Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC TẠI DOANH NGHIỆP 1. Cơ sở lý luận về chất lượng nguồn nhân lực tại doanh nghiệp 1. Các khái niệm chất lượng nguồn nhân lực tại doanh nghiệp 1. Khái niệm về nguồn nhân lực Một quốc gia nói chung một tổ chức, doanh nghiệp nói riêng muốn tồn tại và phát triển bền vững thì yếu tố nào là quan trọng nhất, những yếu tố về nguồn lực tài chính hay nguồn lực về khoa học công nghệ thông tin hay yếu tố cơ sở vật chất kỹ thuật… muốn phát triển buộc quốc gia, tổ chức cần có sự phối kết hợp các yếu tố với nhau trong đó quốc gia, tổ chức đó phải chú ý đến yếu tố rất đặc biệt và đóng vai trò rất quan trọng đó là yếu tố con người.
Như Nhật Bản là một quốc gia nghèo nàn về tài nguyên nhưng họ lại tạo ra một nền kinh tế “thần kỳ Nhật Bản” trong một khoảng thời gian ngắn. Khi nhắc đến Nhật Bản không thể không nhắc đến con người – những con người làm nên sự thần kỳ đó với lực lượng lao động kỷ luật, năng động, sáng tạo khiến cả thế giới đều ngã mũ kính phục. Chính vì vậy, làm thế nào để nâng cao, phát triển nguồn nhân lực là một đòi hỏi cấp thiết không chỉ riêng một quốc gia mà của tất cả các nước trên thế giới trong đó Việt Nam không nằm ngoài ngoại lệ. Thuật ngữ nguồn nhân lực được đề cập vào thập niên 80 của thế kỷ XX cho đến nay có rất nhiều quan điểm khác nhau.
Theo Liên hợp quốc thì “Nguồn nhân lực là tất cả những kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm, năng lực và tính sáng tạo của con người có quan hệ tới sự phát triển của mỗi cá nhân và của đất nước” (WB.World Development Indicators. Quan điểm này đi sâu đề cập đến chất lượng của nguồn nhân lực trong tổ chức bao gồm kiến thức chuyên môn, các kinh nghiệm, tính sáng tạo của con người trong tổ chức. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com 6 Nguồn nhân lực chính là nguồn lực con người, đây là nguồn lực vô cùng quan trọng đối với mỗi doanh nghiệp. Do vậy nguồn nhân lực không chỉ giới hạn là lực lượng lao động mà là tất cả các tiềm năng cần có của lực lượng lao động trong tổ chức và bản thân người lao động nói riêng.
Theo quan điểm của PGS.TS Nguyễn Tiệp (2008) “Nguồn nhân lực bao gồm toàn bộ dân cư có khả năng lao động” (Nguyễn Tiệp, 2008) theo quan điểm này mọi dân cư có khả năng tham gia lao động thì đều được coi là nguồn nhân lực. Có hai nghĩa hiểu về nguồn nhân lực nếu theo nghĩa rộng thì nguồn nhân lực được hiểu là lực lượng cung cấp sức lao động và sự phát triển cho toàn xã hội còn theo nghĩa hẹp nguồn nhân lực được hiểu là nhóm dân cư trong độ tuổi lao động có trình độ tay nghề, các kỹ năng cần thiết và có khả năng tham gia vào quá trình lao động. Khái niệm về chất lượng nguồn nhân lực Mỗi loại nhân lực là một sản phẩm vô hình, đặc thù. Do đó, muốn đánh giá chất lượng nguồn nhân lực của tổ chức nói chung, chất lượng của nguồn nhân lực của công ty trong ngành vật liệu nổ công nghiệp nói riêng cần có nhiều cách đánh giá, tiếp cận khác nhau từ đó tổng hợp lại nhằm xác định chất lượng nguồn nhân lực trong doanh nghiệp.TS Đỗ Văn Phức (2010), chất lượng nguồn nhân lực của một tổ chức cần được xem xét tổng hợp trên 3 mặt cụ thể như sau: + Chất lượng được đào tạo chuyên môn + Chất lượng công tác + Hiệu quả hoạt động Theo một khía cạnh khác, PGS.TS Mai Quốc Chánh, TS.
Trần Xuân Cầu (2008) thì “Chất lượng nguồn nhân lực là trạng thái nhất định của nguồn nhân lực thể hiện mỗi quan hệ giữa các yếu tố cấu thành bên trong của nguồn nhân lực” (Mai Quốc Chánh và Trần Xuân Cầu, 2008) điều đó cho thấy chất Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com 7 lượng nguồn nhân lực có sự gắn kết chặt chẽ các mối quan hệ cấu thành bên trong mỗi tổ chức, doanh nghiệp.TS Nguyễn Tiệp (2008) thì “ Chất lượng nguồn nhân lực là trạng thái nhất định của nguồn nhân lực, là tố chất, bản chất bên trong của nguồn nhân lực, nó luôn có sự vận động và phản ánh trình độ phát triển kinh tế - xã hội cũng như mức sống, dân trí của dân cư” (Nguyễn Tiệp, 2008). Theo đó chất lượng NNL được hiện rõ trong bản chất nội tại của lực lượng lao động đó là sức khỏe, là trình độ văn hóa, là trình độ chuyên môn tay nghề, là khả năng tư duy sáng tạo, khả năng thích ứng, phẩm chất đạo đức hay mức độ đáp ứng nhu cầu cá nhân của người lao động trong tổ chức. Hay theo tác giả Vũ Hồng Liên (2013) “Chất lượng nguồn nhân lực là toàn bộ năng lực của lực lượng lao động được biểu hiện thông qua ba mặt: thể lực, trí lực, tinh thần. Ba mặt này có quan hệ chặt chẽ với nhau cấu thành chất lượng nguồn nhân lực” (Vũ Hồng Liên, 2013).
Ba mặt cụ thể về thể lực, trí lực và tâm lực tạo nên mối quan hệ gắn kết với nhau thể hiện chất lượng của NNL trong tổ chức. Mặc dù có nhiều cách hiểu khác nhau về chất lượng NNL nhưng tựu chung lại thì chất lượng NNL là một khái niệm tổng hợp với những nội dung cơ bản đó là trạng thái thể lực, đó là trí lực và bao gồm cả tâm lực.3 Khái niệm về nâng cao chất lượng nguồn nhân lực Nâng cao chất lượng NNL làm gia tăng giá trị của lực lượng lao động trong tổ chức thông qua hoạt động hoạch định nguồn nhân lực nhằm tìm kiếm người lao động có trình độ chuyên môn. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong tổ chức là việc đáp ứng yêu cầu đủ về số lượng lao động tuyển dụng đảm bảo về trình độ chất lượng nguồn nhân lực nhằm đạt được các mục tiêu cụ thể của tổ chức. Hay tăng giá trị con người về chuyên môn nghiệp vụ, hoạt động chăm sóc sức khỏe tinh thần, công tác đánh giá kết quả hoạt động trong công việc Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com 8 giúp họ trở thành người lao động có năng lực có trình độ và phẩm chất mới cao hơn, tốt đẹp hơn nhằm phục vụ cho mục đích của tổ chức.
Nâng cao chất lượng NNL trong tổ chức bằng việc có những chính sách phát triển, hoạch định NNL một cách phù hợp giúp người lao động để hoàn thành được mọi mục tiêu của tổ chức và cho chính cá nhân người lao động. Do đó theo tác giả nâng cao chất lượng nguồn nhân lực chính là sự vượt trội, đi lên theo chiều hướng tích cực về các thuộc tính bản chất của nguồn nhân lực thông qua công tác hoạch định, công tác tuyển dụng, công tácđào tạo, bồi dưỡng, công tác chăm sóc sức khỏe hay công tác đánh giá kết quả nguồn nhân lực từ đó nâng cao về trình độ chuyên môn, kỹ năng cũng như tinh thần của người lao động đang làm việc tại doanh nghiệp. Sự cần thiết nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong doanh nghiệp Sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp chịu tác động của nhiều nhân tố khác nhau nhưng một trong những nhân tố đóng vai trò quan trọng phải kể đến đó là nguồn nhân lực – vai trò của con người trong doanh nghiệp yếu tố thúc đẩy sự tồn tại và phát triển của tổ chức. Quá trình cạnh tranh ngày càng gay gắt doanh nghiệp nào nắm được trong tay đội ngũ người lao động chất xám vừa có trí tuệ khả năng tư duy sáng tạo, có tri thức sâu rộng, vừa hiểu biết rộng, có tầm nhìn bao quát nhiều lĩnh vực khác nhau thì đó là lợi thế vững chắc của doanh nghiệp so với các đối thủ cạnh tranh trên thị trường.
Các doanh nghiệp đều có sự phong phú và đa dạng về các nguồn lực, tuy nhiên nếu không sử dụng hợp lý dẫn đến các nguồn lực dần cạn kiệt nhưng có một nguồn lực là tồn tại vĩnh viễn và phát triển không ngừng đó chính là nguồn lực con người một nguồn lực không thể thay thế đảm bảo cho sự phát triển lâu dài của doanh nghiệp. Sự phát triển nhanh như vũ bão của khoa học công nghệ len lỏi vào khắp các lĩnh vực của đời sống xã hội đặc biệt trong quá trình toàn cầu hóa như Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com 9 hiện nay đây là điều kiện thuận lợi và cơ hội rất tốt cho các doanh nghiệp trong quá trình hợp tác giải quyết những khó khăn về vốn tài chính, hay các yếu tố về công nghệ kỹ thuật nhưng muốn phát triển bền vững buộc doanh nghiệp phải đẩy mạnh phát triển xây dựng đội ngũ nguồn nhân lực. Nguồn nhân lực đã khẳng định được vai trò quan trọng của mình và ngày càng được chú trọng của mỗi quốc gia, mỗi tổ chức, doanh nghiệp. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là việc làm cấp bách giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh của mình trên thị trường đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.3 Nội dung nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong doanh nghiệp 1.1 Công tác hoạch định nguồn nhân lực Nhằm đảm bảo nguồn nhân lực phục vụ cho các hoạt động của doanh nghiệp như xác định vị trí công việc, sắp xếp đúng người, thời điểm cần thiết, đảm bảo đủ về số lượng lao động… thì công tác hoạch định nguồn nhân lực có vai trò giúp doanh nghiệp xác định được nhu cầu nguồn nhân lực cần thiết của doanh nghiệp tạo được thế chủ động của doanh nghiệp trước những biến động về nhân sự từ đó có biện pháp điều chỉnh thích hợp.
Nội dung của công tác hoạch định nguồn nhân lực bao gồm: + Phân tích mục tiêu phát triển doanh nghiệp Căn cứ vào nhu cầu hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp vào chiến lược và chính sách của công ty mà đáp ứng về nhu cầu nhân lực. Khi doanh nghiệp mở rộng quy mô sản xuất hoặc thực hiện các dự án lớn thì dự báo về nguồn nhân lực sẽ gia tăng và ngược lại khi doanh nghiệp thu hẹp sản xuất – kinh doanh thì nhu cầu về nhân lực sẽ giảm đi.