Chương 1: Cơ sở lý thuyết về kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp Chương 2: Thực trạng công tác kế toán trách nhiệm tại Công ty cổ phần Lâm sản xuất khẩu Đà Nẵng Chương 3: Tăng cường kế toán trách nhiệm tại Công ty cổ phần Lâm sản xuất khẩu Đà Nẵng Luan van 4 6. Tổng quan tài liệu Kế toán quản trị vốn tồn tại từ rất lâu trong hệ thống kế toán doanh nghiệp. Trên thế giới, việc nghiên cứu và phát triển nó được quan tâm, chú trọng trong những thập niên gần đây và đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Khi nói đến KTQT, không thể không kể đến KTTN, là một trong những nội dung của KTQT.
Vì vậy, sự hình thành và phát triển của KTTN gắn liền với sự hình thành và phát triển của KTQT. KTTN ra đời từ những năm 40 của thế kỉ XX và được đề cập đầu tiên ở Mỹ vào năm 1950 trong tác phẩm Basic Organizational Planning to tie in with Responsibility Accounting của Ailman, H. Từ đó đến nay, vấn đề KTTN được quan tâm nhiều với những quan điểm khác nhau, với các tác giả khác nhau ở nhiều quốc gia trên thế giới. Ở Việt Nam, KTTN là một khái niệm không còn mới về mặt lý thuyết nhưng chưa được áp dụng phổ biến trong thực tế.
Từ đó, việc nghiên cứu, ứng dụng KTTN là một yêu cần thiết yếu đối với các doanh nghiệp, đặc biệt là những doanh nghiệp có quy mô hoạt động rộng lớn, có tổ chức phân quyền. Một khi tổ chức được KTTN trong doanh nghiệp, nó sẽ mang lại lợi ích không nhỏ cho doanh nghiệp và đó là một nhu cầu cấp thiết đối với doanh nghiệp trong xu thế hội nhập hiện nay. Năm 2010, tác giả Phạm Văn Dược đã thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học “Tổ chức hệ thống báo cáo kế toán đánh giá trách nhiệm bộ phận trong doanh nghiệp thương mại tại Việt Nam”. Đây là một trong những tài liệu rất có giá trị cho việc nghiên cứu về kế oán trách nhiệm.
Tài liệu này đã hệ thống hóa được cơ sở lý luận về kế toán trách nhiệm, kinh nghiệm nước ngoài rất cụ thể và đầy đủ. Tài liệu đã trình bày được một hệ thống báo cáo đánh giá trách nhiệm quản trị được thiết lập phù hợp với cơ cấu tổ chức trong doanh nghiệp thương mại; xác lập các trung tâm trách nhiệm nhằm cung cấp thông tin phục vụ kiểm soát, và đánh giá trách nhiệm quản trị của các cấp quản lý khác nhau. Luan van 5 Mặc khác, để công tác xây dựng hệ thống báo cáo đánh giá trách nhiệm quản trị có thể áp dụng cho loại hình doanh nghiệp thương mại mang tính khả thi cao, nghiên cứu đã xác định một số điều kiện để thực hiện quy trình xây dựng hệ thống báo cáo đánh giá trách nhiệm quản trị trong các doanh nghiệp thương mại. Ngoài ra, để hệ thống báo cáo đánh giá trách nhiệm quản trị được xây dựng có thể vận dụng thành công trong loại hình doanh nghiệp thương mại, nghiên cứu cũng đã nêu lên một số giải pháp hỗ trợ từ phía Nhà nước và doanh nghiệp.[2] Theo bài báo của tác giả Nguyễn Xuân Trường (2008) thì “Mô hình quản lý kế toán trách nhiệm được xem là vũ khí của các công ty lớn, giúp phát huy tối đa nguồn lực trong doanh nghiệp, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh.” Bài báo này đã lấy một ví dụ về việc vận dụng hiệu quả kế toán trách nhiệm của tập đoàn Abbott.
Theo đó “Cấu trúc của một tổ chức phát triển khi các mục tiêu, trình độ công nghệ, đội ngũ nhân viên thay đổi. Quá trình này thường diễn ra theo hướng từ quản lý tập trung sang quản lý phân quyền. Abbott đã nhận ra nhu cầu của việc phân quyền; tầm hoạt động đa quốc gia của Tập đoàn cho thấy các cấp quản lý ở các khu vực khác nhau trên thế giới có khả năng phát huy tối đa nguồn lực của doanh nghiệp.” [9] Từ khi Việt Nam gia nhập WTO, các doanh nghiệp trong nước đã chú trọng đến việc xây dựng và dần hoàn thiện một hệ thống KTTN của công ty mình. Đã có một số tác giả nghiên cứu về KTTN trong các doanh nghiệp với những đặc thù riêng về loại hình sản xuất kinh doanh cũng như quy mô, cách thức tổ chức quản lý.
Đề tài của tác giả Tôn Nữ Thanh Thiện (2011) về: “Xây dựng hệ thống kế toán trách nhiệm tại Công ty cổ phần Bóng đèn phích nước Rạng Đông” đã đánh giá được thực trạng việc áp dụng kế toán trách nhiệm tại Công ty, từ đó hoàn thiện hệ thống kế toán trách nhiệm giúp cho việc đánh Luan van 6 giá trách nhiệm từng bộ phận tại Công ty. Tuy nhiên luận văn chưa cho thấy rõ sự phân cấp quản lý của Công ty.[8] Đề tài của tác giả Nguyễn Văn Phượng (2011) về “ Hoàn thiện công tác kế toán trách nhiệm tại Tổng công ty điện lực Miền Trung” đã phân tích, đánh giá thực trạng kế toán trách nhiệm tại Tổng công ty điện lực Miền Trung, đánh giá trách nhiệm và hiệu quả hoạt động của từng bộ phận, từng cấp quản lý trong phạm vi Tổng công ty và đồng thời đề xuất một số giải pháp hoàn thiện KTTN tại Tổng công ty Điện lực Miền Trung. Tuy nhiên, luận văn chưa đi sâu vào vấn đề thiết lập các chỉ tiêu đo lường thành quả hoạt động kinh doanh.[11] Đề tài của tác giả Trần Thị Tuyết Mai (2012) về: “Kế toán trách nhiệm tại công ty cổ phần Dược và thiết bị y tế Đà Nẵng” đã hệ thống hóa những vấn đề lý luận về kế toán trách nhiệm, đưa ra một số giải pháp cần thiết cho công ty như ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng chính sách đào tạo nhân viên, nâng cao nhận thức của nhà quản lý. Nhìn chung thì luận văn đã đưa ra được các giải pháp để giải quyết được các vấn đề còn tồn tại tại Công ty Cổ phần dược và thiết bị Y tế Đà Nẵng, hỗ trợ thêm một công cụ đắc lực cho công tác quản lý tại công ty.
Tuy nhiên, đề tài vẫn còn một số hạn chế là các báo cáo trách nhiệm chưa đầy đủ, chưa tính toán đến các chỉ tiêu đánh giá kết quả và hiệu quả của các trung tâm trách nhiệm. Chưa xác định giá chuyển giao giữa công ty và các bộ phận [3] Đề tài của tác giả Trần Thị Nga (2013) về “Tổ chức kế toán trách nhiệm tại công ty cổ phần Vĩnh Cửu” đã đưa ra được các vấn đề lý luận về kế toán trách nhiệm, nêu được thực trạng, phân tích, đánh giá công tác kế toán trách nhiệm tại Công ty. Trên cơ sở đó, luận văn đã đưa ra một số cách thức để tổ chức các nội dung của KTTN tại Công ty như tổ chức KTTN theo phân cấp quản lý, hoàn thiện bộ máy quản lý nhằm giúp công tác kiểm soát tốt hơn, Luan van 7 hoàn thiện hệ thống báo cáo KTTN, đưa ra được cách tính toán giá chuyển giao giữa các bộ phận. Tuy vậy luận văn cũng còn một vài hạn chế như một số báo cáo trình bày còn dàn trải, chưa phục vụ nội dung chính là phản ánh trách nhiệm của bộ phận lập báo cáo.
Xuất phát từ tình hình thực tế về việc tổ chức kế toán trách nhiệm Công ty cổ phần lâm sản xuất khẩu Đà Nẵng, yêu cầu phải tăng cường hệ thống kế toán trách nhiệm tại đơn vị và qua quá trình tìm hiểu các nghiên cứu đã công bố liên quan đến đề tài nghiên cứu, luận văn sẽ tập trung vào các vấn đề chính như nội dung của kế toán trách nhiệm, việc xây dựng các chỉ tiêu đánh giá trách nhiệm quản lý tại các trung tâm trách nhiệm, việc xây dựng hệ thống báo cáo trách nhiệm để đánh giá thành quả quản lý của các trung tâm…, đánh giá thực trạng công tác tổ chức kế toán trách nhiệm tại Công ty từ đó dựa trên cơ sở lý luận và đặc thù hoạt động, cơ cấu tổ chức quản lý của đơn vị để đưa ra các giải pháp nhằm tăng cường công tác kế toán trách nhiệm tại Công ty, góp phần đưa công tác kế toán quản trị của doanh nghiệp trở thành công cụ đắc lực phục vụ cho yêu cầu quản lý. Luan van 8 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM TRONG DOANH NGHIỆP 1. KHÁI QUÁT VỀ KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM TRONG DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm Mặc dù kế toán trách nhiệm đã được nghiên cứu từ rất lâu, và mỗi nhà nghiên cứu đều đưa ra những quan điểm khác nhau về kế toán trách nhiệm, hiện nay vẫn chưa có một khái niệm thống nhất về kế toán trách nhiệm.
Theo nhóm tác giả Clive Emmanuel, David Otley and Kenneth Mar- chant [2, trang 205] trình bày quan điểm của họ về kế toán trách nhiệm như sau: “Kế toán trách nhiệm là sự thu thập, tổng hợp và báo cáo những thông tin tài chính về những trung tâm khác nhau trong một tổ chức (những trung tâm trách nhiệm), cũng còn được gọi là kế toán hoạt động hay kế toán khả năng sinh lợi. Nó lần theo các chi phí, thu nhập hay lợi nhuận đến những nhà quản lý riêng biệt, những người chịu trách nhiệm cho việc đưa ra các quyết định về chi phí, thu nhập hay lợi nhuận đang được nói đến và thực thi những hành động về chúng. Kế toán trách nhiệm chuyển giao quyền ra quyết định cho các thuộc quyền. Theo đó, ý tưởng đằng sau KTTN là kết quả hoạt động của mỗi nhà quản lý, nên được đánh giá bởi việc họ đã quản lý những công việc được giao nằm trong sự ảnh hưởng của họ tốt hoặc xấu thế nào”.
Nhóm tác giả Weygandt, Kieso và Kimmel [4, trang 82], cho rằng KTTN là một bộ phận của kế toán quản trị mà liên quan đến việc tích lũy, báo cáo về thu nhập và chi phí trên cơ sở nhà quản lý có quyền đưa ra những quyết định trong hoạt động hằng ngày về các vấn đề đó. Martin [3,tr 14], “Kế toán trách nhiệm là một khái niệm kế toán cơ bản về hệ thống đo lường hiệu quả hoạt động. Ý nghĩa cơ bản là Luan van 9 những tổ chức phân tán rộng lớn thì khó hoặc không thể quản lý như những đơn vị đơn lẻ, do vậy chúng phải được tách hay chia thành nhiều bộ phận để quản lý. Những bộ phận đó được xem như những trung tâm trách nhiệm bao gồm trung tâm chi phí, trung tâm doanh thu, trung tâm lợi nhuận và trung tâm đầu tư.
Điều này cho phép phân công trách nhiệm cho từng đơn vị quản lý và những đơn vị này phải quản lý một số yếu tố chủ yếu.