Chương 1: Tổng quan và các nghiên cứu trên thế giới Chương 2: Thực trạng nhận thức của người dân đang sử dụng tấm lợp tại 05 thôn của xã An Toàn Chương 3: Giải pháp hướng dẫn người dân nâng cao nhận thức về tấm lợp có chứa sợi Amiăng 5 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRÊN THẾ GIỚI 1. Khái niệm Amiăng là silicát kép của can xi (Ca) và magie (Mg), chứa SiO2 có trong tự nhiên và là chất độc hại trong danh mục các chất có yêu cầu nghiêm ngặt về vệ sinh lao động. Có khoảng trên 300 sản phẩm thương mại có sử dụng Amiăng, ngoài việc sử dụng cho công nghiệp xây dựng, cách nhiệt, cách điện, cách âm, má phanh, đóng tàu thủy. Amiăng còn được sử dụng trong công nghệ quốc phòng, du hành vũ trụ, nhà máy điện hạt nhân.
Amiăng có các đặc tính như: - Tính đàn hồi và dẻo dai cao. Mức độ dẻo dai của amiăng phụ thuộc vào đường kính sợi và hàm lượng nước trong sợi độ bền cao, có thể kéo được, - Rất bền bởi nhiệt. Nhiệt độ bắt đầu bốc hơi nước là khoảng 5000C - Trơ về hoá học. Chrysotil chỉ mất 2% trọng lượng khi tiếp xúc với dung dịch soda 25% ở nhiệt độ 100-1050C trong 5 giờ.
- Tính dẫn điện thấp. Tính dẫn điện của amiăng phụ thuộc vào hình thái và thành phần hoá học của sợi. - Tính hút ẩm và thấm nước thấp so với các sợi hữu cơ khác - Thời gian tồn tại của amiăng được biết là rất lâu. Chúng rất ổn định và không bị phá huỷ theo thời gian.
Do những đặc tính đặc biệt này, từ lâu amiăng đã được khai thác và sử dụng rộng rãi trong nhiều ngành công nghiệp. 6 Tấm lợp Ống dẫn nước Ống khói Vật liệu cách nhiệt Ống cách nhiệt Gioăng Hình 1.1: Các sản phẩm chứa sợi amiăng Nguồn: Tác giả thực hiện cho đề tài 7 Bảng 1. Các đặc tính lý-hoá của mỗi loamiăng Đặc tính Chrysotile Anthophyllite Amosite Tremolite Actinolite Crocidolite Độ rắn 2.201 Độ căng 30,000 2,800 25,000 70-560 70 35,000 kg/cm2 Nhiệt độ cháy 982 982 871-982 982 - 649 0 C Mức độ lọc Chậm Trung bình Nhanh Trung Trung Nhanh bình bình Tích điện Có Không Không Không Không Không Nhiệt độ nóng 1521 1468 1399 1316 1393 1393 chảy 0C Mức đàn hồi Tốt Kém Khá tốt kém kém Khá tốt Độ dẻo Rất tốt Kém Khá tốt Kém Kém Khá kém Bền với axit Kém Khá tốt Khá tốt Rất tốt Rất tốt Tốt Bền với bazơ Rất tốt Tốt Tốt Rất tốt Tốt Tốt Nhiệt độ bốc 450-770 620-960 600-800 600-850 950-1040 400-600 hơi nước 0C Nguồn: [13] 1. Phân loại Amiăng Amiăng được chia làm 2 nhóm: - Nhóm serpentine: chrysotile (Amiăng trắng), nhóm sợi serpentine có dạng xoắn, xốp mềm và cũng là loại sợi Amiăng duy nhất còn được sử dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia trên thế giới, đặc biệt là các nước đang phát triển.
Amiang Serpentine (trắng) Nguồn [15] - Nhóm amphibole gồm: Actinolite, Amosite (Amiăng nâu), Crocidolite (Amiăng xanh), Tremolite, Anthophyllite. Nhóm sợi amphibole có cấu tạo dạng thẳng, hình kim, gọi chung là Amiăng nâu và xanh. Nhóm amphibole đã bị cấm sử dụng ở nhiều nước trên thế giới trong đó có Việt Nam. Amiang amphibole (xanh) Nguồn [15] Tất cả các loại Amiăng, kể cả Amiăng trắng (Chrysotile) được khẳng định là có hại cho sức khỏe.
Sau 40 năm nghiên cứu, từ năm 1973 Cơ quan Nghiên cứu ung thư quốc tế (IARC) thuộc Tổ chức Y tế thế giới đã có đủ bằng chứng trên người và thực nghiệm để xếp tất cả các loại Amiăng vào nhóm 1 là các chất gây ung thư ở người. Tình hình sản xuất và sử dụng Amiăng 1. Lược sử tình hình sản xuất và sử dụng Amiăng trên thế giới Amiăng được sử dụng từ hơn 3000 năm trước, những bằng chứng về việc sử dụng Amiăng trong những lò gốm và vật cách ly, trám kẽ hở của nhà gỗ đã được tìm thấy khi khai quật địa chất ở khu vực thuộc Phần Lan ngày nay. Người Ai Cập cổ cũng sử dụng Amiăng để làm tăng độ bền của quần áo.
Amiăng cũng được sử dụng để ướp các Faraon. Nền văn minh Ba Tư cổ nhập khẩu Amiăng từ Ấn Độ để liệm xác. Họ tin rằng Amiăng là tóc của một con vật nhỏ bí ẩn, sống trong lửa và chết trong nước. Gần cuối thế kỉ 19 việc sử dụng Amiăng đã trở nên rất phổ biến do nhu cầu gia tăng, Amiăng đã bắt đầu được khai thác mỏ đầu tiên vào năm 1876 ở Thetford, tỉnh Quebec, Canada.
Thời gian đó ở Thetford hàng năm sản xuất 300 tấn Amiăng. Thời gian ngắn sau đó việc khai thác Amiăng đã xuất hiện ở Nga, ở Australia và Châu Phi, đặc biệt ở Nam Phi. Trong công nghiệp, Amiăng được sử dụng bắt đầu từ năm 1880 đến năm 1900, Amiăng được sử dụng cho nhiều ngành công nghiệp khác nhau. Johns Manville đã viết “Amiăng phục vụ cho nhiều người trên nhiều phương diện khác nhau trên toàn thế giới”.
Amiăng lần đầu tiên được dùng làm ống dẫn nước từ đầu thế kỷ XX, Amiăng được sử dụng tại Hoa Kỳ từ năm 1903 làm vật liệu trong tàu chạy bằng hơi nước, làm má phanh từ năm 1906, dùng cách điện, cách nhiệt trong các tàu thuỷ của hạm đội Anh từ năm 1944… Người ta thấy trên 3.000 sản phẩm thương mại có sử dụng Amiăng, ngoài việc sử dụng cho công nghiệp xây dựng, cách nhiệt, cách điện, cách âm, má phanh, đóng tầu thủy. Amiăng còn được sử dụng trong công nghệ quốc phòng, du hành vũ trụ, nhà máy điện hạt nhân. Việc sử dụng Amiăng xanh và nâu, các sản phẩm có chứa loại sợi này và phun tất cả các dạng Amiăng đều bị cấm theo Công ước của ILO về vấn đề An toàn trong sử dụng Amiăng (số 162) từ năm 1986. Tuy nhiên, Amiăng trắng vẫn còn đang được sử dụng rộng rãi với khoảng 90% được dùng trong vật liệu xây dựng là lĩnh vực được sử dụng lớn nhất ở các nước đang phát triển.
10 Các dạng sử dụng còn lại của Amiăng trắng là cho các vật liệu chịu ma sát (7%), dệt may và các ứng dụng khác [10]. Theo thống kê trên thế giới, lượng tiêu thụ Amiăng cao nhất là khoảng 5 triệu tấn/năm và bắt đầu giảm vào năm 1980, đến giai đoạn 2000-2012 sản xuất khá ổn định vào khoảng 2 triệu tấn (giảm 60% trong 20 năm qua). Có 7 nước sản xuất Amiăng chính, mỗi năm mỗi nước sản xuất khoảng 50.000 tấn, riêng Nga và Canada chiếm 78% [3]. Nhiều nước công nghiệp phát triển trên thế giới đã giảm sử dụng một cách đáng kể và tiến tới cấm sử dụng Amiăng do hậu quả của việc gia tăng tỷ lệ mắc và chết do các bệnh có liên quan đến sử dụng Amiăng.
Tuy nhiên Amiăng vẫn được sử dụng rộng rãi tại các nước đang phát triển như Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan [4]. Theo các báo cáo ở Hội nghị Quốc tế về Amiăng cho các nước Trung và Đông Âu tháng 11/1997, một số nước sử dụng nhiều Amiăng nhất thế giới trong năm 1994-1995 là Trung Quốc 220.000 tấn, Nhật bản 195.000 tấn, Thái Lan 164.000 tấn và Ấn Độ 123. Các nước Đông Âu như Bungary sử dụng 32. Hungary hơn 7000 tấn/năm, Rumani 7.
Nguồn Amiăng của những nước này nhập khẩu từ Liên Xô cũ và chủ yếu làm vật liệu xây dựng, ống dẫn nước, má phanh ô tô [5]. Lượng tiêu thụ Amiăng ở một số nước tiên tiến đã giảm mạnh trong nhiều năm qua [3] ở Anh năm 1976 là 143.000 tấn và giảm xuống còn 10.000 tấn vào năm 1995; ở Pháp đã nhập khẩu khoảng 176.000 tấn amiăng năm 1976 và nhập khẩu đã ngừng vào năm 1996 khi Pháp cấm sử dụng amiăng; ở Đức việc sử dụng amiăng khoảng 175.000 tấn hàng năm từ năm 1965 đến 1975, sau đó giảm dần và cấm sử dụng vào cuối năm 1993. Do việc sử dụng Amiăng bị cấm ở Liên minh châu Âu nên hiện tại, Amiăng không còn được tiêu thụ ở Anh, Pháp và Đức. Ở Nhật tiêu thụ Amiăng vào khoảng 320.000 tấn năm 1998 và giảm liên tục theo năm, đến năm 2005 chỉ còn 5.000 tấn/năm và đã cấm hẳn sử dụng Amiăng năm 2012.
Ở Singapore, việc nhập khẩu Amiăng thô (chỉ có Amiăng trắng) đã giảm theo lộ trình từ 243 tấn năm 1997 11 xuống 0 tấn năm 2001. Ở Philippin việc nhập khẩu amiăng nguyên liệu là khoảng 570 tấn năm 1996 giảm xuống còn 450 tấn năm 2000 và hiện nay đã ngừng hẳn sử dụng. Riêng ở Mỹ, năm 1980 Chính phủ Mỹ đã quyết định không sử dụng Amiăng nhưng đến năm 1985 bỏ lệnh cấm Amiăng và thay bằng đạo luật “Trách nhiệm pháp lý, đền bù, ứng xử môi trường toàn diện” (CERCLA), theo đạo luật này nếu xảy ra hậu quả thì sẽ xử phạt và phải đền bù rất nặng nề. Vì vậy, lượng Amiăng trắng sử dụng ở Mỹ giảm rất lớn từ 350.000 tấn năm 1980 (trước khi ban hành lệnh cấm) xuống còn 343 tấn năm 2015, giảm chỉ còn 0,098% so với năm 1980.
Ví dụ, áp dụng điều luật này: ngày 13/3/2019 tòa án California đã buộc Tập đoàn Johnson & Johnson (J&J) bồi thường cho nữ khách hàng Terry Leavitt 29,4 triệu USD bị Ung thư trung biểu mô do sử dụng phấn rôm chứa Amiăng của J&J. Mƣời nƣớc tiêu thụ Amiăng nhiều nhất thế giới Năm 2008 Năm 2010 Năm 2012 Lƣợng Lƣợng Nƣớc Lƣợng Amiăng Xếp Amiăng Xếp Xếp Amiăng tiêu tiêu thụ hạng tiêu thụ hạng hạng thụ (tấn) (tấn) (tấn) Trung Quốc 565.909 6 Tổng số Amiăng tiêu 1.728 thụ của thế giới Nguồn: Theo USGS 2009, 2011, 2013 12 Nếu tính theo đầu người thì Kazakhstan là nước tiêu thụ nhiều nhất, 9,24 kg/người. Trung Quốc và Ấn Độ là những quốc gia đông dân nhất thế giới nên lượng Amiăng tính theo đầu người, lần lượt là 0,47 kg/người và 0,26 kg/người, còn thấp hơn Việt Nam, 0,68 kg/người. Nhưng dù thế nào thì đó vẫn là những quốc gia có mức tiêu thụ Amiăng tính theo đầu người trong tốp 10 thế giới.
Lƣợng Amiăng tiêu thụ theo đầu ngƣời năm 2010 Tiêu thụ Dân số (triệu Kg Amiăng N0 Nƣớc Amiăng (tấn) ngƣời) /đầu ngƣời 1 Kazakhstan 155.803 1259,7 0,26 Nguồn: Tiêu thụ Amiăng theo USGS, 2010 - Dân số theo Wikipedia, 2010 Biểu đồ 1. Mức tiêu thụ Amiăng theo đầu ngƣời năm 2010 theo USGS Nguồn : [USGS] 13 1. Tình hình sản xuất và sử dụng Amiăng trong sản xuất tấm lợp ở Việt Nam Việt Nam có một số mỏ Amiăng ở Thanh Hoá, Cao Bằng, Lạng Sơn… nhưng trữ lượng thấp và chất lượng không cao. Vì vậy, ngành sản xuất Amiăng nội địa không phát triển, hầu hết Amiăng được nhập khẩu từ nước ngoài.