Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ VAI TRÒ CỦA HOẠT ĐỘNG TUYÊN TRUYỀN PHỔ BIẾN GIÁO DỤC PHÁP LUẬT ĐỐI VỚI Ý THỨC PHÁP LUẬT 1. Ý THỨC PHÁP LUẬT 1. Khái niệm Ý thức pháp luật và vấn đề xây dựng, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật trong cán bộ, nhân dân đang là tất yếu khách quan trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong tình hình mới. Danh từ "Ý thức" tên tiếng Anh là "Consciousness" với nghĩa để chỉ trạng thái tỉnh táo hay tất cả những tư tưởng, suy nghĩ, cảm nhận của một người hay một số người ý thức.
"Ý thức" theo diễn giải trong Từ điển Tiếng Việt được hiểu là "ý thức sự hiểu biết tự mình cảm thấy một thứ trực giác rõ ràng mà một người biết được đối với các việc gì xảy ra" [55]. Chủ nghĩa duy vật biện chứng Mác - Lênin khi đề cập đến vấn đề nguồn gốc, bản chất, kết cấu của ý thức quan niệm rằng: "Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong bộ óc con người thông qua lao động, ngôn ngữ và các quan hệ xã hội. Ý thức là sản phẩm xã hội, là một hiện tượng xã hội" [29]. Và sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong bộ óc của con người là sự phản ánh một cách năng động, sáng tạo.
Như vậy có thể hiểu rằng ý thức hoàn toàn mang tính chủ động, chủ quan của một cá nhân hay một tập thể con người. Thông thường ý thức bao giờ cũng đứng trước một cụm từ như ý thức pháp luật, ý thức xã hội, ý thức công dân, ý thức trách nhiệm. Mọi hoạt động của con người trong xã hội không bao giờ được thực hiện ngoài ý thức của 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com con người. Hay có thể nói rằng không có bất kì hiện tượng, hoạt động nào của xã hội có thể tác động đến đời sống pháp luật nếu như không được phản ánh vào ý thức pháp luật.
Dường như ý thức pháp luật trở thành nhân tố cầu nối mà qua đó các nhân tố khác của đời sống xã hội như kinh tế, chính trị, văn hóa. gây ảnh hưởng đến đời sống pháp luật với nhiều chiều hướng khác nhau (tích cực hoặc tiêu cực). Ý thức pháp luật theo cách hiểu giản đơn có thể hiểu là những nhận thức của con người về tri thức pháp luật, thái độ đối với pháp luật. Trình độ nhận thức pháp luật này ở mỗi chủ thể là khác nhau.
Khi nghiên cứu về khái niệm ý thức pháp luật có nhiều quan điểm được xem xét dưới nhiều góc độ, phương diện khác nhau nhưng nhìn chung đó vẫn là các tư tưởng, thái độ, tâm lý. của một chủ thể hoặc nhóm chủ thể nhất định đối với lĩnh vực pháp luật. Trong Từ điển Luật học, ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội, gồm có hai bộ phận là tâm lý pháp luật và tư tưởng pháp luật. Tâm lý pháp luật hình thành một cách tự phát dưới dạng tình cảm, tâm trạng, cảm xúc đối với các hiện tượng pháp luật xảy ra trong đời sống xã hội.
Tư tưởng pháp luật là tổng hợp các quan điểm, quan niệm có tính lý luận, phản ánh các hiện tượng pháp luật một cách sâu sắc, tự giác dưới dạng các khái niệm, các phạm trù khoa học. Ý thức pháp luật của một người có vai trò rất quan trọng trong việc thực hiện pháp luật và bảo vệ pháp luật, nâng cao ý thức pháp luật là trách nhiệm của mỗi công dân và toàn xã hội. Theo từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam khái niệm ý thức pháp luật được hiểu là: Tổng hợp những quan điểm, tư tưởng, học thuyết thể hiện thái độ của con người, các nhóm xã hội, giai cấp. đối với pháp luật, pháp chế cũng như những quan điểm của họ về sự hợp pháp và không hợp pháp.
Sự thể hiện tập trung của ý thức pháp luật một hình thái ý thức xã hội - là hệ tư tưởng pháp luật, tức là hệ thống 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các quan điểm pháp luật dựa trên những lập trường khoa học và xã hội nhất định. Ý thức pháp luật có các nội dung chủ yếu: 1) Sự hiểu biết về pháp luật; 2) Thái độ đối với pháp luật; 3) Khả năng thực hiện và áp dụng pháp luật. Ý thức pháp luật gắn bó mật thiết với văn hóa pháp luật và văn hoá nói chung. Nâng cao ý thức pháp luật của mọi thành viên trong xã hội, biến việc tuân thủ nghiêm chỉnh pháp luật thành niềm tin nội tâm ở mỗi người, là bộ phận cấu thành của giáo dục cộng sản chủ nghĩa đối với nhân dân lao động ở Việt Nam hiện nay.
Trong xã hội Việt Nam, ý thức pháp luật thống trị là ý thức pháp luật của giai cấp công nhân và nhân dân lao động. Cùng với sự phát triển của xã hội Việt Nam, ý thức pháp luật của giai cấp công nhân và nhân dân lao động sẽ trở thành một hệ thống tư tưởng và quan điểm pháp luật chung thống nhất của toàn xã hội [58]. Các nhà khoa học pháp lý của Đại học Quốc gia Hà Nội thống nhất theo quan niệm ý thức pháp luật là một hình thái của ý thức xã hội và dưới dạng chung nhất là: Ý thức pháp luật là tổng thể những tư tưởng, học thuyết, quan điểm, thái độ, tình cảm, sự đánh giá của con người về pháp luật trên các phương diện, tiêu chí cơ bản như: về sự cần thiết hay không cần thiết, về vai trò, chức năng của pháp luật về tính công bằng hay không công bằng, đúng đắn hay không đúng đắn của các quy định pháp luật hiện hành, pháp luật đã qua trong quá khứ, pháp luật cần phải có, về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi của các cá nhân, nhà nước, các tổ chức xã hội [30]. Trong văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam, khái niệm và vai trò của ý thức pháp luật đã được giải thích như sau: Ý thức pháp luật là một dạng nhận thức tổng hợp của con người bao gồm hai nhóm: trí tuệ về pháp luật và ý chí pháp luật.
Có 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ý thức pháp luật của công dân, ý thức pháp luật của các tập thể, của giai cấp, của Nhà nước, của Đảng cầm quyền. Ý thức pháp luật đúng đắn, trong sáng của các chủ thể nêu trên là một trong những yếu tố góp phần tạo môi trường pháp lý an toàn, lành mạnh, là biện pháp cơ bản để tăng cường kỷ cương pháp chế của đất nước để phòng chống có hiệu quả các biểu hiện tiêu cực trong xã hội [53]. Sự thể hiện tập trung của ý thức pháp luật một hình thái ý thức xã hội - là hệ thống tư tưởng pháp luật, tức là hệ thống các quan điểm pháp luật dựa trên những lập trường khoa học và xã hội nhất định. Ý thức pháp luật có các nội dung chủ yếu: sự hiểu biết pháp luật, thái độ với pháp luật, khả năng thực hiện và áp dụng pháp luật.
Ý thức pháp luật gắn bó mật thiết với văn hóa pháp lý và văn hóa xã hội nói chung. Ý thức pháp luật kiểu mới được xây dựng, hoàn thiện của chúng ta hiện nay được hình thành từ những học thuyết, quan điểm của các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin. Nội dung này được thể hiện rõ nét qua các cương lĩnh của các Đảng công nhân và các yêu sách đấu tranh của giai cấp vô sản. Thông qua những tác phẩm đó các ông đã chỉ cho giai cấp vô sản thấy rằng: những yêu cầu, đòi hỏi về mặt pháp lý để xây dựng một xã hội mới, trong đó có những khái niệm quan trọng trong pháp luật tạo cơ sở pháp lý để phát triển ý thức pháp luật mới.
Song song với sự phát triển của xã hội khi các hệ thống mối quan hệ xã hội mới và pháp luật thì ý thức pháp luật kiểu mới cũng ngày càng được phát triển và nâng cao phù hợp với thời đại. Từ những quan điểm trên chúng ta có thể hiểu khái niệm ý thức pháp luật một cách chung nhất là tổng hợp những hiểu biết của con người về tri thức pháp luật thông qua hệ thống các quan điểm, tư tưởng; là thái độ của con người đối với pháp luật và thực tiễn thực hiện, áp dụng pháp luật thông qua xử sự của con người. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đặc điểm của ý thức pháp luật a) Với tư cách là một hình thái ý thức xã hội, ý thức pháp luật chịu sự quy định của tồn tại xã hội, nhưng nó cũng có tính độc lập tương đối Thứ nhất, ý thức pháp luật thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội: Trong mỗi xã hội theo từng thời kỳ lịch sử phát triển khác nhau thì tồn tại xã hội bao giờ cũng tương ứng với ý thức xã hội nhất định.
Tuy nhiên, xã hội luôn phát triển không ngừng và sự tương xứng này không phải lúc nào cũng hài hòa và cân xứng về mọi phương diện lý luận cũng như thực tiễn. Bởi vì, xuất phát từ những yếu tố tâm lý pháp luật mà những thói quen, truyền thống, phong tục, tập quán luôn đóng vai trò quan trọng trong tiềm thức của mỗi con người. Do vậy, trên thực tế theo sự biến đổi của xã hội cho dù tồn tại xã hội cũ mất đi nhưng ý thức xã hội trong đó có ý thức pháp luật do nó sinh ra vẫn tồn tại dai dẳng trong xã hội. Ví dụ, biểu hiện của tâm lý pháp luật của thời kỳ phong kiến như sự tồn tại của lối làm việc mang tính chất quan liêu, hách dịch trong công tác quản lý hành chính nhà nước đã ăn sâu vào tiềm thức và trở thành một thói quen dai dẳng trong tiềm thức của người dân nên điều này vẫn tồn tại trong xã hội hiện nay.
Mặc dù chúng ta đã thực hiện cơ chế quản lý hành chính "một cửa" nhưng dường như tâm lý pháp luật của một số bộ phận cán bộ vẫn bị ảnh hưởng của nếp nghĩ và cách làm cũ, vì nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan nó vẫn đang tồn tại trong xã hội gây ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động quản lý xã hội của Nhà nước. Bên cạnh đó còn có một thực tế là ý thức pháp luật của người dân trong xã hội phong kiến chịu sự quy định, chi phối của nền kinh tế bóc lột cùng với những yếu tố xã hội khác như tư tưởng, đạo đức, tập quán đầy tính hà khắc, đi ngược lại lợi ích của người dân.