoa học và Hàm ý thực tiễn (Contributions & Implications)

Đóng góp về mặt học thuật (Theoretical Contributions)

• Mở rộng phạm vi ứng dụng của mô hình TAM và TPB trong lĩnh vực Công nghệ tài chính (Fintech) tại một nền kinh tế mới nổi (Việt Nam).
• Xác thực mối quan hệ nghịch chiều giữa hiểu biết tài chính và ý định sử dụng công cụ tín dụng vi mô kỹ thuật số, bổ sung cơ sở thực nghiệm cho các tranh luận học thuật về hành vi tài chính của giới trẻ.

Hàm ý quản trị cho Doanh nghiệp TMĐT và Nhà cung cấp BNPL

• Cải tiến trải nghiệm người dùng (UX/UI): Tiếp tục tối ưu hóa quy trình thanh toán minh bạch, giảm thiểu các bước phức tạp nhưng phải đi kèm với việc hiển thị rõ ràng lộ trình trả nợ.
• Chiến lược tiếp thị có trách nhiệm (Ethical Marketing): Thay vì chỉ tập trung kích thích mua sắm tức thì bằng thông điệp "mua ngay - trả sau", doanh nghiệp cần minh bạch về biểu phí, lãi suất quá hạn để xây dựng niềm tin dài hạn với phân khúc khách hàng có kiến thức tài chính cao.
• Cơ chế kiểm soát rủi ro: Thiết lập hạn mức tín dụng phù hợp với hồ sơ sinh viên và tích hợp tính năng nhắc nợ tự động, cảnh báo vượt ngưỡng ngân sách.

Hàm ý chính sách và Giáo dục

• Nâng cao năng lực tài chính cho sinh viên: Các trường đại học và cơ quan quản lý cần đẩy mạnh các chương trình đào tạo quản lý tài chính cá nhân kỹ thuật số, trang bị kỹ năng lập ngân sách và đánh giá điểm tín dụng trước khi tham gia các dịch vụ vay tiêu dùng.

---

6. Đối tượng hưởng lợi từ nghiên cứu (Target Audience)

• Giới nghiên cứu học thuật: Cung cấp bộ thang đo đã được chuẩn hóa tại Việt Nam và dữ liệu thực nghiệm về hành vi tài chính - tiêu dùng kỹ thuật số của Gen Z.
• Nhà quản trị Fintech & E-commerce: Nắm bắt được các yếu tố quyết định hành vi khách hàng mục tiêu để điều chỉnh chính sách truyền thông, quản trị rủi ro nợ xấu và tối ưu hóa tính năng sản phẩm.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học để ban hành quy định bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong các giao dịch tín dụng số vi mô.
• Sinh viên và người tiêu dùng trẻ: Nâng cao nhận thức tự kiểm soát, nhận diện bẫy tâm lý mua sắm bốc đồng để bảo vệ điểm tín dụng cá nhân.

---

7. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của đề tài này là gì?

Phát hiện cốt lõi là Cảm nhận về tính hữu ích là yếu tố chi phối mạnh mẽ nhất đến quyết định sử dụng BNPL ($\beta = 0.45$), và việc sử dụng BNPL tác động thuận chiều trực tiếp đến hành vi mua hàng ngẫu hứng ($\beta = 0.42$). Đồng thời, nghiên cứu khẳng định Hiểu biết tài chính có tác dụng ức chế việc lạm dụng hình thức thanh toán này ($\beta = -0.07$).

2. Phương pháp nghiên cứu của đề tài có điểm gì đặc biệt?

Nghiên cứu kết hợp quy trình hỗn hợp 3 bước: định tính chuyên gia/sinh viên để địa phương hóa thang đo quốc tế (Mikael & Rahadi, 2022), định lượng sơ bộ qua SPSS 26.0, và định lượng chính thức sử dụng kỹ thuật PLS-SEM trên SmartPLS 3.0 với 5.000 mẫu Bootstrapping. Phương pháp này cho phép đánh giá đồng thời cấu trúc đo lường và mối quan hệ phức tạp giữa các biến tiềm ẩn với cỡ mẫu $N = 280$.

3. Kết quả nghiên cứu có thể khái quát hóa (generalize) cho toàn bộ người tiêu dùng không?

Kết quả nghiên cứu có tính khái quát cao cho phân khúc sinh viên và nhóm khách hàng trẻ (Gen Z) tại các đô thị lớn như TP. Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, tính đại diện đối với toàn bộ người tiêu dùng Việt Nam có phần hạn chế do phương pháp chọn mẫu thuận tiện và đặc thù sinh viên có thu nhập/hành vi tiêu dùng khác biệt so với người đã đi làm ổn định.

4. Hướng nghiên cứu tiếp theo (Next Steps) có thể mở rộng như thế nào?

Các nghiên cứu tương lai nên mở rộng cỡ mẫu và phạm vi địa lý (Hà Nội, Đà Nẵng,...), áp dụng phương pháp chọn mẫu xác suất. Ngoài ra, cần bổ sung các biến điều tiết (Moderating variables) như: Mức độ tự chủ (Self-control), Ảnh hưởng xã hội (Social influence), hoặc Khả năng chịu đựng rủi ro.

5. Ý nghĩa thực tiễn nổi bật nhất cho sinh viên là gì?

Giúp sinh viên nhận diện cơ chế tâm lý "chia nhỏ khoản tiền" của BNPL - vốn là nguyên nhân chính dẫn đến mua sắm bốc đồng ngoài ngân sách. Nghiên cứu khuyến nghị sinh viên cần chủ động theo dõi dòng tiền, tìm hiểu kỹ điều khoản phí chậm trả để tránh bị suy giảm điểm tín dụng cá nhân trong tương lai.

---

8. Kết luận (Conclusion)

Đề tài nghiên cứu đã giải quyết thành công các mục tiêu đặt ra: làm rõ cơ chế tác động của Hiểu biết tài chính, Cảm nhận tính hữu ích và Tính dễ sử dụng đến quyết định sử dụng BNPL, từ đó thúc đẩy hành vi mua hàng ngẫu hứng của sinh viên TP.HCM. Công trình không chỉ đóng góp về mặt lý thuyết quản trị và hành vi người tiêu dùng mà còn mang lại giá trị thực tiễn sâu sắc cho các doanh nghiệp thương mại điện tử, tổ chức Fintech và người tiêu dùng trẻ.

Để khai thác tối đa tiềm năng của các công cụ tài chính số mà vẫn đảm bảo an toàn tín dụng, các bên liên quan cần phối hợp đồng bộ giữa giải pháp công nghệ minh bạch, tiếp thị có trách nhiệm và nâng cao năng lực tài chính cho thế hệ trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 nhăm giới thiệu tông quan sơ lược vê đê tài nghiên cứu bao gôm: lý do chọn đề tài, vấn đề nghiên cứu, mục tiêu và câu hói nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cửu, ỷ nghĩa thực tiền của đề tài nhàm giúp người đọc có cái nhìn tống quan về đề tài. 6 CHƯƠNG 2: co SỎ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN cứu 2. Tổng quan nghiên cứu trưóc đây liên quan tói đề tài Hành vi mua hàng của người tiêu dùng là một yếu tổ luôn được nhiều người quan tâm đổ có the nắm bắt được xu hướng mua hàng và những yếu tố gì đang thực sự tác động đến hành vi của họ. Trên thế giới và tại Việt Nam cũng đà có nhiều tác giả nghiên cứu vồ hành vi mua hàng ngẫu hứng cùa khách hàng.

Nhóm nghiên cứu đâ tiến hành tìm kiêm và tham kháo nhiêu nghiên cứu cỏ liên quan đên đê tài thuộc phạm vi trong và ngoài nước. Sau đây là một số công trình nghiên cứu khoa học của các tác già trong và ngoài nước có liên quan đên đê tài “Anh hưởng cúa quyêt định sử dụng hình thức mua trước trá sau trên ứng dụng thanh toán điện tử dến hành vi mua hàng ngẫu húng của sinh viên trên địa bàn thành phấ Hồ Chí Minh. ” (1) Nghiên cứu của Cuandra (2022) “Anh hưởng của phương thức thanh toán trả sau đôi với hành vi mua hàng ngẫu húng trực tuyên ở Thành phô Batam ” (The Effect of Paylater Payment Method Used in Online Impulsive Buying in Balam City) nham mục đích thảo luận và phân tích sâu hơn các yếu lố của khoản thanh toán sau này bằng cách kiêm tra lác động đổi với việc mua hàng ngẫu hứng cúa người tiêu dùng trực tuyến tại Thành phô Batam. Nghiên cứu này cũng phân tích các yêu tô như (1) Cảm nhận vẻ tính hừu ích, (2) Cám nhận về tính dề sử dụng và (3) Cãm nhận về tính bâo mật có thế ánh hường đến ỷ định sư dụng phương tiện thanh toán sau này.

Dừ liệu nghiên cứu được thu thập thông qua bảng câu hói được điền bới 206 người trà lời. Ket quả xử lý và phân tích dừ liệu được tiên hành cho thây có tác động đáng ke đên môi quan hệ giữa cám nhận vê tính hữu ích và cám nhận về tính báo mật đối với ý định sử dụng BNPL nhưng cảm nhận về tính dề sử dụng không có mối quan hệ với ỷ định sừ dụng phương thức thanh toán này. Kổl quá của nghiên cứu này cũng cho thấy mối quan hộ đáng kế giừa ý định sử dụng BNPL với việc mua hàng ngầu hứng trực tuyến ờ Thành phố Batam. (2) Nghiên cứu “Anh hưởng của hình thức mua trước trâ sau đến quyết định mua hàng và ý định tiêp tục mua hàng ở thê hệ z tại úng dụng GoFood” (The effect of paylater on purchase decision and continuance intention in generation z at GoFood application) cùa Budiman và cộng sự (2023) nhằm đánh giá tác động của (1) tính dề sử dụng, (2) tính báo mật và (3) tính hữu ích của phương thức thanh toán sau đối với quyết định mua hàng tại GoFood.

Đê xác định mức độ ảnh hường của quyết định sử dụng 7 BNPL đen ý định tiếp tục sứ dụng GoFood. Phương pháp nghiên cứu định lượng và kỳ thuật thu thập dừ liệu được thực hiện băng cách khảo sát 200 người trả lời thông qua báng câu hỏi là những người dùng Gopay sống ờ Jakarta thuộc Thế hộ gen z và đà thực hiện giao dịch ít nhất mồi tháng một lần bằng Gopaylater. Kết quá chi ra rằng cảm nhận về tính dề sử dụng và cảm nhận về an toàn có tác động tích cực đáng kể đến quyết định mua hàng. Và, quyết định mua hàng cũng có tác động tích cực đáng kẻ đến ý định tiếp tục mua hàng.

Nhưng cảm nhận về tính hữu ích không có tác động đáng kế đến quyết định mua hàng. (3) Một nghiên cứu khác cùa Hilmi và Pratika (2021) “Tính năng thanh toán trá sau: Dộng cư mua hàng ngău hửng cho thương mại điện từ tại Indonesia11 (Paylater feature: Impulsive buying driver for E-commcrcc in Indonesia) được de xuất de kiem tra xem liệu hệ thông thanh toán trá sau có thúc đây hành vi mua hàng ngâu hứng trong các giao dịch thương mại điện tử hay không. Tông cộng có 158 người trá lời tham gia vào nghiên cứu này. Kẻt quâ là nghiên cứu này cho thây phương thức thanh toán trá sau và động lực hướng thụ ảnh hường đển hành vi mua hàng ngầu hứng.

Tuy nhiên, khi phương thức thanh toán trá sau được sử dụng làm trung gian hòa giãi giừa động cơ hưởng thụ và động cơ thực dụng đối với việc mua hàng ngầu hứng thi không có tác động đáng kế nào. (4) Một nghiên cứu khác cũng liên quan đến vấn đề này là “Tầm quan trọng của kiến thức tài chính kỹ thuật số đối vói hành vi mua hàng ngẫu hứng trong chế độ mua trước trả sau” (The importance of digital financial literacy to anlicipaye impulsive buying behavior in Buy-now-pay-later mode) của Wulandari và Damayanti (2022) nhằm xác định xem liệu hiêu biết về tài chính kỳ thuật số và hiếu biết về tài chính có liên quan chặt chẽ với nỏ cũng như các yêu tô làm cơ sở cho việc sử dụng phương thức thanh toán trá sau có ảnh hường hiộu quá đến hành vi mua hàng ngẫu hứng bang cách sử dụng phương thức thanh toán mua trước trá sau ờ thê hệ tré có trinh độ hiôu biết về tài chính thấp hơn người lớn hay không. Nghiên cứu này sư dụng phương pháp định lượng để thu thập dừ liệu thông qua cuộc kháo sát với 385 Kết quả cho thấy hiêu biết và hành vi tài chính, hiểu biết về tài chính kỳ thuật sổ và các yếu tố làm nền táng cho việc sử dụng phương thức trâ tiên sau có ảnh hường tích cực đên hành vi mua hàng ngâu hứng sử dụng phương thức thanh toán mua ngay trá tiền sau tới 28,90%. 8 (5) Nghiên cứu của Juita và cộng sự (2023) “Tỉm hiểu về hành vi mua hàng ngẫu húng ở người dùng sửdụngmua trước trả sau (BNPL) và ý nghĩa của chúng với môi trường và sự tiêu thụ quá mức.

” (Understanding Impulsive buying Behavior among Buy Now Pay Later (BNPL) Users and its implication for overconsumption and the environment” - nghiên cứu này khám phá ánh hướng của (1) kiến thức tài chính kỳ thuật số, (2) khả năng tự kiểm soát và (3) cám nhận rủi ro của người dùng BNPL đối với hành vi mua hàng ngầu hứng của họ. Nghiên cứu này kháo sát người dùng BNPL ở Indonesia thông qua nhiêu kênh trực tuyên khác nhau. Phân mêm PLS Smart 3.0 được sư dụng xư lý dữ liộu khảo sát của 185 người dùng BNPL trá lời, nghiên cứu này cho thấy rằng hiôu biết vê tài chính kỳ thuật sô và khà năng tự kiêm soát đà ảnh hường đên hành vi mua hàng ngẫu hứng của người dùng BNPL. Tại Indonesia, mô hình "mua ngay, trả sau" (BNPL) ngày càng phổ biến do có nhiều ưu đãi hấp dần dành cho người tiêu dùng.

Tuy nhiên, việc sư dụng BNPL không khôn ngoan có thê gây ra hành vi mua hang ngầu hứng, dần đến tiêu dùng quá mức và tạo ra chất thái, cuổi cùng ánh hường liêu cực đến môi trường. Nghiên cứu cũng nhằm giúp người dùng BNPL sử dụng nó một cách có trách nhiệm hơn, cuối cùng là kiêm soát việc tiêu dùng cúa mình và giâm lãng phí không càn thiết. Bên cạnh đó, kết quá cũng cho thấy khà năng tự chủ có ảnh hương lớn hơn kiến thức tài chính kỳ thuật sổ đến hành vi mua hàng ngầu hứng của người dùng BNPL. Nhưng nhận thức rủi ro lại cho kết quả ngược lại.

Nghiên cứu cũng đề ra các chiến lược chính sách liên quan đến tự chủ và DFL trong việc giảm thiêu việc mua hang ngầu hứng đế tránh tình trạng tiêu dùng quá mức và khùng hoảng lãng phí. (6) Nghiên cửu của Mikael và Rahadi (2022) “Môi quan hệ giữa hiêu hiêt vê tài chính, cảm nhận vê tính hữu tính và cảm nhận vê tính dê sừdụng của hình thức mua trưởc trả sau” (The relationship between financial literacy, perceived usefulness, and perceived ease of use on Paylater usage” - nghiên cứu này nhằm mục đích xác định mối quan hệ giừa (1) hiêu biết về tài chính, (2) cảm nhận về tính hữu ích và (3) cám nhận về tính dễ sử dụng khi thanh toán trả sau và moi liên hệ cùa nó đến hành vi mua hàng ngầu hứng. Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng dựa trên dữ liệu thu thập từ 341 người phàn hồi. Nghiên cứu cũng sử dụng hộ số tương quan Pearson de xác định mối quan hệ giữa các biến.

Kei quá nghiên cửu cho thấy rang không có mối tương quan giừa hiếu biết về tài chính và quyết định sử dụng mua trước trả sau. Tuy nhiên lại có mối tương quan tích cực giừa cảm nhận về tính hừu ích và cám nhận về tính dễ sử dụng thúc 9 đẩy quyết định sử dụng mua trước trá sau. Them vào đó, nghiên cứu cũng chí ra mối tương quan cùng chiêu giừa việc sử dụng mua trước trả sau và hành vi mua hàng ngâu hứng. Nghiên cứu này được thực hiện với mục đích đo lường mức độ ánh hường của việc sử dụng phương thức thanh toán mua trước trà sau đến hành vi mua hàng ngẫu hứng của người dùng thương mại điện tử ờ Indonesia.

Với phương pháp phân tích mô tả định lượng đê dừ liệu được sứ dụng là kêt quá cua việc phân phổi bảng câu hói cho 404 người mầu đáp ứng các tiêu chí. Kct quả cúa nghiên cửu này đưa ra những kêt luận như sau. Đâu liên, việc sừ dụng công nghệ paylater thuộc loại rất tốt. Điều này có nghía là công nghệ Paylater , một công nghệ mới trong thanh toán kỳ thuật sô, đang được người dùng thương mại điện tử ở Indonesia sứ dụng rât tôt.

Thử hai, hành vi mua hàng ngầu hứng cua người dùng mua trước tra sau ở Indonesia thuộc loại khá cao. Điều này có nghĩa là người dùng tra liền sau có xu hướng thường mua hàng ngầu hứng khi mua hàng trực tuyển trong thương mại điện tử. Thứ ba, sừ dụng Paylater cho thấy tính dề sư dụng của công nghệ Paylater có ảnh hường tích cực 6,4% đến hành vi mua hàng ngẫu hứng cùa người dùng thương mại điện tử ở Indonesia trong khi 93,6% ánh hường là do các yếu tố khác chưa được xem xét trong nghiên cứu này. Từ kết quá xử lý dừ liệu, có thố kết luận rằng người dùng thương mại điộn tử ở Indonesia dê dàng sử dụng công nghệ Paylater và cỏ xu hướng mua hàng ngâu hứng khi mua hàng kết hợp phương thức mua trước trá sau.