CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ NGHỆ THUẬT CHƠI CHỮ CỦA NGƯỜI VIỆT 1. Các quan niệm về chơi chữ Chơi chữ là một thói quen sử dụng ngôn ngữ có tính chất nghệ thuật của người Việt nói riêng và các dân tộc trên thế giới nói chung. Thói quen này xuất hiện từ khi nào, thực ra cho tới nay chưa có ai xác định được. Chỉ biết rằng, nếu dựa vào tên gọi của hiện tượng này thì có thể phỏng đoán chơi chữ bắt đầu từ lời ăn, tiếng nói hằng ngày của quần chúng nhân dân lao động.
Những cứ liệu trong văn học dân gian đã cho chúng ta thấy điều này. Cho nên khi ngôn ngữ và chữ viết xuất hiện thì cũng là lúc con người phát minh ra chơi chữ. Từ khi ra đời, chơi chữ dần dần đi vào đời sống văn hóa của nhân dân ta, nó xâm nhập vào mọi lĩnh vực từ văn học dân gian tới văn học bác học, rồi báo chí, ngay cả trong khẩu ngữ cũng dùng chơi chữ. Cho đến nay, chơi chữ vẫn đã, đang và sẽ tiếp tục tồn tại và phát triển.
Có thể nói, chơi chữ là do nhân dân sáng tạo ra và được nhân dân sử dụng. Vì thế chơi chữ không thuộc về một ai, nó là tài sản của tất cả mọi người, ai cũng có quyền sử dụng và chiếm lĩnh nó. Nhưng chơi chữ là gì? Câu hỏi này được đặt ra từ rất lâu và đã có rất nhiều cách trả lời khác nhau. Bởi khi trả lời câu hỏi này động chạm tới hàng loạt các vấn đề như: bản chất, đặc điểm, tiêu chí phân loại, các kiểu loại…của chơi chữ.
Mỗi người có cách trả lời riêng, từ đó đưa đến những quan niệm khác nhau về chơi chữ. Ở đây chúng tôi xin khái quát một số quan niệm phổ biến về chơi chữ như sau: 1. Quan niệm truyền thống Một thời gian dài trước đây, theo quan niệm truyền thống chơi chữ được hiểu là trò chơi có tính chất “tiểu xảo về chữ nghĩa” nhằm mục đích trào lộng. Vì thế, chơi chữ còn được gọi là lộng ngữ.
Quan niệm này có thể tìm thấy trong “Từ điển thuật ngữ văn học” của tập thể các tác giả PGS. Trần Đình Sửu và GS.Nguyễn 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khắc Phi. Theo họ, “Lộng ngữ (tiếng Anh: pun; tiếng Nga: kalambur; tiếng Pháp: calembour). Còn gọi là chơi chữ.
Một biện pháp tư từ có đặc điểm: người sáng tác sử dụng chỗ giống nhau về ngữ âm, ngữ nghĩa, văn tự, văn cảnh để tạo sự bất ngờ thú vị trong cách hiểu, trong dòng liên tưởng của người đọc, người nghe” [17, tr.183], hay tại trang của wikipedia – tiếng Việt cũng định nghĩa “Lộng ngữ hay chơi chữ là một biện pháp tu từ tập trung khai thác những tương đồng về ngữ âm, ngữ nghĩa, văn tự, văn cảnh nhằm tạo ra những liên tưởng bất ngờ, thú vị và đôi khi mang tính trào phúng” [80]. Trong quan niệm này, chúng tôi thấy nổi lên hai điều: Một là mục đích, chức năng của chơi chữ là vui chơi, giải trí, có tính chất trào lộng. Hai là về đặc trưng, chơi chữ là một trò chơi giống như mọi trò chơi khác. Có điều, trò chơi này dùng một phương tiện khác hẳn đó là chữ nghĩa, và được tổ chức theo một cách riêng, phải đạt đến mức “tinh tế”.
Theo chúng tôi, việc nhấn mạnh vào mục đích, chức năng và đặc trưng của chơi chữ như vậy là đúng, song chưa đủ. Vì nếu xét về mục đích, đành rằng lúc mới ra đời, chơi chữ có thể nhằm mục đích trào lộng và hiện nay trong nhiều hiện tượng chơi chữ mục đích này vẫn còn phát huy tác dụng. Song thực tế cho thấy, hiện nay mục đích vui chơi, giải trí đã lui xuống hàng thứ yếu, nhường chỗ cho những mục đích khác quan trọng, chủ yếu hơn. Còn về đặc trưng, rõ ràng muốn tạo ra một hiện tượng chơi chữ thì phải có sự hiểu biết chữ nghĩa và biết cách tổ chức chúng đến mức tiểu xảo.
Song cách tổ chức đó ra sao? Và nó khác với cách tổ chức của một câu nói thông thường ra sao? Quan niệm truyền thống đã không trình bày những khía cạnh này. Quan niệm về chơi chữ trong các giáo trình Phong cách học Trong các giáo trình phong các học của Đinh Trọng Lạc, Võ Bình, Lê Anh Hiền, Cù Đình Tú…Chơi chữ được đề cập đến một cách rõ ràng hơn, cụ thể hơn và nhiều khía cạnh hơn so với quan niệm “truyền thống”. Xem xét quan niệm của các tác giả trên, chúng tôi thấy họ đều nhất trí cho rằng: 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ nhất, coi chơi chữ là một trong những phương thức phong cách học với hai chức năng cơ bản là chức năng nhận thức và chức năng biểu cảm nhằm hướng tới hai mục đích: vui chơi, giải trí và châm biếm đả kích, phê phán. Chỗ khác nhau chỉ là Võ Bình và Lê Anh Hiền thì nhấn mạnh mục đích thứ nhất, còn các tác giả khác nhấn mạnh mục đích thứ hai.
Thứ hai, coi chơi chữ là một hiện tượng được tổ chức đặc biệt, có khả năng tạo ra những liên tưởng bất ngờ, thú vị, kích thích trí tuệ, tình cảm người đọc, người nghe. Thứ ba, chơi chữ có mặt trong nhiều phong cách ngôn ngữ như: khẩu ngữ tự nhiên, chính luận, báo chí, văn học nghệ thuật. Tuy nhiên, giữa họ vẫn có sự không thống nhất và điều đó thể hiện ở mấy điểm sau: Về mối quan hệ giữa hai loại nghĩa trong chơi chữ : Võ Bình và Lê Anh Hiền, tập thể tác giả cuốn “Phong cách học tiếng Việt” do Đinh Trọng Lạc làm chủ biên thì nhất trí cho rằng chơi chữ cũng như các hiện tượng phong cách học khác, đều có hai phần nội dung là nội dung cơ sở và nội dung bổ sung. Ngược lại, Cù Đình Tú trong “Phong cách học và đặc điểm tu từ tiếng Việt”, lại khẳng định mối quan hệ giữa hai loại nghĩa trong chơi chữ là mối quan hệ giữa phần tin cơ sở và phần tin khác loại, bởi hai phần tin này hoàn toàn tách biệt, không có quan hệ phụ thuộc nào với nhau.
Về phương tiện chơi chữ : trong khi Võ Bình và Lê Anh Hiền giới hạn chơi chữ ở hai phương tiện : ngữ âm – chữ viết và từ ngữ, thì Cù Đình Tú cho rằng mọi phương tiện ngôn ngữ (ngữ âm, chữ viết, từ vựng, ngữ pháp) đều có thể được sử dụng để chơi chữ. Vì thế, tác giả phân chia các kiểu loại chơi chữ theo ba phương tiện là ngữ âm – chữ viết, từ vựng – ngữ nghĩa và ngữ pháp. Kéo theo đó, số lượng kiểu loại chơi chữ trong hệ thống của Cù Đình Tú nhiều loại hơn hẳn so với hệ thống của hai tác giả kia. Như vậy, rõ ràng quan niệm chơi chữ được trình bày trong các giáo trình phong cách học có bước tiến xa hơn so với quan niệm “truyền thống”, mặc dù họ vẫn có 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những điểm chưa nhất trí cần được thảo luận thêm.
Hơn nữa, do đặt chơi chữ ở bình diện phong cách học, coi chơi chữ chỉ là một hiện tượng nhỏ của phong cách học tiếng Việt, nên các giáo trình phong cách học không có điều kiện đề cập tới một số vấn đề khác không kém phần quan trọng của chơi chữ như đặc điểm của chơi chữ, mối quan hệ giữa âm và nghĩa trong các hiện tượng chơi chữ, các bình diện hoạt động của chơi chữ,…Vì thế, quan niệm về chơi chữ của họ chưa thật đầy đủ và còn hạn chế mà hạn chế lớn nhất theo chúng tôi là họ đã đồng nhất chơi chữ với một trong những cách tu từ của tiếng Việt. Bởi lẽ, theo tác giả Triều Nguyên thì giữa chơi chữ và các cách tu từ có hai điểm khác biệt cơ bản mà không thể đồng nhất chúng với nhau. Đó là: 1 - “chơi chữ được thể hiện trên tất cả các cấp độ đơn vị tiếng, trong lúc đó các cách tu từ khác chỉ thể hiện trên một (hoặc một vài) cấp độ, đơn vị nhất định nào đó.(…) Tức phạm vi thể hiện của chơi chữ rộng hơn”. 2 – “chơi chữ tạo ra một lượng ngữ nghĩa (thông tin) mới, về bản chất không có quan hệ phù hợp với lượng ngữ nghĩa cơ sở, trong lúc các cách tu từ khác, ý nghĩa do chúng tạo ra hoặc bằng sự liên tưởng nét tương đồng, liên tưởng về mối quan hệ có thực giữa hai đối tượng hoặc bằng quan hệ phối hợp, gắn bó về nghĩa.
Và mỗi khi cách tu từ phát huy hiệu quả, tức ý nghĩa tu từ được nhận ra, thì văn bản (hay phát ngôn) không còn ý nghĩa nào khác, trong lúc chơi chữ luôn có hai lượng ngữ nghĩa cùng xuất hiện sóng kèm. Như vậy, cách tạo nghĩa của chơi chữ khác với các dạng tu từ” [44, tr. Và những điều còn thiếu sót đó sẽ được bổ sung trong các quan niệm khác về chơi chữ. Các quan niệm khác về chơi chữ Ở đây chúng tôi gộp tất cả những quan niệm không thuộc hai loại trên làm một bởi chúng có cùng hướng đi chung, mặc dù diện quan tâm của họ có rộng hẹp khác nhau.
Song hướng đi chung của các tác giả thuộc quan niệm này là tìm hiểu những vấn đề chung về chơi chữ như bản chất, đặc điểm của chơi chữ…Những ý kiến của Lê Trung Hoa và Hồ Lê, Nguyễn Đức Dân, Triều Nguyên, tác giả Luận án tiến sỹ khoa học ngữ văn Trương Văn Sinh…đều thuộc loại quan niệm thứ ba này. Họ cho rằng: 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ nhất, chơi chữ là một hiện tượng liên tưởng tâm lý nhằm thực hiện ba mục đích: trào lộng, châm biếm đả kích và gửi gắm tâm sự, trong đó có hai mục đích sau là chủ yếu. Thứ hai, chơi chữ là một hiện tượng ngôn ngữ vừa mang tính phổ quát, vừa mang tính loại hình. Thứ ba, đặc điểm loại hình của tiếng Việt và đặc điểm của chơi chữ có mối quan hệ tương tác với nhau.
Mối quan hệ tương tác này được thể hiện qua đặc điểm và vai trò của một đơn vị gọi là “tiếng”. Ngoài những đặc điểm chung ấy, mỗi tác giả lại đi sâu vào một vài vấn đề nhất định. Chẳng hạn như Lê Trung Hoa và Hồ Lê thì khẳng định vai trò của cấu trúc tiếng Việt đối với chơi chữ. Theo tác giả, cấu trúc phân tiết tính của tiếng Việt được thể hiện qua một đơn vị gọi là tiếng, đó cũng chính là tiền đề cho những khả năng phong phú hóa và đa dạng hoá các kiểu chơi chữ [31, tr.