Chương 1: TỔNG QUAN VỀ ĐẠO MẪU, NGHI LỄ LÊN ĐỒNG VÀ VỀ PHỦ DẦY .1 Tổng quan về Đạo Mẫu. Tục thờ nữ thần và thờ Mẫu là một tín ngưỡng có từ lâu đời trên thế giới. Đây là hiện tượng tín ngưỡng tâm linh, đặc trưng của tín ngưỡng này là coi trọng phụ nữ, coi trọng đời sống nông nghiệp. Và Việt Nam chúng ta cũng không nằm ngoài quy luật tâm linh này.
Bởi lẽ đất nước Việt Nam hình thành trên cơ sở một nền nông nghiệp lạc hậu chịu ảnh hưởng của khí hậu khắc nghiệt địa hình phức tạp, bị các thế lực ngoại bang xâm chiếm, cảnh nội chiến phân tranh đã đẩy dân tộc đến chỗ bế tắc bị kìm hãm triền miên. Trước hoàn cảnh ấy, người Việt cổ và các thế hệ tiếp nối luôn có sự đấu tranh sinh tồn vừa giữ gìn bản sắc dân tộc, sáng tạo ra nền văn hóa, văn minh riêng trong đó có tục thờ nữ thần nông nghiệp. Phải chăng ở đây có một Nguyên lý Mẹ như GS Trần Quốc Vượng nói đến trong văn hóa truyền thống Việt Nam, là hiện tượng phổ quát trong nền văn hóa chung của khu vực Đông Á, mà thực tế đó là nguyên lý của nền nông nghiệp lúa nước thì chính xác hơn. Sự tương đồng như ta thấy, là căn bản của một nền sản xuất nông nghiệp gần giống nhau, trên một môi trường có nhiều nét tương đồng.
Như vậy, vai trò của người phụ nữ có tính chất toàn thế giới, do đời sống và sự biết ơn, nhờ vậy đem lại nét chung mang tính chất toàn thế giới của hiện tượng thờ nữ thần. Với nguyên lý Mẹ - cội nguồn của sự sinh sôi, nảy nở và phát triển vai trò của người mẹ, người phụ nữ càng có vai trò quan trọng trong đời sống sản xuất đời thường và tâm linh của cư dân nông nghiệp. Và tín ngưỡng đề cao vai trò của người phụ nữ hiện nay vẫn được duy trì trong đời sống của các tộc người cư trú tại vùng Trường Sơn, Tây Nguyên còn ở người Kinh tuy mức 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com độ nó đã hạ thấp hơn nhưng cuộc sống gia đình vẫn do người vợ, người mẹ đảm đương mọi công việc như: tề gia, nuôi dạy con cái, là lực lượng lao động chính. Như vậy truyền thống thờ nữ thần, thờ Mẫu ở Việt Nam thuộc phạm trù của khái niệm Nguyên lý Mẹ của nền văn hóa Việt Nam 1, thuộc mẫu hình của Nguyên lý Mẹ.
Chỉ có một nguyên lý mẹ của nền nông nghiệp lúa nước, thì mới có hiện tượng tâm linh coi trọng vai trò của phụ nữ. Điều đặc biệt trong văn hóa Việt Nam chính là hiện tượng coi trọng và coi người phụ nữ có vai trò đặc biệt trong xã hội. Điều này không phải/chưa chắc đã do việc ảnh hưởng lâu dài của chế độ mẫu hệ lên đời sống, nhưng Mẫu hệ sẽ để lại các hóa thạch văn hóa dài lâu. Đối với Việt Nam, cũng như cái nét chung của loài người, kết thúc Mẫu hệ là bước vào thời kỳ của Phụ hệ.
Nhưng ngay cả khi làm ra chiếc trống đồng, trong văn hóa Đông Sơn, người phụ nữ cũng là người đánh đầu tiên. Vậy sức mạnh của giới nữ, các vị nữ thần nằm ở đâu, mà trong văn hóa Việt Nam hiện tượng này là phổ biến, và tín ngưỡng thờ nữ thần có khắp mọi nơi, và tín ngưỡng Mẫu là nét đặc trưng rất riêng, mà trong đó nổi bật là thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Thậm chí nét riêng biệt đặc biệt đó mà có nhiều người gọi đó là Đạo Mẫu 2. Danh từ Mẫu là gốc Hán Việt, còn thuần Việt gọi là Mẹ.
Nghĩa ban đầu Mẫu hay Mẹ đều để chỉ người phụ nữ đã sinh ra một người nào đó, là tiếng xưng hô của người con với người đã sinh ra mình. Ngoài ý nghĩa 1 Đây là khái niệm được GS Trần Quốc Vượng phát biểu trong một bài viết của cuốn sách Văn hóa Việt Nam tìm tòi và suy ngẫm, NXB Văn học, Hà Nội, 2003, Trang 467-472. Trong cuốn sách này, GS đã đặt câu hỏi về Nguyên lý Mẹ “Thế cho nên tôi nghĩ là nền văn hóa truyền thống Việt Nam đã từng có NGUYÊN LÝ MẸ ” (trang 472). Trong cuốn sách này, GS tìm hiểu và đưa dẫn chứng về quan điểm này, trong lịch sử và vai trò của người phụ nữ trong văn hóa Việt Nam.
Cuối bài viết GS, có nhấn mạnh đến 3 câu hỏi về Nguyên lý Mẹ : 1. Vì sao dân gian nói “nhất vợ nhì giời” còn Nho giáo lại là “Vua-quan-dân”, như vậy Vua – con trời chỉ ở thứ ba. Kiểu từ ngữ bắt đầu bằng tiếng “cái”, tức là gọi Mẹ, hay cái gì to tát – sông cái, ngón tay cái, đường cái, cột cái…3. Câu thành ngữ “Giàu con út, khó con út” là tại sao ? vì Nam Trung Bộ tài sản của bố mẹ, thuộc về con gái út.
2 Có nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu về tín ngưỡng Mẫu, trong đó GS Ngô Đức Thịnh cho rằng, việc thờ các Mẫu là Đạo Mẫu, xin xem Ngô Đức Thịnh, Đạo Mẫu ở Việt Nam, NXB VHTT, Hà Nội, 1996. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xưng hô đó, từ Mẫu – Mẹ còn có ý nghĩa tôn vinh những bà Mẹ chung của mọi người. Đạo Mẫu Việt Nam chứa đựng những nhân tố về một hệ thống vũ trụ luận nguyên sơ, thể hiện một ý thức nhân sinh, ý thức dân tộc, cội nguồn sâu sắc mà trong đó biểu tượng Mẫu là biểu tượng cao nhất và đẹp đẽ nhất. Việt Nam ngoài việc thờ mẫu tự nhiên như Tứ pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện) là bốn lực lượng tạo ra hạt mưa và Tứ phủ (Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, Mẫu Địa) là bốn miền tạo dựng lên vũ trụ sáng tạo ra bầu trời, mặt đất, rừng, biển còn có các Mẫu nhân thần.
Hiện tượng đặc biệt trong các vị mẫu phải kể đến Mẫu Liễu Hạnh, bà là vị Mẫu trung tâm của các vị Mẫu, là vị chủ Mẫu. Không có sự công nhận mang tính nghi thức quốc gia hay quy chế rằng Liễu Hạnh là vị chúa Mẫu, xong việc bà được thờ rất rộng, các nghi thức có quy chế định hình không văn bản, cũng như vai trò của bà trong tín ngưỡng dân gian làm cho việc thờ phụng Liễu Hạnh trở nên quan trọng nhất. Nó thể hiện sự độc đáo mang bản sắc của dân vùng lúa nước, vùng châu thổ sông Hồng và các tỉnh trong nước có mối liên quan. Khác với mẹ Âu Cơ của người Việt, khác với bà Sao Cái của người Tày, nữ thần Yana của dân tộc Chăm… tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh mới xuất hiện trên 500 năm nhưng so với các Mẫu nguyên thủy thì thật trẻ trung ấy vậy mà trở thành một thế giới mơ và qua sự mơ ước còn nảy sinh ý thức tu dưỡng để trở thành người hoàn thiện hơn, hoàn mỹ hơn.
Từ trên năm thế kỷ này, tục thờ Mẫu Liễu Hạnh song song tồn tại cùng đạo Phật, cũng như tín ngưỡng thờ Thành Hoàng, thờ danh nhân, danh tướng có công với dân, với nước. “Sinh hỏa suất ba phen trinh hiếu gương treo quận bắc Tinh thần năm trăm lẻ anh linh bóng dọi chốn thành Nam” (Câu đối lăng Mẫu tại Tiên Hương) 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tâm thức dân gian tôn vinh Mẫu Liễu Hạnh trong hàng “Tứ bất tử ” Việt Nam, công đức lớn lao như Phù Đổng Thiên Vương, Chử Đồng Tử, Tản Viên Sơn Thánh là những bậc thánh thần đạo cao, đức trọng, công lớn với đất nước, với hậu thế từ buổi bình minh lịch sử, mãi mãi tồn tại trong đời sống tinh thần dân tộc. Người xưa đã ghi nhận hiện tượng nữ thần Liễu Hạnh công chúa là một sự kỳ lạ, qua sách Truyền kỳ tân phả do nữ sỹ tài danh Đoàn Thị Điểm viết. Nguyễn Công Trứ viết Liễu Hạnh công chúa diễn âm cùng nhiều tác giả viết một số bài về Thánh Mẫu Liễu Hạnh, song trong ý niệm dân gian thì lai lịch của Mẫu trên lãnh thổ Việt Nam vô cùng phong phú, nó không bó hẹp trong thư tịch Hán Nôm, bi ký mà lan rộng trong truyền thuyết khắp các lũy tre xanh, trên lời hay ý đẹp của các câu đối, đại tự, các bài văn chầu, thi ca cùng những hoạt động tín ngưỡng lễ hội.
Nó không chỉ thể hiện ở những địa danh thờ Mẫu mà còn xuất hiện khắp mọi nơi. Hình bóng bà Chúa Liễu như cây tùng, cây bách bao trùm cả các vị thần linh khác, giúp các vị ân thần, dương thần dựa bóng Mẫu để phù hộ cho nước, cho dân, cứu chữa cho dân gian khỏi bị bệnh tật, đói nghèo do thiên tai. Dân gian tôn vinh Mẫu là mẹ của thiên hạ sánh cùng với Hưng Đạo Đại Vương của thời Trần hoặc Bát Hải Đại Vương là những danh thần hơn Mẫu hàng trăm, hàng ngàn năm tuổi. Ảnh hưởng của Mẫu Liễu là một xu hướng hồi cổ của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước thuộc nhiều tỉnh, nhiều vùng đặc biệt trên địa bàn châu thổ sông Hồng như Nam Định, Thái Bình, Hưng Yên, Ninh Bình, Hà Nội.
Vấn đề này không phải là sự ngẫu nhiên mà là sự phát triển theo quy luật lịch sử xã hội. Nó thể hiện truyền thống tín ngưỡng văn hóa nguyên thủy của dân tộc. Nó cũng thể hiện xu hướng bài trừ “Vọng ngoại” do đó mà diện mạo thờ Mẫu Liễu Hạnh vừa phong phú, đa dạng vừa có ý thức tự chủ. Riêng với Phủ Dầy, Sòng Sơn, 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quảng Nạp, Điện Hòn Chén, Tây Hồ… khi phụ nữ đặt chân đến đều có cảm giác như được về với quê mẹ.
Một cảm xúc thân quen trào lên, muốn thủ thỉ nhỏ to, những chuyện vui buồn để cầu mẹ có sự cảm thông gia ân cho con cháu. Vì thế với hình tượng Mẫu Liễu, người Việt đã xây dựng cho mình một bà Mẹ nhân sinh (Chữ của GS Vũ Ngọc Khánh)[18,tr. 52], một con người đầy huyền thoại và mang tính nhân văn. Đạo Mẫu với hình tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh được thờ từ địa đầu Tổ quốc đến Đèo Ngang và từ địa danh này trở vào Nam nó biến đổi kết hợp với tục thờ nữ thần của dân tộc Chăm trở thành một hình thái mới.
Miền Trung thờ Thánh mẫu Thiên Yana cùng Bà Đen là hai chị em họ của Thánh Mẫu Liễu Hạnh ở miền Bắc. Các vị Thánh Mẫu này cũng có thánh tích giống như Thánh Mẫu Liễu Hạnh với việc lập gia đình, sinh con, có công trạng với nhân dân.