CHƯƠNG 1 NĂNG LỰC TƯ DUY LÝ LUẬN VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ NỮ 1.1 Năng lực tư duy lý luận và những yếu tố ảnh hưởng đến nó 1.1 Tư duy và tư duy lý luận 1.Tư duy Tư duy là một thuộc tính đặc biệt của con người, nó thể hiện trình độ nhận thức và năng lực hoạt động thực tiễn của chủ thể. Tư duy bao giờ cũng là vấn đề cơ bản nhất của nhận thức luận. Vì vậy, từ xa xưa, tư duy đã thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu. Tư duy với tư cách là đối tượng nghiên cứu và xem xét nó trong mối quan hệ với vật chất, với thế giới hiện thực khách quan là vấn đề xuyên suốt trong lịch sử triết học.
Song, dù theo lập trường trường duy tâm hay duy vật, trong sự kế thừa lẫn nhau, các nhà triết học trước Mác đã đạt được những thành quả nhất định trong phân định các giai đoạn của nhận thức, khẳng định vai trò của cảm giác, kinh nghiệm hoặc lý tính, tự do. Nhưng vẫn chưa có quan điểm nào giải quyết vấn đề một cách đúng đắn, khoa học về vai trò, tác dụng, cách thức hoạt động của cảm tính, tư duy; về quan hệ biện chứng giữa cảm tính và lý tính theo lập trường duy vật. Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin cho rằng, tư duy là sản phẩm cao nhất của một dạng vật chất được tổ chức một cách đặc biệt là bộ não, quá trình phản ánh tích cực thế giới khách quan trong các khái niệm, phán đoán lý luận… Tư duy xuất hiện trong hoạt động sản xuất xã hội của con người và phản ánh thực tại một cách gián tiếp, phát hiện những mối liên hệ hợp quy luật của thực tại. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Với bộ công cụ đặc biệt của mình, tư duy giúp cho chủ thể nhận thức phản ánh được những thuộc tính cơ bản, những mối liên hệ cơ bản không chỉ ở những sự vật riêng lẻ mà còn ở một nhóm sự vật.
Tư duy có khả năng nắm bắt, phát hiện được bản chất của sự vật ngày càng sâu sắc hơn. Tính gián tiếp, khái quát hóa, trừu tượng hóa, tính tích cực và sáng tạo là đặc trưng cơ bản của tư duy con người. Nhờ vậy, tư duy thoát khỏi sự ràng buộc của hoàn cảnh trực tiếp mà vẫn có thể nhận thức được đối tượng. Tư duy giúp con người nhận thức được sự vật, hiện tượng ở mức độ bản chất của nó.
Trong quá trình trừu tượng hóa, dường như tư duy tách rời khỏi hiện thực, khỏi cái cụ thể, cái cảm tính để gạt bỏ cái bề ngoài ngẫu nhiên, đi vào bên trong bản chất của sự vật, phát hiện ra những mối liên hệ căn bản nhất, từ đó tái tạo lại về sự vật, hiện tượng một cách toàn diện sâu sắc. Tuy nhiên thế giới khách quan là vô cùng phong phú và đa dạng mà tư duy là kết quả của sự tác động bởi yếu tố khách quan và chủ quan. Vì thế, quá trình tư duy là một quá trình phức tạp, nó không tiến hành phản ánh một lần mà phải thực hiện một chuỗi phản ánh để đi đến nhận thức sâu sắc về sự vật. Do đó, tư duy con người và sản phẩm của nó không phải tất cả đều là chân lý.
Ta có thể khái quát một số đặc trưng cơ bản của tư duy như sau: + Tư duy phản ánh cái chung. Cái chung ở đây được hiểu là những dấu hiệu, những thuộc tính chung của sự vật, hiện tượng. Tư duy là trình độ cao của quá trình nhận thức. Đó là quá trình phản ánh khái quát hóa chỉ có ở trình độ nhận thức này mới phản ánh được những thuộc tính chung mang tính phổ biến và cơ bản của sự vật khách quan.
Cái chung trong thế giới hiện thực không bao giờ tồn tại một cách độc lập, cụ thể mà cùng tồn tại ở nhiều sự vật, hiện tượng khác nhau. Vì thế, nó không tách rời khỏi cái riêng, cái đặc thù, nhưng trong tư duy cái chung được khu biệt ra một cách độc lập, được trừu tượng hóa tách ra khỏi mọi cái riêng cảm tính. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Tư duy mang tính trừu tượng hóa. Khi tách cái chung ra khỏi mọi cái riêng trong tư duy là một sự trừu tượng hóa.
Đây chính là một đặc trưng cơ bản của tư duy. Lênin nói về sự ưu việt của trừu tượng hóa là: những trừu tượng về vật chất, về quy luật tự nhiên, sự trừu tượng hóa về giá trị…phản ánh giới tự nhiên sâu sắc hơn, trung thành hơn. + Tư duy phản ánh thế giới khách quan một cách gián tiếp. Tư duy phản ánh sự vật không phải từ những cảm giác trong tiếp xúc trực tiếp với sự vật, hiện tượng mà là trên cơ sở các hình thức của nhận thức cảm tính như cảm giác, tri giác và biểu tượng – nghĩa là nó mang tính gián tiếp.
Chính vì phản ánh thế giới khách quan một cách gián tiếp mà tư duy có khả năng tách rời nhất định với sự vật, không bị sự vật, hiện tượng chi phối nên nó có tính độc lập tương đối. Do đó, nó có sức mạnh to lớn trong sự phản ánh thế giới khách quan. + Tư duy phản ánh thế giới khách quan một cách tích cực, sáng tạo. Bản chất của con người là một thực thể năng động, sáng tạo luôn muốn vươn tới và cải tạo thế giới, do đó, xuất phát từ cơ sở hoạt động thực tiễn nên tư duy của con người cũng phản ánh thế giới một cách sáng tạo và tích cực.
Lênin cho rằng, sự chuyển hóa từ tư duy đến thực tại là rất quan trọng đối với tiến trình phát tiển của lịch sử. Chính bằng tư duy mà con người có thể xây dựng các giả thuyết khoa học, các lý thuyết trừu tượng, các mô hình lý tưởng cho hiện thực và dự báo tương lai. Tư duy có nhiều đặc trưng tùy theo cách tiếp cận. Sự phân chia trên đây chỉ mang tính tương đối, bởi thực ra chúng tồn tại, gắn bó, liên hệ với nhau hết sức chặt chẽ, chúng làm giả định lẫn nhau, làm tiền đề cho nhau.
Trên thực tế, tư duy có tính sáng tạo, do đó nó có khả năng vượt trước thực tiễn, đi trước hiện thực khách quan. Nhưng cũng vì sự linh động này mà đôi khi tư duy dễ mắc phải sai lầm trong quá trình phản ánh khi nó phát huy 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hoàn toàn thực tiễn. Lĩnh vực phản ánh của tư duy rất đa dạng: gồm tư duy về kinh tế, tư duy về chính trị, tư duy về văn hóa… nhưng mọi hình thức phản ánh, lĩnh vực phản ánh của tư duy đều có mục đích cuối cùng là tạo ra sản phẩm được chứng nhận với tên gọi là chân lý. Vì vậy, phương pháp tư duy có thể là tư duy hình thức, tư duy biện chứng, tư duy siêu hình và tư duy kinh nghiệm, thông qua cách thức mà chủ thể tư duy phản ánh về đối tượng sẽ cho phép chúng ta đánh giá được chủ thể tư duy đang ở trình độ nào trong tư duy.2 Tư duy lý luận: Tùy theo cách tiếp cận khác nhau mà người ta có các cách phân loại tư duy khác nhau.
Chẳng hạn về phương pháp, về loại hình, về lĩnh vực. Riêng về cấp độ, ta có tư duy kinh nghiệm và tư duy lý luận. Khác với tư duy kinh nghiệm, tư duy lý luận phản ánh thế giới khách quan ở trình độ khái quát và trừu tượng, bằng các khái niệm, phán đoán và suy luận. Chính nó tạo nên hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan.
Vì thế, nó mang lại những hiểu biết sâu sắc về bản chất, quy luật vận động và phát triển của sự vật và hiện tượng khách quan. Trong mối quan hệ giữa tư duy kinh nghiệm và tư duy lý luận chúng ta thấy rõ được sự tác động qua lại giữa hai trình độ của tư duy này, chúng không phủ định nhau một cách sạch trơn mà đó là sự phủ định có tính kế thừa. Tư duy kinh nghiệm với sản phẩm là những tri thức kinh nghiệm, là tập hợp những hiểu biết tích lũy được rút ra trong hoạt động nhận thức của chủ thể tư duy, là kết quả được nhận thức bằng con đường trực quan,cảm tính mang tính kinh nghiệm của mỗi người. Những tri thức được rút ra từ tư duy kinh nghiệm không phải là tri thức lý luận, là chân lý khoa học đích thực mà chỉ là chân lý của những cái đã trải qua và nó bó hẹp trong phạm vi thế giới kinh nghiệm.
Cái chung của tri thức kinh nghiệm chỉ là tổng cộng những sự vật, mối liên hệ riêng lẻ, đơn nhất, được tập hợp theo dấu hiệu tương tự bề 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngoài, được lặp đi lặp lại nhiều lần một cách trực quan chứ không phải là cái bản chất tất yếu, phổ biến tồn tại trong những cái riêng. Kinh nghiệm là sự phản ánh những dấu hiệu, những mối quan hệ hình thức, bề ngoài, lặp đi lặp lại nhiều lần trong cuộc sống hiện thực. Ở tư duy kinh nghiệm, con người sử dụng những tri thức kinh nghiệm cũ cũng như thông qua hoạt động cải tạo hiện thực khách quan một cách trực tiếp làm phương tiện và cơ sở cho việc sử lý những thông tin mới trong hiện thực cho việc chế biến ra những tri thức kinh nghiệm mới từ tài liệu cảm tính để định hướng cho hoạt động tiếp theo. Tri thức kinh nghiệm là tri thức của những cái riêng mang tính chất kinh nghiệm nên không thể vạch ra con đường chân lý trong từng ngẫu nhiên tự phát.
Nó chỉ có thể thụ động chạy theo cái tất yếu, cái bản chất chuyển hóa của sự vận động chứ không phải là cái có khả năng bao quát được sự vật đó. Tư duy đó hạn chế nhận thức của chủ thể ở trình độ tự phát, thụ động chứ phải tự giác, sáng tạo. Tư duy kinh nghiệm chủ yếu đi vào những cái riêng, cái đơn nhất không bản chất. Và ở tư duy kinh nghiệm còn tồn tại vô số những cái ngẫu nhiên, tạo nên tổng số những tri thức hạn chế về đối tượng chứ không phải là tái tạo lại toàn bộ sự biện chứng đối tượng trong tư duy.
Lý luận là hệ thống những tri thức được khái quát từ thực tiễn, phản ánh những mối liên hệ bản chất, những tính quy luật của thế giới khách quan.