chương 1 Thời gian triển khai cho việc BT, GPMB hiện nay đang được Chính phủ và nhân dân chú ý vì nó gây ra tác động trực tiếp đến chất lượng cuộc sống, môi trường sống của mỗi người dân, đặc biệt công tác bồi thường, GPMB hiện nay còn có khá nhiều bất cập, có nhiều vấn đề và ai cũng nhìn thấy rõ nhưng việc giải việc vẫn còn luẩn quẩn. Từ đó, nhằm đóng góp những giải pháp cụ thể có tính khả thi đồ án tập trung xác định các yếu tố tác động đến tiến độ nhằm đẩy nhanh BT, GPMB trong phạm vi thành phố Mỹ Tho. TỔNG QUAN Trong nội dung chương 2, các khái niệm có liên quan đến công tác GPMB; tình hình thực hiện GPMB tại địa phương thành phố Mỹ Tho hiện nay và các nghiên cứu liên quan ngoài nước kể cả nghiên cứu trong nước sẽ được tổng hợp, làm cơ sở lý thuyết cũng như kế thừa từ các kết quả nghiên cứu trước.1 Công tác bồi thường, GPMB 2.1 Bồi thường "Bồi thường" là quá trình hoặc hành động đền bù thiệt hại, tổn thất hoặc mất mát mà Nhà nước THĐ cho mục tiêu phát triển KT-XH gây ra cho người sở hữu đất, người sở hữu tài sản. Tất cả những trường hợp đất, những công trình nằm trên đất, cây trái hoa màu nếu không vi phạm những quy định cấm trong luật thì đều được BT theo quy định.2 Giải phóng mặt bằng Căn cứ theo luật và các văn bản hướng dẫn, không có hướng dẫn chi tiết về định nghĩa GPMB.
Tuy nhiên, GPMB có thể được lý giải là một quá trình tiến hành các công việc di dời tài sản hiện hữu trên thửa đất (nhà, công trình phụ, cây trồng, .) và một bộ phận dân số trong một thửa đất nhất định bàn giao cho đơn vị thi công để thực hiện dự án. Thông thường, công tác GPMB "được thực hiện khi Nhà nước có chủ trương THĐ nhằm thực hiện các mục đích theo quy định" [1].3 Thu hồi đất Có rất nhiều lý do để một thửa đất bị thu hồi: nâng cao KT-XH, bảo đảm an ninh quốc gia, lợi ích đất nước, phúc lợi cộng đồng. Tại Luật Đất đai năm 2013 có giải thích rằng "Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người dân được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai" [1].4 Quan niệm về hỗ trợ và tái định cư Khi đất đai của người dân bị thu hồi, thì Nhà nước có nhiều hỗ trợ người dân giúp họ củng cố đời sống và sản xuất ổn định, có nhiều hình thức hỗ trợ gồm: 5 - Để giúp người dân ổn định đời sống và tiếp tục sản xuất, Nhà nước hỗ trợ đào tạo nghề, việc làm; - Đối với trường hợp THĐ nông nghiệp, đặc biệt là đất trồng lúa, Nhà nước hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp bằng các khóa đào tạo việc làm. - Hỗ trợ tiền thuê nhà, bàn giao mặt bằng sớm,.
và nhiều khoản hỗ trợ khác. Còn TĐC là hoạt động nhằm giảm nhẹ các ảnh hưởng tiêu cực "đối với một bộ phận dân cư đã đóng góp vì sự phát triển chung của xã hội và có ý nghĩa hết sức quan trọng trong chính sách BT, GPMB để người dân bị THĐ ổn định nơi sinh sống" [1].2 Tình hình thực hiện BT, GPMB các dự án Đường giao thông trên địa bàn thành phố Mỹ Tho Bảng 2. Kết quả BTHT và TĐC các dự án Đường giao thông tiêu biểu trên địa bàn thành phố Mỹ Tho từ năm 2019 đến tháng 5/2024 (nguồn Ban QLDA và PTQĐ thành phố Mỹ Tho [5]) Số tiền STT Danh mục công trình/dự án Tiến độ được phê duyệt "Công trình Khu dân cư dọc sông Tiền - thành 1 2019 - 2022 126,1 phố Mỹ Tho (giai đoạn 1) 2 Công trình đường Huyện 90E 2017 - 2019 2,64 2021 - 3 Dự án Đường D7 và khu dân cư 02 bên đường 319,7 IV/2023 4 Dự án Đường tỉnh 864 (Đường dọc sông Tiền) 2022 - 2025 175,6 Dự án Nâng cấp mở rộng Đường tỉnh 879B từ 5 2021 - 2024 149,4 cầu Gò Cát đến ranh Long An 6 Đường vào trường THCS Nam Định, Phường 6 2021 - 2025 65,6 7 Đường giao thông hai bên bờ sông Bảo Định" 2022 - 2027 318,8 Qua thống kê tóm tắt các công trình, dự án tiêu biểu được thực hiện tại khu vực thành phố, Ban đã chi trả cho các dự án then chốt với tổng số tiền được phê duyệt 1. 6 Về mức giá từng loại đất cụ thể để tính BT khi Chính phủ THĐ: Ban ký kết hợp đồng với công ty tư vấn thẩm định giá đất, tiến hành điều tra hóa đơn mua các thửa đất mua, bán còn giá trị pháp lý, tổ chức phối hợp cùng CĐT và địa phương tiến hành điều tra khảo sát cụ thể ngoài thực địa.
Từ đó, tiến hành họp Tổ giá, báo cáo các Hội đồng, từ đó trình UBND tỉnh phê duyệt giá đất xác định cụ thể để tính đền bù. Số lượng công trình, dự án chậm tiến độ bàn giao đất nguyên nhân do quá trình đo đạc nhằm phục vụ cho việc THĐ còn chậm, không phục vụ kịp thời cho công tác đền bù (đa số chỉ đo đạc theo hiện trạng không xác định rõ ranh giới từng thửa đất theo GCN đã cấp và các thửa đất có tiếp giáp công trình công cộng nay chủ sử dụng đất sử dụng sai lệch so với GCN). Bên cạnh đó, việc xác định đối tượng sử dụng đất (hộ gia đình hay cá nhân) để xác định mức đền bù tốn nhiều công sức vì phải kiểm tra tất cả hồ sơ cấp sổ đỏ. Kế hoạch THĐ cụ thể đã được địa phương xây dựng hàng năm, nhìn chung THĐ đáp ứng được theo kế hoạch của địa phương xây dựng để phát triển KT-XH của địa phương đề ra.
Nhằm bảo vệ tốt hơn các quyền lợi chính đáng của người dân khi bị THĐ thì các quy định về BTHT và TĐC qua từng năm đều từng bước được sửa đổi, hoàn thiện khớp với cơ chế điều hành kinh tế thị trường. Để giải quyết nguồn "đất sạch" góp phần phục vụ thực hiện các dự án với mục đích công cộng thì việc THĐ, cải tạo cảnh quan và TĐC bước đầu đạt được kết quả tích cực. Ngoài các kết quả thu được cũng còn nhiều điều cần cải thiện như công tác THĐ, BTHT và TĐC đã dẫn tới việc tranh chấp, khiếu nại vượt cấp, gây ảnh hưởng đến tiến độ. Các khiếu nại, tranh chấp liên quan khi Chính phủ THĐ vẫn còn xảy ra trong quá trình giải quyết và tương đối phức tạp.3 Các nghiên cứu liên quan đề tài 2.1 Nghiên cứu ngoài nước Samuel Elong [6] đã "Đánh giá những thách thức và tác động của sự chậm trễ trong việc thu hồi đất bắt buộc đối với việc thực hiện các dự án xây dựng đường bộ ở Uganda".
Hiệu quả của nghiên cứu đã đưa ra tình trạng chậm trễ của dự án do việc THĐ chậm là nguyên nhân chủ yếu. 7 "Mua đất quy mô lớn, di chuyển và tái định cư tại Zambia" của tác giả Jessica Chu và các tác giả khác [7]. Tác giả đã phân tích và bày tỏ các nguyên nhân tác động đáng kể đến việc ban hành quyết định THĐ của Chính phủ do cộng đồng dân cư không được hỏi ý kiến và tham gia vào các quy trình quyết định quan trọng trước khi quyết định về việc di dời chỗ ở của họ. Tương tự, nghiên cứu của Guntur Bagus Pamungkas [8] cho thấy quá trình THĐ được xem là thời kỳ khốc liệt nhất trong quá trình tiến hành phát triển cơ sở hạ tầng đường bộ ở Indonesia.
Cụ thể "Việc thu hồi đất ngập nước cho dự án đường thu phí kè biển Semarang Damak" cho thấy xây dựng hạ tầng đường thu phí giao thông cho các mục đích ngày càng tốn kém bởi vì phải thu về một lượng lớn đất đai. Ngược lại, nguồn cùng cấp đất đai ngày càng ít, đặc biệt là ở dọc ven biển bị ô nhiễm. Ngoài ra, việc THĐ cũng bị hạn chế bởi thường không hợp lý, chưa đáp ứng được sự kỳ vọng của người dân và không có ranh giới đất đai rõ ràng vì lũ lụt đã làm mất đất đai của cư dân. Tương tự như các quốc gia đang phát triển mạnh khác, Nigeria phải đối mặt với những thách thức đáng kể liên quan đến các dự án phát triển đô thị thuộc về thành phố Jalingo, đặc trưng là giải quyết vấn đề TĐC cho những người gặp khó khăn vì dự án đường Nyamusala - ATC ở thành phố Jalingo, bang Taraba.
Qua phân tích trong nghiên cứu của tác giả E.Orounye [9] "Đánh giá tác động kinh tế xã hội của kế hoạch tái định cư do phát triển đô thị ở các thành phố của Nigeria: Nghiên cứu trường hợp về xây dựng đường Nyamusala - ATC ở thành phố Jalingo, bang Taraba" cho thấy mặc dù hầu hết những người bị ảnh hưởng đã được BT thỏa đáng, nhưng sự thành công, công bằng trong kế hoạch TĐC không chỉ dừng lại ở việc BT thỏa đáng mà cần phải có sự tham gia của những người bị ảnh hưởng trong quá trình đưa ra quyết định. Một nghiên cứu khác của Renuka R.Chaudhari và Ankit Saraswat [10] "Nghiên cứu quá trình thu hồi đất và bồi thường cho quốc lộ ở Maharashtra" đã chỉ ra rằng quá trình THĐ ở Ấn Độ là điểm gây ra nhiều tranh luận tập trung vào các vấn đề cụ thể như: bồi thường không thỏa đáng trong việc đền bù, 8 sự di chuyển của cộng đồng, thiếu minh bạch, quá trình bị trì hoãn, đánh giá tác động xã hội chưa đầy đủ.2 Nghiên cứu trong nước Có rất nhiều công trình nghiên cứu, báo cáo, hội thảo, tạp chí về công tác BT, GPMB ở nhiều khía cạnh cả học thuật và ứng dụng. Trong số đó, nổi bật với các công trình nghiên cứu của: Tác giả Nguyễn Thu Thùy và Nguyễn Thùy Linh [11] đã "Đánh giá tình hình bồi thường, hỗ trợ, tái định cư một số dự án trên địa bàn huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu" nhằm xác định tình hình thực tế công tác BTHT, TĐC một số dự án trên địa bàn tỉnh. Từ kết quả từ khảo sát 120 mẫu ở 03 dự án GPMB, các tác giả đã đề xuất một số giải pháp cụ thể nhằm nâng cao nói chung và những tác động tiêu cực của công tác BTHT, GPMB của huyện Phong Thổ nói riêng như: nâng cao giải pháp chính sách, trình tự thủ tục thực hiện, giải pháp tuyên truyền.
Theo nghiên cứu của Hoàng Anh Tuấn [12] từ việc phân tích các quy định của pháp luật khi Nhà nước THĐ về BT đất và tài sản gắn liền trên đất.