Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo Digital 2021 của WeAreSocial và Hootsuite, Việt Nam ghi nhận 68,72 triệu người sử dụng Internet, chiếm 70,3% dân số. Sự phát triển vượt bậc của hạ tầng công nghệ thông tin đã thúc đẩy sự chuyển dịch không gian công cộng truyền thống sang môi trường số. Vấn đề cốt lõi được đặt ra là làm thế nào để đo lường, phân tích và phát huy hiệu quả sự tham gia chính trị của người dân trên các phương tiện truyền thông trực tuyến, đặc biệt là báo điện tử chính thống.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn tập trung vào việc hệ thống hóa cơ sở lý luận về hành vi chính trị trên nền tảng số, phân tích thực trạng nhận thức, thái độ và hành động của công chúng, từ đó làm rõ vai trò của truyền thông trong việc hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa. Phạm vi nghiên cứu khảo sát chuyên sâu tại ba báo điện tử hàng đầu gồm VnExpress với hơn 41 triệu độc giả mỗi tháng, Tuổi Trẻ Online có tỷ lệ đánh giá chất lượng tốt đạt 54,5%, và Thanh Niên trong năm 2020.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc cung cấp bằng chứng thực nghiệm về chỉ số tương tác chính trị trực tuyến. Kết quả nghiên cứu là luận cứ giúp tăng cường 30% đến 40% hiệu quả tiếp nhận phản hồi chính sách từ người dân, đồng thời hiện thực hóa quyền làm chủ của nhân dân theo quy định tại Điều 6 Hiến pháp năm 2013 và các văn kiện Đại hội Đảng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn kết hợp hai lý thuyết nền tảng trong khoa học chính trị và truyền thông. Thứ nhất là lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory) của R. Edward Freeman (1984) và John M. Bryson (2003), xác định người dân, cơ quan báo chí và cơ quan công quyền là ba chủ thể tương tác bình đẳng trong chu trình chính sách công. Thứ hai là mô hình tương tác dưới sự ảnh hưởng của Internet của Archon Fung (2013) kết hợp lý thuyết truyền thông chính trị của Pippa Norris (2000), khẳng định mạng trực tuyến mở ra luồng thông tin hai chiều từ trên xuống và từ dưới lên.

Hệ thống khái niệm chính trong công trình bao gồm:

  • Chính trị: Hoạt động liên quan đến quyền lực nhà nước và phân bổ nguồn lực xã hội theo David Easton.
  • Sự tham gia chính trị: Các hành vi tự nguyện, có tổ chức nhằm tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến hoạch định và thực thi chính sách công theo Jan W. van Deth và Carole Uhlaner.
  • Phương tiện truyền thông trực tuyến: Hệ sinh thái báo chí số đa phương tiện vận hành theo phương thức truyền thông đa chiều giữa nhiều nguồn và nhiều người tiếp nhận.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm dữ liệu thứ cấp từ hơn 1.500 bài viết chính trị - xã hội cùng hơn 12.000 lượt ý kiến bình luận của độc giả. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định cụ thể là 450 bài viết tiêu biểu và 3.600 bình luận phân tích sâu. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (purposive stratified sampling) nhằm đại diện đầy đủ cho các chủ đề chính trị nổi bật năm 2020 như phòng chống đại dịch Covid-19 và cứu trợ bão lũ miền Trung.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích văn bản (content analysis) kết hợp phương pháp thống kê mô tả và so sánh đối chiếu là nhằm lượng hóa chính xác các chiều cạnh nhận thức, thái độ và xu hướng phản hồi chính sách của công chúng từ ngôn ngữ tự nhiên. Quá trình thu thập, xử lý và mã hóa dữ liệu diễn ra liên tục từ tháng 1 năm 2020 đến tháng 12 năm 2020, trước khi được tổng hợp hoàn chỉnh trong năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, mức độ quan tâm và thời gian tương tác của độc giả đối với các vấn đề chính trị trên báo điện tử đạt mức cao. VnExpress ghi nhận thời gian lưu lại trang trung bình là 9 phút 25 giây với 4,67 trang xem mỗi lượt, vượt trội hơn 74,4% so với Tuổi Trẻ Online (5,43 phút) và cao hơn 85,8% so với Thanh Niên (5,08 phút).

Thứ hai, thiết bị di động trở thành phương thức chủ đạo để người dân tham gia tương tác chính trị. Tỷ lệ truy cập qua di động trên VnExpress đạt 58,74%, cao hơn đáng kể so với 41,26% qua máy tính để bàn, đồng thời ghi nhận mức tăng trưởng lưu lượng bạn đọc di động lên đến 40% trong năm 2020.

Thứ ba, sự tham gia chính trị của người dân thể hiện rõ tính tập trung cao độ vào các tình huống an sinh xã hội khẩn cấp. Trong các bài viết về chỉ đạo phòng chống dịch bệnh và khắc phục thiên tai, tỷ lệ bình luận mang tính xây dựng, hiến kế giải pháp chiếm 68,5%, tỷ lệ bày tỏ sự đồng thuận với chính sách của Chính phủ đạt trên 82%.

Thứ tư, cơ cấu độc giả tham gia phản hồi chính trị có sự đa dạng về địa lý. Tỷ lệ độc giả trong nước chiếm ưu thế với 82,8% trên Tuổi Trẻ Online và 84,3% trên Thanh Niên, trong khi kiều bào tại Mỹ (chiếm 4,9% đến 5,3%) và các quốc gia khác đóng góp nhiều ý kiến về ngoại giao và kinh tế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự bùng nổ tham gia chính trị trực tuyến là tính tức thời, tính tương tác đa chiều của báo điện tử và nhu cầu đối thoại công khai của người dân ngày càng tăng. Kết quả này tương đồng với nghiên cứu của Kenski và Stroud (2006) về vai trò của Internet trong việc nâng cao tri thức công dân, đồng thời củng cố luận điểm của Zhang và cộng sự (2009) rằng diễn đàn báo chí chính thống tạo dựng niềm tin thể chế cao hơn 2,5 lần so với mạng xã hội tự do.

Toàn bộ dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa qua biểu đồ cột so sánh thời gian lưu trang giữa các tòa soạn và biểu đồ tròn phân bổ tỷ lệ luồng dư luận. Bảng tổng hợp ma trận tương quan giữa số lượng bài viết và tần suất bình luận giúp các cơ quan quản lý nhận diện nhanh chóng các điểm nghẽn chính sách trong thực tiễn.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện hành lang pháp lý về tiếp nhận ý kiến công dân số. Cơ quan chủ trì gồm Quốc hội và Bộ Tư pháp cần xây dựng quy chuẩn pháp lý bắt buộc giải trình phản hồi trực tuyến trước quý IV năm 2023, nâng tỷ lệ xử lý kiến nghị cử tri qua kênh báo chí lên tối thiểu 85%.

Thứ hai, nâng cấp công nghệ quản trị tòa soạn và diễn đàn đối thoại. Ban Tuyên giáo Trung ương cùng Bộ Thông tin và Truyền thông chỉ đạo các báo VnExpress, Tuổi Trẻ Online, Thanh Niên tích hợp công cụ trí tuệ nhân tạo để lọc 95% tin rác, tự động phân loại 100% ý kiến phản biện chính sách theo nhóm vấn đề trong giai đoạn 2023-2024.

Thứ ba, chuẩn hóa quy trình công khai dự thảo văn bản quy phạm pháp luật. Các bộ, ngành cần đăng tải dự thảo trên báo điện tử tối thiểu 60 ngày, tăng 50% số lượng bài phân tích chuyên sâu của chuyên gia nhằm giúp người dân hiểu đúng bản chất chính sách trước năm 2025.

Thứ tư, đẩy mạnh bồi dưỡng văn hóa chính trị và kỹ năng số cho công chúng. Trung ương Đoàn Thanh niên phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức 200 hội thảo trực tuyến mỗi năm, đặt mục tiêu nâng cao năng lực phản biện văn minh cho 1,5 triệu đoàn viên, thanh niên đến năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là cán bộ hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước. Luận văn cung cấp mô hình lượng hóa dư luận trên không gian số, hỗ trợ việc điều chỉnh chính sách kịp thời và nâng cao chỉ số hài lòng của nhân dân.

Nhóm thứ hai là ban biên tập, phóng viên các cơ quan báo chí truyền thông. Công trình mang lại kinh nghiệm thực tế trong việc tối ưu hóa giao diện di động, mở rộng chuyên mục bình luận đa chiều nhằm tăng 35% đến 40% lượng tương tác của độc giả.

Nhóm thứ ba là giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Chính trị học, Xây dựng Đảng, Báo chí học. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp phân tích nội dung truyền thông và ứng dụng lý thuyết các bên liên quan.

Nhóm thứ tư là các tổ chức đoàn thể chính trị - xã hội và đại biểu dân cử. Dữ liệu từ đề tài giúp các đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân xây dựng kênh tiếp nhận kiến nghị trực tuyến hiệu quả trước và sau các kỳ họp.

Câu hỏi thường gặp

Báo điện tử thúc đẩy sự tham gia chính trị của người dân bằng cách nào? Báo điện tử cung cấp thông tin thời sự chính xác và tạo diễn đàn mở cho độc giả bình luận, phản biện chính sách. Trong năm 2020, VnExpress đạt hơn 14,6 tỷ lượt xem, chứng minh vai trò cầu nối thông tin hai chiều giữa người dân và chính quyền.

Căn cứ pháp lý nào bảo đảm quyền tham gia chính trị trực tuyến tại Việt Nam? Quyền này được quy định tại Điều 6 Hiến pháp năm 2013, Luật Bầu cử năm 2015, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 và Pháp lệnh dân chủ cơ sở năm 2007, cho phép người dân góp ý trực tiếp qua báo chí.

Tỷ lệ độc giả sử dụng điện thoại di động ảnh hưởng gì đến tương tác chính trị? Tỷ lệ truy cập di động đạt 58,74% giúp công chúng tiếp cận tin tức và phản hồi chính sách tức thì mọi lúc mọi nơi, biến hành vi tham gia chính trị từ định kỳ thành thói quen thường nhật của công dân.

Làm thế nào để phân biệt sự tham gia chính trị hợp pháp và vi phạm pháp luật trên mạng? Sự tham gia hợp pháp là việc đóng góp ý kiến mang tính xây dựng trên các trang báo được cấp phép theo Luật Báo chí 2016. Hành vi lợi dụng diễn đàn để xuyên tạc, tung tin giả sẽ bị xử lý theo Luật An ninh mạng 2018.

Lý thuyết các bên liên quan được vận dụng như thế nào trong quản trị chính trị số? Lý thuyết của Freeman (1984) và Bryson (2003) xem Nhà nước, báo chí và công dân là các đối tác cùng tạo lập giá trị công, đảm bảo chính sách ban hành đạt được trên 70% mức độ đồng thuận xã hội.

Kết luận

  • Khẳng định truyền thông trực tuyến là kênh tương tác chính trị trọng yếu, góp phần mở rộng dân chủ xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.
  • Lượng hóa mức độ quan tâm chính trị của người dân qua các chỉ số tiếp cận của hơn 70,3% dân số sử dụng Internet.
  • Đánh giá toàn diện vai trò dẫn dắt dư luận của ba báo điện tử VnExpress, Tuổi Trẻ Online và Thanh Niên trong năm 2020.
  • Hoàn thiện hệ thống lý luận về chính trị học truyền thông thông qua việc kết hợp lý thuyết các bên liên quan và phân tích dữ liệu lớn.
  • Đề xuất lộ trình bốn nhóm giải pháp đồng bộ về thể chế, công nghệ và giáo dục công dân số hướng đến năm 2025.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa truyền thông số và sự tham gia chính trị của công chúng trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia. Hướng nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng khảo sát trên các nền tảng mạng xã hội đa phương tiện trong giai đoạn 2024-2026. Xin kính mời các nhà khoa học, cơ quan quản lý và độc giả cùng nghiên cứu, trích dẫn và thảo luận để tiếp tục hoàn thiện đề tài khoa học này.