CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG THANH TOÁN TÍN DỤNG CHỨNG TỪ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Những vấn đề cơ bản về thanh toán tín dụng chứng từ 1. Khái niệm thanh toán quốc tế Với sự phát triển của thương mại, nhu cầu trao đổi không chỉ dừng lại ở một số nước mà hoạt động mua bán đã lan rộng ra nhiều nước, nhiều khu vực trên toàn thế giới. Vì vậy, một nghiệp vụ thanh toán quốc tế đã ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu trao đổi thương mại quốc tế.
Thanh toán quốc tế là việc thực hiện các nghĩa vụ chi trả và quyền hưởng lợi về tiền tệ phát sinh trên cơ sở các hoạt động kinh tế và phi kinh tế giữa các tổ chức, giữa các các cá nhân của các quốc gia khác nhau, thông qua quan hệ giữa các ngân hàng của các nước liên quan. Các điều kiện của thanh toán quốc tế Trong quan hệ thanh toán giữa các nước, các vấn đề có liên quan đến quyền lợi và nghĩa vụ mà đôi bên phải đề ra để giải quyết và thực hiện được quy định thành các điều kiện thanh toán quốc tế. Các điều kiện thanh toán quốc tế bao gồm điều kiện về tiền tệ, điều kiện về địa điểm, điều kiện về thời gian, điều kiện về phương thức thanh toán. Thứ nhất là điều kiện về tiền tệ Với điều kiện này, các bên cần thoả thuận những vấn đề về đồng tiền tính giá, đồng tiền thanh toán và tỷ giá quy đổi.
- Đồng tiền tính giá: là loại tiền được dùng để thể hiện giá cả và tính toán tổng giá trị hợp đồng 4 - Đồng tiền thanh toán: là loại tiền dùng để chi trả nợ nần, hợp đồng mua bán ngoại thương. Nếu đồng tiền thanh toán và đồng tiền tính giá là hai đồng tiền khác nhau, thì các bên phải xác định tỷ giá quy đổi. Nhìn chung, người xuất khẩu muốn đồng tiền thanh toán là đồng tiền của nước mình hoặc đồng tiền có xu hướng lên giá, còn nhà nhập khẩu muốn thanh toán bằng đồng tiền của nước mình hoặc bằng đồng tiền đang có xu hướng giảm giá. Thứ hai là điều kiện về địa điểm thanh toán Địa điểm thanh toán là nơi người bán nhận được tiền còn người mua trả tiền Trong thực tế, việc quy định địa điểm thanh toán phụ thuộc chủ yếu vào tương quan lực lượng giữa hai bên, phương thức thanh toán và đồng tiền thanh toán của nước nào.
Thứ ba là điều kiện về thời gian thanh toán Thời hạn thanh toán có quan hệ chặt chẽ tới việc luân chuyển vốn, tới khả năng hạn chế rủi ro về lãi suất, tỷ giá, thanh khoản… đối với các bên tham gia hợp đồng. Thông thường, có 3 cách quy định về thời gian thanh toán: - Trả tiền trước: nhà nhập khẩu trả cho nhà xuất khẩu toàn bộ hay một phần tiền hàng trước khi hàng hoá được nhà xuất khẩu chuyển giao hàng hoá cho người mua hoặc trong khoảng thời gian từ khi nhà xuất khẩu chấp nhận đơn hàng cho đến trước khi nhà xuất khẩu thực hiện đơn hàng của người nhập khẩu. - Trả tiền ngay: nhà nhập khẩu trả tiền cho nhà xuất khẩu sau khi nhà xuất khẩu hoàn thành nghĩa vụ giao hàng trên phương tiện vận tải tại nơi quy định hoặc sau khi người nhập khẩu nhận được hàng hoá tại nơi quy định. - Trả tiền sau: nhà nhập khẩu trả tièn cho nhà xuất khẩu sau một khoảng thời gian thỏa thuận nhất định kể từ khi giao hàng.
Thứ tư là điều kiện về phương thức thanh toán Đây là một bộ phận không thể thiếu để cấu thành nên hợp đồng ngoại thương. Lựa chọn phương thức thanh toán sao cho thích hợp với từng thương vụ, 5 mối quan hệ giữa các bên hợp đồng… là một yếu tố góp phần hạn chế rủi ro trong thanh toán quốc tế. Các phương thức thanh toán chủ yếu hiện nay gồm: + Phương thức ứng trước + Phương thức ghi sổ + Phương thức chuyển tiền + Phương thức nhờ thu + Phương thức tín dụng chứng từ 1. Cơ sở hình thành và vai trò của thanh toán tín dụng chứng từ tại các NHTM 1.
Cở sở hình thành của thanh toán tín dụng chứng từ tại các NHTM Ngày nay, cùng với sự phát triển của xã hội và công nghệ - thông tin, việc mua bán hàng hóa, dịch vụ giữa thương nhân các nước với nhau đã phát triển phong phú và đa dạng hơn. Quan hệ mua bán hàng hóa quốc tế không chỉ được xác lập, thực hiện giữa thương nhân với thương nhân mà còn được thực hiện giữa các chính phủ với nhau. Sự xuất hiện và phát triển ngày càng mạnh mẽ các quan hệ kinh tế đối ngoại đã làm xuất hiện nhiều các phương tiện thanh toán quốc tế, như: Séc (Check), Hối phiếu (Bill of Exchange) và Lệnh phiếu (Promissory note). Bên cạnh các phương tiện TTQT nói trên, các thương nhân còn sử dụng nhiều phương thức thanh toán trong quan hệ mua bán hàng hóa quốc tế.
Khác với trước đây, phương thức thanh toán không còn bị bó hẹp trong phạm vi “hàng đổi hàng” mà đã có nhiều phương tiện thanh toán hiện đại khác cho các bên lựa chọn, thỏa thuận như: Phương thức chuyển tiền, Phương thức nhờ thu, Phương thức tín dụng chứng từ. Mỗi phương tiện thanh toán và phương thức thanh toán nêu trên có những ưu điểm và hạn chế nhất định. Cho nên, tùy thuộc vào từng giao dịch cụ thể mà các bên có thể lựa chọn, thỏa thuận sử dụng một trong các phương thức thanh toán nói trên. Thực tế cho thấy, kể từ khi NHTM nước ta tham gia cung ứng dịch vụ thanh toán hàng hóa cho thương nhân nước ngoài, trên cơ sở giao dịch mua bán hàng hóa 6 quốc tế, thì phương thức thanh toán Tín dụng chứng từ là phương thức thông dụng, phổ biến và an toàn nhất, trong đó Thư tín dụng (Letter of Credit - L/C) đóng vai trò chủ yếu, quyết định sự tồn tại của phương thức thanh toán này.
Có thể hiểu một cách tổng quát về thanh toán tín dụng chứng từ như sau: Phương thức thanh toán tín dụng chứng từ là một sự thỏa thuận, trong đó một ngân hàng (Ngân hàng mở thư tín dụng - The Issuing Bank) theo yêu cầu của một khách hàng (Người đề nghị mở Thư Tín dụng - Applicant for Credit) sẽ trả tiền cho người thứ ba hoặc trả cho bất cứ người nào theo lệnh của người thứ ba đó (gọi là người hưởng lợi - The Beneficiary); hoặc sẽ trả hoặc chấp nhận và thanh toán hối phiếu do người hưởng lợi phát hành; hoặc ủy quyền cho một ngân hàng khác thanh toán; chấp nhận và thanh toán hoặc cho phép ngân hàng khác chiết khấu chứng từ với điều kiện chúng phù hợp với tất cả mọi quy định và điều kiện của thư tín dụng. Dịch vụ thanh toán thư tín dụng là hình thức phổ biến nhất trong TTQT giúp các doanh nghiệp XNK thực hiện giao dịch một cách nhanh chóng, chính xác và an toàn. Việc phát hành và thanh toán các thư tín dụng được thực hiện giữa ngân hàng phục vụ người mua hàng và ngân hàng phục vụ người bán hàng theo nguyên tắc “thanh toán trước, khiếu nại sau” khi các chứng từ của người bán phù hợp với toàn bộ các điều kiện trong thư tín dụng (chứng từ hoàn hảo). L/C là một cam kết thanh toán độc lập của ngân hàng phát hành khi những điều kiện quy định trong L/C được thực hiện đúng và đầy đủ, bảo đảm là người thụ hưởng sẽ không còn bị phụ thuộc vào thiện chí thanh toán của người mua.
Do đó người bán có được một cam kết chắc chắn từ phía ngân hàng phát hành, người mua có được sự đảm bảo như mong muốn Dịch vụ thanh toán L/C giúp các doanh nghiệp xuất nhập khẩu thực hiện giao dịch một cách nhanh chóng, chính xác và an toàn cho người tham gia thanh toán hơn so với các phương thức TTQT khác. Vai trò của thanh toán tín dụng chứng từ tại các NHTM a. Đối với hoạt động kinh tế đối ngoại Thanh toán quốc tế là khâu then chốt, cuối cùng để khép kín một quá trình mua bán hàng hoá hoặc trao đổi dịch vụ giữa các tổ chức, cá nhân thuộc các quốc gia khác nhau. Thanh toán quốc tế là cầu nối trong mối quan hệ kinh tế đối ngoại, nếu không có hoạt động thanh toán quốc tế thì không có hoạt động kinh tế đối ngoại.
Khi hoạt động thanh toán quốc tế được tiến hành nhanh chóng, an toàn, chính xác sẽ làm cho các nhà sản xuất yên tâm và đẩy mạnh hoạt động xuất nhập khẩu của mình, nhờ đó thúc đẩy hoạt động kinh tế đối ngoại, đặc biệt là hoạt động ngoại thương. Đồng thời hoạt động thanh toán quốc tế góp phần hạn chế rủi ro trong quá trình thực hiện hợp đồng kinh tế. Trong hoạt động kinh tế đối ngoại, do vị trí địa lý các đối tác ở xa nhau nên việc tìm hiểu khả năng tài chính, khả năng thanh toán của đối tác gặp nhiều khó khăn. Nếu lựa chọn và sử dụng đúng các phương thức thanh toán quốc tế, đặc biệt là phương thức thư tín dụng thì sẽ giúp các nhà kinh doanh xuất nhập khẩu hạn chế được rủi ro trong quá trình thực hiện hợp đồng kinh tế đối ngoại, nhờ đó thúc đẩy hoạt động kinh tế đối ngoại phát triển.
Đối với hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại Ngày nay, hoạt động TTQT là một dịch vụ trở nên quan trọng đối với các NHTM, nó đem lại nguồn thu đáng kể không những về số lượng tuyệt đối mà cả về tỷ trọng. Thanh toán quốc tế còn là một khâu quan trọng trong việc chắp nối và thúc đẩy phát triển các hoạt động kinh doanh khác của ngân hàng như kinh doanh ngoại tệ, tài trợ XNK, bảo lãnh ngân hàng trong ngoại thương, tăng cường nguồn vốn huy đông, đặc biệt là vốn bằng ngoại tệ. Việc hoàn thiện và phát triển hoạt động TTQT có vai trò hết sức quan trọng đối với hoạt động ngân hàng, nó không chỉ là một dịch vụ thanh toán thuần tuý mà còn là khâu trung tâm không thể thiếu trong dây chuyền hoạtđộng kinh doanh, bổ sung và hỗ trợ cho các hoạt động kinh doanh khác của ngân hàng. Ngày nay, do nghiệp vụ ngân hàng quốc tế phát triển mạnh mẽ, thuận tiện, an toàn, và hiệu quả nên hầu hết các hoạt động TTQT đều diễn ra thông qua hệ 8 thống ngân hàng.
Đồng thời hoạt động TTQT đã phát triển theo một tập quán thống nhất trên quy mô toàn thế giới thông qua các phương thức thanh toán quốc tế khác nhau.