CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tổng quan về dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại các ngân hàng thương mại 1. Khái niệm Lê Hữu Hưng (2021) cho rằng thanh toán không dùng tiền mặt là hình thức thanh toán mà người tiêu dùng thông qua các phương tiện không phải tiền mặt như chứng chỉ tiền gửi, chứng khoán, tài sản hữu hình (không phải vàng, bạc) hoặc sử dụng công cụ để thanh toán, nhưng phải thông qua các tổ chức tín dụng thay vì người mua và người bán trực tiếp trao đổi với nhau. Theo Mohd & Ram (2020) cho rằng không dùng tiền mặt tức là xã hội ít tiền mặt hơn hoặc nền kinh tế giao dịch không dùng tiền mặt, giảm sử dụng tiền mặt vật chất để chi tiêu, thanh toán.
Thay vì sử dụng tiền mặt như truyền thống thì thanh toán kỹ thuật số được tiến hành để xử lý các giao dịch. Tóm lại, TTKDTM có thể được hiểu là cách thức thanh toán không trực tiếp sử dụng tiền mặt mà thực hiện bằng cách trích chuyển tiền trên các tài khoản thanh toán từ cá nhân, tổ chức này sang tài khoản của cá nhân, tổ chức khác dựa trên những chứng từ hợp pháp theo quy định (séc, ủy nhiệm thu, ủy nhiệm chi…) và phải thông qua hệ thống các ngân hàng. Đặc điểm của hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt Theo Lê Đình Hạc (2020) cho rằng bản chất của hình thức TTKDTM chính là hạn chế lượng tiền mặt lưu thông trong nền kinh tế, giảm thiểu chi phí xã hội. Hoạt động này sẽ trực tiếp làm giảm số lượng tiền mặt đang được lưu hành trên thị trường hàng hóa bằng cách khuyến khích người tiêu dùng TTKDTM.
Họ có thể sử dụng các dịch vụ thu chi, thẻ ngân hàng, thanh toán trực tuyến mà không làm thay đổi giá trị tiền mặt tương đương. Có sự xuất hiện của tiền mặt hay không chính là sự khác biệt lớn nhất giữa hai hình thức thanh toán bằng tiền mặt và không dùng tiền mặt. Theo Nguyễn Đăng Dờn (2014), TTKDTM có ba đặc điểm sau đây: 9 Thứ nhất, xét về không gian và thời gian, sự vận động của tiền tệ và vật tư hàng hóa có thể tách rời hay độc lập với nhau. Nghĩa là, việc chuyển giao hàng hóa có thể được thực hiện tại một thời điểm của địa điểm này còn việc thanh toán lại có thể được tiến hành tại một nơi khác.
Thứ hai, trong thanh toán không tiền mặt, tiền tệ chỉ xuất hiện dưới dạng là tiền tệ kế toán (tiền ghi sổ) và được ghi chép trên các chứng từ, sổ sách kế toán (tiền chuyển khoản). Vì vậy, TTKDTM yêu cầu các cá nhân, tổ chức tham gia thanh toán phải có tài khoản mở tại các ngân hàng. Thứ ba, vai trò của các ngân hàng là rất quan trọng và bắt buộc trong các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt. TTKDTM được tiến hành thông qua sự có mặt của ít nhất một ngân hàng và chỉ có ngân hàng mới được phép trích chuyển tiền trên tài khoản theo yêu cầu của các bên tham gia giao dịch.
Do vậy, ngân hàng giữ nhiệm vụ quyết định trong thanh toán chuyển khoản, và trở thành trung tâm thanh toán cho nền kinh tế. Vai trò của hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt TTKDTM sẽ mang lại lợi ích cho tất cả các bên tham gia: người tiêu dùng, người bán hàng, tổ chức tín dụng (chủ yếu là ngân hàng) và tổng thể nền kinh tế. Đối với khách hàng Rahman và ctg (2020) chỉ ra rằng việc áp dụng TTKDTM có rất nhiều lợi thế cho người tiêu dùng. Thanh toán không dùng tiền mặt mang đến sự thuận tiện và nhanh chóng.
Không giống như các giao dịch bằng tiền mặt truyền thống, thanh toán không dùng tiền mặt không khuyến khích trộm cướp và tội phạm liên quan đến tiền mặt khác do mọi người giữ ít tiền mặt hơn khi mua sắm. Đồng thời, TTKDTM còn là phương thức hỗ trợ người dân ở các vùng nông thôn, khu vực ở xa tiếp cận các dịch vụ trên internet như y tế, giáo dục, tài chính, việc làm và an sinh xã hội (Bùi Thị Nhân và ctg, 2021). Trong khi đó, Ramya và ctg (2017) cũng thấy rằng đây cũng là một lựa chọn chi tiêu an toàn và dễ dàng hơn khi đi du lịch. Mọi người sẽ không còn nhất thiết 10 mang theo tiền mặt, thẻ nhựa, hoặc thậm chí xếp hàng để rút tiền ATM mà còn được tự do giao dịch bất cứ khi nào và nơi nào mình muốn.
Ngoài ra, bằng việc thanh toán qua các phương tiện hỗ trợ như thẻ ngân hàng, ứng dụng ngân hàng điện tử còn đem lại sự chính xác tuyệt đối trong số tiền giao dịch cho khách, nhất là khi phải chi trả các khoản tiền lớn, số lẻ. Bên cạnh đó, người tiêu dùng còn tiết kiệm được chi phí khi TTKDTM do hưởng được nhiều khuyến mãi, giảm giá từ nhà cung cấp cũng như các chiến dịch ưu đãi của ngân hàng nhằm khuyến khích khách hàng thanh toán qua thẻ. Đối với ngân hàng TTKDTM là một công cụ thanh toán bù trừ giữa các ngân hàng giúp cho việc thanh toán trở nên thuận lợi và việc lưu thông tiền tệ được nhanh chóng, dễ dàng kiểm soát hơn. TTKDTM giúp gia tăng nguồn vốn cho các NHTM.
Số dư trên các tài khoản tiền gửi thanh toán của khách hàng là nguồn vốn huy động giá rẻ mà ngân hàng hướng tới. Nếu hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt ngày càng mở rộng và có hiệu quả thì ngân hàng có thể gia tăng nguồn vốn huy động từ tiền gửi thanh toán của khách hàng, từ đó gia tăng lợi nhuận khi cho vay bằng nguồn vốn này. Bên cạnh đó, thông qua TTKDTM, ngân hàng sẽ nắm bắt nhanh chóng và chính xác tình hình thiếu vốn của các bên tham gia, từ đó thực hiện cho vay kịp thời, đúng mục đích và đảm bảo đúng quy định ngân hàng. Theo Manickam và ctg (2019) cho rằng TTKDTM giúp chi phí giao dịch, thanh toán và tiêu thụ thời gian sẽ giảm.
Đồng thời, hoạt động này cũng làm hạn chế chi phí in tiền giấy và vận chuyển. Thật vậy, khi lượng tiền mặt lưu thông trong xã hội ít đi sẽ giúp tiết kiệm được một khoản phí rất lớn cho việc in ấn, kiểm đếm, hủy bỏ tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông, nhất là các chi phí về bảo quản và chuyên chở tiền mặt. Đối với tổng thể nền kinh tế Theo Mohd & Ram (2020) cho rằng hệ thống không tiền mặt rất hữu ích trong việc mang lại sự minh bạch trong hệ thống thanh toán. Đồng thời, TTKDTM 11 cũng hỗ trợ trong việc huy động các nguồn vốn góp phần vào sự tăng trưởng của nền kinh tế, ngăn chặn rửa tiền và tham nhũng.
Ngày nay, mọi quốc gia đều muốn được kỹ thuật số hóa hoàn toàn để nâng cao vị thế xã hội theo cách tốt đẹp hơn và hệ thống không dùng tiền mặt là một khía cạnh quan trọng để tiến tới số hóa. TTKDTM ngày càng phát triển sẽ góp phần không nhỏ trong nâng cao khả năng tiếp cận tài chính và thúc đẩy tài chính toàn diện. Bên cạnh đó, việc hạn chế dùng tiền mặt giúp hỗ trợ quản lý thuế có hiệu quả, hạn chế tội phạm, phòng chống tham nhũng và các vấn đề gian lận lợi ích trong xã hội. Việc được trang bị thêm các kênh giao dịch tiện ích giúp cho các nguồn vốn trong xã hội được luân chuyển một cách an toàn, hiệu quả, rút ngắn thời gian, hạn chế chi phí (Phan Thị Hoàng Yến và ctg, 2022).
Ngoài ra, TTKDTM còn giúp tăng cường hiệu lực giám sát, quản lý của ngân hàng, các cơ quan quản lý nhà nước và giảm lạm phát do giảm số lượng tiền mặt lưu thông. Như vậy, TTKDTM mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho xã hội, mang lại sự minh bạch trong hệ thống thanh toán, cắt giảm chi phí lưu thông, ngăn ngừa tội phạm và tạo cơ hội cho nền kinh tế phát triển và hoạt động có hiệu quả. Rủi ro của thanh toán không dùng tiền mặt Đặng Thị Thanh Huyền (2012) cho rằng rủi ro trong thanh toán không dùng tiền mặt có nhiều dạng khác nhau bao gồm rủi ro pháp lý, rủi ro về tính an toàn bảo mật, rủi ro tác nghiệp, rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng. Rủi ro trong TTKDTM là những vấn đề mang tính tiêu cực, dẫn đến kết quả không tốt có thể xuất hiện trong quá trình sử dụng các phương thức thanh toán này.
Một số rủi ro có thể kể đến là: Về tín dụng: đây là rủi ro phát sinh trong quá trình trao đổi giữa người mua với người bán, khi người bán tiến hành chuyển giao tài sản nhưng không nhận được tiền thanh toán và người thanh toán không nhận được tài sản đã yêu cầu. Về thanh khoản: đây là một loại rủi ro trong TTKDTM xảy ra khi một trong các bên tham gia giao dịch không hoàn thành thanh toán đúng hạn do sự thiếu hụt nguồn vốn và chi phí đã đề ra. 12 Về hệ thống: đây là rủi ro xảy ra trong trường hợp một bên không thể hoàn thành khả năng thanh toán cho ngân hàng, dẫn đến trở ngại cho hệ thống của các bên tham gia. Về hoạt động: đây là rủi ro xảy ra khi xuất hiện sự chậm trễ trong quá trình nắm bắt thông tin, quy trình nội bộ do có sự yếu kém trong vấn đề nhân lực hoặc có sự tác động từ bên ngoài gây ra.
Về tính bảo mật: đây là rủi ro xảy ra khi việc thông tin, dữ liệu của người dùng bị lộ. Đây là một rủi ro cần được chú ý vì hiện tại dù bảo mật từ các dịch vụ thanh toán không tiền mặt là khá cao, thế nhưng, thông tin và dữ liệu bị đánh cắp vẫn đang tiếp diễn và ngày càng báo động. Các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt tại các ngân hàng 1. Thanh toán bằng Séc (Cheque – check) Theo khoản 1 Điều 3 Thông tư 22/2015/TT-NHNN thì séc là giấy tờ có giá do người ký phát lập, ra lệnh cho người bị ký phát trích một số tiền nhất định từ tài khoản thanh toán của mình để thanh toán cho người thụ hưởng.