Tổng quan về luận án

Bối cảnh kinh tế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng sau khi Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) với tư cách thành viên thứ 150 đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tái cấu trúc mô hình tăng trưởng. Tại vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) đứng trước bước ngoặt chiến lược khi các ngành công nghiệp thâm dụng lao động và đất đai truyền thống (cơ khí, chế tạo, dệt may, da giày) dần suy giảm tỷ suất lợi nhuận do chi phí sinh hoạt tăng cao, giá đất leo thang và sự chuyển dịch lợi thế cửa ngõ xuất khẩu sang khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Trong bối cảnh đó, ngành dịch vụ du lịch nổi lên như một động lực kinh tế mũi nhọn, đóng vai trò hạt nhân thúc đẩy tăng trưởng liên ngành, tạo việc làm và bảo tồn giá trị văn hóa - lịch sử. Mặc dù chiếm giữ vị thế yết hầu khi tiếp nhận hơn 60% lượng khách du lịch quốc tế đến Việt Nam, năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp du lịch TP.HCM vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn mang tính cấu trúc.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định: Trong khi các công trình khoa học trước đây chủ yếu tiếp cận du lịch dưới góc độ địa lý cảnh quan, quản lý nhà nước đơn ngành hoặc phát triển bền vững chung chung (như Nguyễn Minh Tuệ, 1996; Phạm Trung Lương, 2000), hệ thống y văn quốc gia thời điểm bấy giờ hoàn toàn thiếu vắng các nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống vận dụng lý thuyết cạnh tranh vi mô và kinh tế học công nghiệp hiện đại để giải phẫu cấu trúc năng lực cạnh tranh của khối doanh nghiệp du lịch đô thị trong điều kiện mở cửa thị trường hoàn toàn.

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Quản trị Kinh doanh (Mã số: 62.01) của tác giả Nguyễn Cao Trí, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. TSKH. Trần Văn Chánh tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (2011), với đề tài "Nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp du lịch Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2020" đã giải quyết trọn vẹn khoảng trống này thông qua ba câu hỏi nghiên cứu và hệ giả thuyết định hướng:

  • Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thực trạng năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp du lịch TP.HCM đang mạnh hay yếu, và những nhân tố nội tại nào cấu thành nên lợi thế so sánh thực chất của doanh nghiệp?
  • Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Môi trường kinh doanh địa phương (thông qua chỉ số PCI) và các xung lực hội nhập kinh tế vĩ mô tác động như thế nào đến năng lực duy trì thị phần và tạo giá trị gia tăng của doanh nghiệp du lịch?
  • Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những nhóm giải pháp chiến lược có tính hệ thống nào là tất yếu khách quan để nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp du lịch TP.HCM trong tầm nhìn 2010 - 2020?
  • Giả thuyết nghiên cứu (H0/H1): Giả thuyết không ($H_0$) cho rằng năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp du lịch TP.HCM đã đạt ngưỡng tự cân bằng theo quy luật thị trường và không đòi hỏi các can thiệp chiến lược mang tính cấu trúc; giả thuyết đối nghịch ($H_1$) khẳng định doanh nghiệp du lịch TP.HCM đang đối mặt với sự suy giảm lợi thế cạnh tranh động, tất yếu đòi hỏi một hệ thống giải pháp tái cấu trúc 3 tầng (phát huy ưu điểm, khắc phục yếu điểm, giải pháp hỗ trợ thể chế).

Khung lý thuyết của công trình được định hình vững chắc dựa trên Lý thuyết Lợi thế Cạnh tranh của Michael Porter, Lý thuyết Giá trị Sản phẩm Dịch vụ Du lịch của Philip Kotler & Turner, kết hợp với các quan điểm kinh tế học cổ điển của Adam Smith và David Ricardo về lợi thế chi phí và phân công lao động. Luận án mang lại đóng góp đột phá khi xây dựng bức tranh toàn cảnh định lượng về năng lực cạnh tranh du lịch TP.HCM giai đoạn 2001 - 2010 và thiết lập mô hình dự báo tăng trưởng doanh thu, luồng khách quốc tế, khách nội địa và phân khúc du lịch MICE đến năm 2020. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ hệ sinh thái doanh nghiệp lữ hành, khách sạn, vui chơi giải trí trên địa bàn TP.HCM trong mối liên kết liên vùng với Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, được trình bày công phu qua 157 trang chính văn, 16 bảng số liệu chuyên sâu, 2 biểu đồ phân tích cơ cấu, 17 phụ lục dữ liệu và 105 tài liệu tham khảo học thuật chọn lọc.

Literature Review và Positioning

Y văn về kinh tế du lịch và năng lực cạnh tranh phản ánh một tiến trình phát triển học thuật đa tầng. Luận án đã tổng hợp và phân loại các dòng nghiên cứu lớn:

  1. Dòng nghiên cứu lý thuyết cạnh tranh kinh điển và hiện đại: Tiếp cận từ quy luật giá trị và lợi thế so sánh chi phí sản xuất hữu hình của Adam Smith và David Ricardo, tiến tới bước ngoặt đột phá của Michael Porter (1990, 1998) với mô hình Five Forces và Diamond Model. Porter chỉ rõ: "Để có thể cạnh tranh thành công, các doanh nghiệp phải có được lợi thế cạnh tranh dưới hình thức hoặc là có được chi phí sản xuất thấp hơn hoặc là có khả năng khác biệt hóa sản phẩm để đạt được mức giá cao hơn trung bình". Luận án kế thừa quan điểm của Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM): "Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp được đo bằng khả năng duy trì và mở rộng thị phần, thu lợi nhuận của doanh nghiệp trong môi trường cạnh tranh trong nước và ngoài nước".
  2. Dòng nghiên cứu bản chất kinh tế và sản phẩm du lịch: Dựa trên định nghĩa nền tảng của Walter Hunziker & Kurt Krapf (1942) được Hội nghị Khoa học Du lịch Quốc tế công nhận: *"Du lịch là tổng hợp các mối quan hệ, hiện tượng bắt nguồn từ cuộc hành trình