CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG ĐÀO TẠO CỦA TRƯỜNG CAO ĐẲNG NGHỀ 1.1 Lý luận về chất lượng đào tạo và nâng cao chất lượng đào tạo của các trường cao đẳng nghề 1.1 Khái niệm về chất lượng và chất lượng đào tạo Chất lượng Chất lượng là một khái niệm trừu tượng, chỉ có thể cảm nhận bằng các giác quan nên không thể đo lường bằng những công cụ đo thông thường. Vì vậy, có nhiều thước đo khác nhau về chất lượng. Để đo lường chất lương người ta thường sử dụng cả 2 thước đo: chất lượng tuyệt đối và chất lượng tương đối. * Chất lượng tuyệt đối: Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: “Chất lượng là cái tạo nên phẩm chất, giá trị của một người, một sự vật, một sự việc.
Đó là tổng thể những thuộc tính cơ bản khẳng định sự tồn tại của một sự vật và phân biệt chúng với những sự vật khác” [4, tr. Bên cạnh đó, chất lượng còn có thể được hiểu là “mức độ hoàn thiện, đặc trưng so sánh hay đặc trưng tuyệt đối, dấu hiệu đặc thù, các dữ liệu, các thông số cơ bản của sự việc, sự vật nào đó”. Như vậy, chất lượng tuyệt đối thường được hiểu là “chất lượng tốt” hay “chất lượng cao”, do đó có thể đánh giá, đo lường chất lượng dựa trên các đặc điểm về tính năng, tác dụng của nó và có thể so sánh chất lượng của các sản phẩm, dịch vụ cùng loại. Trên cơ sở đó có thể đặt ra các tiêu chuẩn, quy chuẩn chất lượng của sản phẩm.
5 Theo khoản 5 điều 3 Luật chất lượng sản phẩm, hàng hóa (2007): “Chất lượng sản phẩm, hàng hóa là mức độ của các đặc tính của sản phẩm, hàng hóa đáp ứng yêu cầu trong tiêu chuẩn công bố áp dụng, quy chuẩn kỹ thuật tương ứng” và “Chất lượng sản phẩm, hàng hóa được quản lý trên cơ sở tiêu chuẩn công bố áp dụng, quy chuẩn kỹ thuật tương ứng” [5] Như vậy, theo cách tiếp cận này, chất lượng phụ thuộc mục tiêu và được coi là cố định, tồn tại trong một thời gian dài. * Chất lượng tương đối: Theo từ điển Bách khoa Việt Nam (2002), “Chất lượng là mức độ của một tập hợp các đặc tính vốn có đáp ứng các yêu cầu. Yêu cầu ở đây được hiểu là nhu cầu hay là mong đợi đã được công bố hoặc ngầm hiểu của các bên quan tâm như các tổ chức và khách hàng” [4, tr. Theo cách tiếp cận từ bên ngoài, chât lượng được hiểu là sự phù hợp với nhu cầu hoặc đáp ứng với mục tiêu đã đặt ra và phù hợp với yêu cầu phát triển của xã hội.
Theo cách tiếp cận này, một sản phẩm, dịch vụ được đánh giá là có chất lượng khi nó đáp ứng được mong đợi của người sản xuất và kỳ vọng của người tiêu dùng. Do đó, “chất lượng phụ thuộc nhu cầu của người sử dụng”. Từ những khái niệm nêu trên có thể rút ra một số đặc điểm của chất lượng: Chất lượng được đo bởi sự thỏa mãn nhu cầu. Nếu một sản phẩm không đáp ứng được nhu cầu thì bị coi là kém chất lượng, cho dù trình độ công nghệ để chế tạo ra sản phẩm đó có thể rất hiện đại.
Chất lượng được coi là khoảng cách giữa mong đợi của người sản xuất, người tiêu dùng và khả năng đáp ứng của sản phẩm. Khi đánh giá chất lượng của một đối tượng, chỉ xét đến mọi đặc tính của đối tượng có liên quan đến sự thỏa mãn những nhu cầu 6 cụ thể. Các nhu cầu này không chỉ từ phía khách hàng mà còn từ các bên có liên quan. Nhu cầu có thể được công bố rõ ràng dưới dạng các qui chuẩn, tiêu chuẩn nhưng cũng có những nhu cầu không thể miêu tả rõ ràng, người sử dụng chỉ có thể cảm nhận chúng, hoặc có khi chỉ phát hiện được chúng trong quá trình sử dụng.
Chất lượng không chỉ là thuộc tính của sản phẩm, hàng hóa mà có thể áp dụng cho một hệ thống, một quá trình. Chất lượng đào tạo Theo cách tiếp cận thị trường, “sản phẩm của trường cao đẳng nghề vừa phải vừa đáp ứng mục tiêu đào tạo vừa đáp ứng được nhu cầu của thị trường lao động thể hiện trên các mặt kiến thức, kĩ năng và thái độ nghề nghiệp, kĩ năng sống của học viên và tiền lương thỏa mãn yêu cầu cá nhân người học”. Vì vậy, khi đánh giá chất lượng đào tạo cần phải xem xét kết quả (đầu ra) của quá trình đào tạo dưới nhiều góc độ khác nhau: (1)đánh giá của nhà trường về kết quả học tập của học sinh – sinh viên; (2)đánh giá của thị trường lao động: các doanh nghiệp, chủ sử dụng lao động hài lòng; (3) đánh giá của học sinh – sinh viên: tìm được việc làm phù hợp với trình độ và ngành nghề được đào tạo, khả năng phát triển nghề trong tương lai. Quan điểm này được thể hiện ở hình 1.1 sau đây: Khách hàng Đầu vào Quá trình Đầu ra Khách hàng dạy học (Các yêu cầu) Sản phẩm (Sự thỏa mãn) Hình 1: Quá trình đào tạo Như vậy, Chất lượng đào tạo là sự đáp ứng nhu cầu của thị trường, của khách hàng, được đảm bảo bằng chất lượng quá trình tổ chức đào tạo từ đầu vào, đến quá trình dạy học và đầu ra - sản phẩm đào tạo.
7 Chất lượng đào tạo là “mức độ mà sản phẩm hoặc dịch vụ của nhà trường đáp ứng mong đợi của khách hàng”, chuyển chất lượng đào tạo do nhà trường đặt ra thành một sản phẩm do người sử dụng đánh giá. Do đó, đánh giá chất lượng đào tạo không chỉ thông qua các chỉ số về đầu ra, mà cần phải đánh giá cả các chỉ số đầu vào và các chỉ số về quá trình.2 Chất lượng đào tạo nghề - Nghề: Là một hiện tượng xã hội có tính lịch sử rất phổ biến gắn chặt với sự phân công lao động, với tiến bộ khoa học kĩ thuật và văn minh nhân loại. Có nhiều định nghĩa và khái niệm về nghề: Theo từ điển tiếng Bách khoa Việt Nam: “Nghề là công việc chuyên làm theo sự phân công lao động của xã hội” [4, tr. Khái niệm nghề luôn gắn liền với kiến thức, kĩ năng của nghề.
Những kiến thức và kĩ năng là kết quả của quá trình đào tạo chuyên môn và tích lũy kinh nghiệm. Mặc dù khái niệm nghề được hiểu dưới nhiều góc độ khác nhau, song chúng ta có thể nhận thấy một số nét đặc trưng nhất định sau: Đó là hoạt động lao động của con người được lặp đi lặp lại. Là sự phân công lao động phù hợp với yêu cầu xã hội. Là phương tiện để sinh sống.
Là lao động kĩ năng, kĩ xảo chuyên biệt có giá trị trao đổi trong xã hội đòi hỏi phải có một quá trình đào tạo nhất định. - Đào tạo nghề: Là các hoạt động nhằm cung cấp kiến thức, kĩ năng và thái độ cần thiết để làm việc có năng suất và hiệu quả trong phạm vi một nghề hoặc nhóm nghề. Đào tạo nghề tồn tại dưới nhiều hình thức: đào tạo ban đầu, đào tạo lại, đào tạo nâng cao, cập nhật và đào tạo liên quan đến công việc chuyên môn hóa. 8 - Chất lượng đào tạo nghề: Là một phạm trù động, đa nghĩa, phản ảnh các mặt của hoạt động đào tạo nghề, do đó khó có thể tổng hợp thành một định nghĩa duy nhất.
Theo Từ điển Giáo dục học: “Chất lượng đào tạo nghề là kết quả của quá trình đào tạo nghề được phản ánh ở các đặc trưng về phẩm chất, giá trị nhân cách và giá trị sức lao động hay năng lực hành nghề của người tốt nghiệp tương ứng với mục tiêu, chương trình đào tạo theo các ngành nghề cụ thể” [3, tr. Bên cạnh đó, chất lượng đào tạo nghề của một các nhân cụ thể được hiểu là: Có sức khỏe tốt, năng lực hoạt động hiệu quả và biết quan hệ ứng xử xã hội đúng đắn. Với yêu cầu đáp ứng nhu cầu nhân lực của thị trường lao động, quan niệm về chất lượng đào tạo nghề không chỉ căn cứ vào kết quả của quá trình đào tạo trong nhà trường mà còn phải tính đến sự phù hợp và khả năng thích ứng sinh viên với thị trường lao động. Quá trình thích ứng với thị trường lao động không chỉ phụ thuộc vào chất lượng đào tạo mà còn phụ thuộc vào các yếu tố khác của thị trường lao động như: quan hệ cung - cầu, giá cả sức lao động, chính sách sử dụng và bố trí việc làm của nhà nước và người sử dụng lao động, cụ thể: Kết quả đào tạo phù hợp với mục tiêu đào tạo Đạt chất lượng trong Mục tiêu đào tạo Kết quả đào tạo Nhu cầu của thị trường Kết quả đào tạo phù hợp với nhu cầu của thị trường Đạt chất lượng ngoài Hình 1.2: Quan điểm về chất lượng đào tạo nghề 9 Với quan điểm tiếp cận thị trường nêu trên, Chất lượng đào tạo nghề có các đặc trưng sau: Chất lượng đào tạo nghề có tính tương đối: Khi đánh giá chất lượng đào tạo nghề phải đối chiếu, so sánh với chuẩn chất lượng của nghề.
Chất lượng đào tạo nghề có tính giai đoạn: chất lượng đào tạo nghề phải không ngừng được nâng cao để đáp ứng được yêu cầu của khách hàng trong quá trình phát triển của sản xuất và phát triển của khoa học công nghệ. Chất lượng đào tạo nghề có tính đa cấp: Phải đào tạo với một hệ chuẩn có nhiều cấp độ khác nhau: chuẩn quốc tế, chuẩn quốc gia, chuẩn địa phương để đáp ứng nhu cầu của thị trường. Quan niệm đúng về chất lượng đào tạo nghề là yếu tố quan trọng trong công tác thiết kế nội dung đào tạo cũng như tổ chức quá trình đào tạo, cung ứng nhân lực theo các cấp độ phù hợp với nhu cầu của thị trường lao động cũng như yêu cầu hội nhập quốc tế. Về nguyên tắc, cho dù các trường nghề hoạt động với mục tiêu nào thì cũng luôn phải đảm bảo chất lượng chất lượng đào tạo, sản phẩm của quá trình đào tạo có thể thỏa mãn tối đa nhu cầu của “khách hàng.
- Nâng cao chất lượng đào tạo: Là quá trình cải tiến các yếu tố ảnh hưởng cũng như các khâu trong quá trình đào tạo nhằm thu được hiệu quả giáo dục và đào tạo cao nhất. Nâng cao chất lượng đào tạo yêu cầu cải tiến liên tục ở mọi khâu, mọi công đoạn, trong suốt quá trình đào tạo, liên quan tới người dạy, người học, cán bộ quản lí, nhân viên phục vụ, điều kiện cơ sở vật chất.