Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT, QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH BÁN LẺ XĂNG DẦU TẠI VIỆT NAM 1. Khái niệm và đặc điểm của hoạt động kinh doanh bán lẻ xăng dầu 1. Khái niệm hoạt động kinh doanh bán lẻ xăng dầu 1. Khái niệm xăng dầu Xăng dầu là sản phẩm của quy trình lọc dầu mỏ, là hỗn hợp chất lỏng dễ cháy của hydrocacbon, chủ yếu là hexan, heptan và chỉ số octan, thu được từ dầu mỏ và sử dụng như một dung môi và nhiên liệu cho động cơ đốt trong.
Theo Nghị định 83/2014/NĐ-CP ngày 03/09/2014 của Chính phủ, thì: Xăng dầu là tên chung để chỉ các sản phẩm của quá trình lọc dầu thô, dùng làm nhiên liệu, bao gồm: Xăng động cơ, dầu điêzen, dầu hỏa, dầu ma dút, nhiên liệu bay; nhiên liệu sinh học và các sản phẩm khác dùng làm nhiên liệu động cơ, không bao gồm các loại khí hóa lỏng và khí nén thiên nhiên [6]. Xăng dầu có các đặc điểm cơ bản sau đây: (i) Là một loại chất lỏng, nguy cơ gây cháy nổ cao, dễ bắt lửa, chỉ va chạm mạnh cũng có khả năng gây cháy nổ. Khi cháy chúng phát sáng, thể tích tăng đột ngột và sinh nhiệt; (ii) Xăng dầu là một loại sản phẩm dễ hao hụt trong quá trình vận chuyển, lưu kho và kinh doanh do khả năng bốc hơi rất mạnh; (iii) Xăng dầu là loại sản phẩm độc hại. Quá trình khai thác, chế biến cũng như vận chuyển, phân phối, bảo quản có thể gây rò rỉ hoặc tai nạn, ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người và môi trường: (iv) Xăng dầu là nguồn nhiên liệu của nhiều ngành kinh tế, là đầu vào không thể thiếu của nhiều ngành kinh tế.
Do đó, khi lượng xăng dầu không đáp ứng đủ nhu cầu sẽ làm cho quy mô các hoạt động kinh tế giảm sút. 7 Khi giá xăng dầu tăng cao, chi phí sản xuất các mặt hàng xăng dầu như yếu tố đầu vào tăng lên [6]. Khái niệm hoạt động kinh doanh xăng dầu Kinh doanh là một thuật ngữ được sử dụng rất phổ biến trong đời sống kinh tế của nước ta cũng như các nước trên thế giới, trên thực tế khái niệm kinh doanh có nhiều cách hiểu. Theo cách hiểu thông thường, kinh doanh được hiểu là các hoạt động nhằm tìm kiếm lợi nhuận thông qua việc mua, bán hàng hóa.
Theo cách hiểu này thì kinh doanh đồng nhất với khái niệm thương mại được nêu trong Luật Thương mại Việt Nam. Khái niệm “kinh doanh” chính thức được pháp luật Việt Nam ghi nhận từ năm 1990 khi Quốc hội ban hành hai bộ luật rất quan trọng, đó là Luật Công ty năm 1990 và Luật Doanh nghiệp tư nhân năm 1990. Đến năm 1999, khái niệm kinh doanh một lần nữa được nhắc lại trong Luật Doanh nghiệp như sau: “Kinh doanh được hiểu là việc thực hiện một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi” [15]. Theo đó, kinh doanh bao hàm cả các hoạt động mua bán trao đổi hàng hóa, các hoạt động sản xuất, gia công, đầu tư hay các hoạt động khác nhằm mục đích sinh lợi.
Cách hiểu này về kinh doanh khá tương đồng với khái niệm thương mại được nêu ra trong Luật Thương mại sửa đổi năm 2005. Theo Luật Thương mại 2005, “hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục tiêu sinh lợi khác” [16], đây cũng là cách hiểu phổ biến về thương mại trên thế giới. Như vậy, hiện nay khái niệm kinh doanh được hiểu như là thương mại theo nghĩa rộng. Kinh doanh là thuật ngữ được sử dụng rất phổ biến trong đời sống kinh tế của nước ta cũng như các nước trên thế giới, trên thực tế khái niệm kinh doanh có nhiều cách hiểu.
8 Theo cách hiểu thông thường, kinh doanh được hiểu là các hoạt động nhằm tìm kiếm lợi nhuận thông qua việc mua, bán hàng hóa. Theo quy định tại Luật Doanh nghiệp 2014 quy định: “Kinh doanh là việc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình, đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sanh lợi” [18]. Từ cách hiểu và định nghĩa “kinh doanh” theo Luật Thương mại và Luật Doanh nghiệp, Nghị định số 83/2014/NĐ-CP, ngày 03/09/2014 của Chính phủ quy định: Kinh doanh xăng dầu bao gồm các hoạt động như: xuất khẩu (xăng dầu, nguyên liệu sản xuất trong nước và xăng dầu, nguyên liệu có nguồn gốc nhập khẩu), nhập khẩu, tạm nhập tái xuất, chuyển khẩu, gia công xuất khẩu xăng dầu, nguyên liệu; sản xuất và pha chế xăng dầu; phân phối xăng dầu tại thị trường trong nước; dịch vụ cho thuê kho, cảng, tiếp nhận, bảo quản và vận chuyển xăng dầu [6]. Khái niệm hoạt động kinh doanh bán lẻ xăng dầu Hoạt động kinh doanh bán lẻ là một nội dung và là một trong những phương thức thực hiện dịch vụ phân phối được xem là đặc trưng nhất.
Theo cách hiểu chung nhất, dịch vụ bán lẻ hàng hóa là một hình thức phân phối hàng hóa, mà theo đó, nhà phân phối bán hàng hóa trực tiếp cho người tiêu dùng. Theo khoản 8 Điều 3 Nghị định số 23/2007/NĐ-CP ngày 12/02/2007 của Chính phủ quy định chi tiết Luật Thương mại về hoạt động mua bán hàng hóa và các hoạt động liên quan trực tiếp đến mua bán hàng hóa của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam, thì “bán lẻ là hoạt động bán hàng hóa trực tiếp cho người tiêu dùng cuối cùng” [5]. Như vậy, tuy có nhiều định nghĩa bán lẻ theo nhiều cách khác nhau, nhưng tất cả đều thể hiện một đặc điểm chung của bán lẻ đó là hoạt động dịch vụ đưa hàng hóa đến tay người tiêu dùng cuối cùng (tiêu dùng trong sản xuất 9 và tiêu dùng của cá nhân hay gia đình). Nói cách khác, bán lẻ gồm tất cả các hoạt động liên quan đến việc bán hàng hóa trực tiếp cho người tiêu dùng cuối cùng để họ sử dụng vào mục đích cá nhân, không kinh doanh.
Ở đây, người tiêu dùng là người cuối cùng mua được hàng hóa đó và mua hàng hóa đó với mục đích để tiêu dùng. Theo khái niệm này thì “bán lẻ” phải là hoạt động liên quan đến bán hàng hóa trực tiếp và có đối tượng người mua là “người tiêu dùng cuối cùng”. Hoạt động kinh doanh bán lẻ xăng dầu là một hoạt động kinh tế có tính nhạy cảm cao, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh năng lượng và sự ổn định cũng như tốc độ phát triển kinh tế của mỗi quốc gia. Ở Việt Nam hiện nay, kinh doanh bán lẻ xăng dầu được xếp là ngành kinh doanh có điều kiện và được Nhà nước quản lý chặt chẽ, từ khâu nhập khẩu đến hình thành giá và phân phối.
Để quản lý hoạt động kinh doanh bán lẻ xăng dầu, Nhà nước đưa ra các cơ chế cụ thể, qua đó quy định trách nhiệm và cách thức phối hợp của các đơn vị quản lý. Bán lẻ hàng hóa là phương thức bán hàng trực tiếp cho người tiêu dùng hoặc các tổ chức kinh tế hoặc các đơn vị kinh tế tập thể mua về để tiêu dùng nội bộ. Xăng, dầu là loại hàng hóa đặc biệt, được các cá nhân người tiêu dùng, các đơn vị, tổ chức kinh tế sử dụng nhằm thỏa mãn các nhu cầu tiêu dùng của họ. Tương tự hoạt động kinh doanh bán lẻ các loại hàng hóa khác, “kinh doanh bán lẻ xăng dầu là hoạt động bán xăng dầu trực tiếp cho người tiêu dùng (bao gồm các cá nhân, tổ chức, đơn vị kinh tế) để tiêu dùng nội bộ; kinh doanh bán lẻ xăng dầu nhằm mục đích sinh lợi”.
Đặc điểm của hoạt động kinh doanh bán lẻ xăng dầu Xuất phát từ đặc điểm của mặt hàng kinh doanh là xăng dầu với những đặc tính lý hóa riêng như đã đề cập ở trên, để được phép kinh doanh cơ sở 10 kinh doanh cần đảm bảo đạt được những điều kiện nhất định như: (i) Phải có thiết bị và phương tiện chuyên dùng cho kinh doanh xăng dầu, công tác phòng cháy, chữa cháy phải gắn liền với toàn bộ quá trình hoạt động kinh doanh, có biện pháp hạn chế tối đa tác động đến môi trường…, tùy thuộc vào các hoạt động cụ thể của kinh doanh xăng dầu. Hoạt động kinh doanh xăng dầu liên quan trực tiếp đến cơ sở hạ tầng kinh tế. Có thể nói, các cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ kinh doanh xăng dầu như hệ thống cảng biển, hệ thống vận tải, hệ thống kho chứa là bộ phận cấu thành quan trọng của cơ sở vật chất kỹ thuật của nền kinh tế. Các hệ thống này càng phát triển thì không chỉ tạo thuận lợi cho hoạt động kinh doanh xăng dầu nói riêng mà còn tăng cường tiềm lực phát triển của nền kinh tế nói chung.
Xăng dầu là mặt hàng kinh doanh chịu ảnh hưởng mạnh của các quan hệ kinh tế - chính trị quốc tế. Do vị trí và tầm quan trọng của xăng dầu, mỗi quốc gia đều xây dựng chiến lược riêng về lĩnh vực này. Trên thực tế, quan hệ ngoại giao song phương, chính sách phong tỏa, cấm vận của các nước lớn có ảnh hưởng trực tiếp đến việc xuất nhập khẩu xăng dầu. Là mặt hàng chiến lược, các quốc gia, đặc biệt là các nước có thế lực trong buôn bán quốc tế luôn sử dụng xăng dầu như một con bài trong các quan hệ kinh tế - chính trị quốc tế.
Vì vậy, kinh doanh xăng dầu không chỉ đơn thuần là một hoạt động kinh tế, mà còn chịu ảnh hưởng trực tiếp của tình hình chính trị quốc tế. Xăng dầu là mặt hàng có tính nhạy cảm cao. Như trên đã trình bày, xăng dầu là mặt hàng có ý nghĩa quan trọng ảnh hưởng đến đời sống kinh tế, xã hội, chính trị và an ninh quốc phòng, do đó, kinh doanh xăng dầu là lĩnh vực nhạy cảm, một thay đổi nhỏ trong cung cầu có thể có tác động lớn đến kinh tế xã hội đất nước. Kinh doanh xăng dầu tại Việt Nam có đặc điểm là kinh doanh hàng hóa nhập khẩu.
Việt Nam phải nhập khẩu phần lớn xăng dầu cho nhu cầu 11 trong nước nên chịu ảnh hưởng khá rõ từ những biến động của thị trường xăng dầu thế giới. Mặc dù, Nhà máy lọc dầu Dung Quất đã đi vào hoạt động từ năm 2009, nhưng Việt Nam hiện vẫn đang nhập khẩu một lượng lớn xăng dầu cho tiêu dùng.