CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CHO VAY HỘ SẢN XUẤT TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. TỔNG QUAN VỀ CHO VAY HỘ SẢN XUẤY TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Hộ sản xuất và vai trò của hộ sản xuất đối với phát triển kinh tế nông nghiệp nông thôn 1. Khái niệm và đặc điểm của hộ sản xuất a.
Khái niệm Theo Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam (1993), hộ sản xuất (HSX) là một đơn vị kinh tế tự chủ, trực tiếp hoạt động sản xuất kinh doanh, là chủ thể trong mọi hoạt động sản xuất kinh doanh và tự chịu trách nhiệm về kết quả sản xuất kinh doanh của mình [5]. Năm 2010 Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam đã làm rõ hơn về phạm vi hoạt động của hộ sản xuất trong khung khổ các đơn vị hành chính. Hộ sản xuất (HSX) được hiểu là hộ gia đình tiến hành một hoặc nhiều hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ,… khác nhau, nhưng trong phạm vi gia đình. Những hoạt động đó của hộ gia đình cũng được tiến hành trong một phạm vi không gian, đơn vị hành chính cụ thể, đó là làng, xã, thôn bản, phường, tổ dân phố,….
Ở góc độ quan hệ kinh tế, quan hệ dân sự, hộ sản xuất là những hộ gia đình mà các thành viên có tài sản chung để hoạt động kinh doanh kinh tế chung trong quan hệ sử dụng đất, trong hoạt động sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp và trong một số lĩnh vực sản xuất kinh doanh khác do pháp luật quy định. 9 Theo Giáo trình tín dụng Ngân hàng, Học viện Ngân hàng, NXB Lao động- Xã hội thì: “Hộ sản xuất là đơn vị kinh tế tự chủ, trực tiếp hoạt động sản xuất kinh doanh, là chủ thể trong mọi quan hệ sản xuất kinh doanh và tự chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động sản xuất của mình”. Thành phần hộ sản xuất bao gồm: Hộ nông dân, hộ tư nhân, cá thể, hộ gia đình viên, hộ nông, lâm trường viên. Như vậy, hộ sản xuất là một lực lượng sản xuất to lớn ở nông thôn.
Hộ sản xuất hoạt động trong nhiều ngành nghề nhưng hiện nay phần lớn hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp và phát triển nông thôn. Tóm lại, hộ sản xuất có thể được hiểu là một đơn vị kinh tế tự chủ, tiến hành hoạt động kinh tế để đáp ứng các mục tiêu kinh tế của mình theo quy định của pháp luật. Đặc điểm của hộ sản xuất Các thành viên của hộ gắn bó chặt chẽ giữa việc sở hữu, quản lý và sử dụng các yếu tố sản xuất: thống nhất giữa quá trình sản xuất, trao đổi, phân phối và sử dụng tiêu dùng trong một đơn vị kinh tế. Chủ hộ vừa là người quản lý điều hành sản xuất (SX), vừa là người trực tiếp lao động: các thông tin được xử lý nhanh, kịp thời, các quyết định điều hành sản xuất đúng đắn.
Kinh tế hộ nhìn chung là sản xuất nhỏ mang tính tự cấp, tự túc: sản xuất hàng hóa với năng suất lao động thấp nhưng lại có vai trò quan trọng trong quá trình phát triển sản xuất nông nghiệp ở các nước đang phát triển, đặc biệt là nước ta. Sản xuất hộ thường phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên: sản xuất theo thời vụ và là sản xuất nhỏ, lẻ mang tính tổng hợp có chu kỳ sản xuất đan xen lẫn nhau. Trình độ sản xuất, trình độ văn hóa và ý thức pháp luật hạn chế: Phần đông HSX có trình độ sản xuất mang tính truyền thống, thủ công, canh tác theo tập quán, có áp dụng khoa học nhưng ở mức độ hạn chế so với thành 10 phần kinh tế khác. Trình độ văn hóa nhận thức pháp luật, hiểu biết pháp luật,.
cũng hạn chế, ở một số vùng xa thành phố, xa đô thị chủ yếu là đồng bào dân tộc nhiều chủ hộ gia đình cũng không biết chữ. Do đó, đây cũng là đặc điểm không thuận lợi trong quan hệ tín dụng với Ngân hàng. Tài sản sở hữu của hộ gia đình có giá trị thấp: phần đông các hộ sản xuất là ở nông thôn thì tài sản của hộ là nhà ở, đất canh tác, cây trồng vật nuôi, công cụ sản xuất, phương tiện. đây cũng là đặc điểm hạn chế nhiều trong việc vay vốn Ngân hàng, trong việc phát triển kinh tế HSX.
Vai trò của hộ sản xuất trong phát triển kinh tế Kinh tế hộ sản xuất góp phần giải quyết vấn đề việc làm và sử dụng tài nguyên ở nông thôn. Việc làm là một trong những vấn đề cấp bách đối với toàn xã hội nói chung và đặc biệt là nông thôn hiện nay. Nước ta có trên 80% dân số sống ở nông thôn. Với một đội ngũ lao động dồi dào, việc sử dụng khai thác số lao động này là vấn đề quan trọng cần được quan tâm giải quyết.
Từ khi được công nhận hộ gia đình là 1 đom vị kinh tế tự chủ, đồng thời với việc nhà nước giao đất, giao rừng cho nông-lâm nghiệp, đồng muối trong diêm nghiệp, ngư cụ trong ngư nghiệp và việc cổ phần hóa trong doanh nghiệp, hợp tác xã đã làm cơ sở cho mỗi hộ gia đình sử dụng hợp lý và có hiệu quả nhất nguồn lao động sẵn có của mình. Đồng thời chính sách này đã tạo đà cho một số hộ sản xuất, kinh doanh trong khu vực nông thôn tự vươn lên mở rộng sản xuất thành các mô hình kinh tế trang trại, tổ hợp tác xã thu hút lao động, tạo công ăn việc làm cho lực lượng lao động dư thừa ở nông thôn. Mặt khác, khi HSX được tự chủ về sản xuất kinh doanh (SXKD), tự chịu trách nhiệm về kết quả SXKD của mình. Đất đai, tài nguyên và các công cụ lao động cũng được giao khoán.
Chính họ sẽ dùng mọi cách thức, biện pháp sử dụng chúng sao cho có hiệu quả nhất, bảo quản để sử dụng lâu 11 dài. Họ cũng biết tự đặt ra định mức tiêu hao kỹ thuật, khai thác mọi tiềm năng kỹ thuật vừa tạo ra công ăn việc làm, vừa cung cấp được sản phẩm cho tiêu dùng của chính mình và cho toàn xã hội. Kinh tế hộ sản xuất có khả năng thúc đẩy sản xuất hàng hóa phát triển. Ngày nay, HSX đang hoạt động theo cơ chế thị trường tự do cạnh tranh, là đơn vị kinh tế độc lập, tự chủ, các HSX phải quyết định mục tiêu sản xuất kinh doanh của mình là sản xuất cái gì? Sản xuất cho ai? Sản xuất như thế nào? Để đạt được điều này các HSX đều phải không ngừng nâng cao chất lượng, mẫu mã sản phẩm cho phù họp với nhu cầu và một số biện pháp khác để kích thích nhu cầu, từ đó mở rộng sản xuất đồng thời đạt hiệu quả kinh tế cao nhất.
Với quy mô nhỏ, bộ máy quản lý gọn nhẹ, năng động, HSX có thể dễ dàng đáp ứng được những thay đổi của thị trường mà không làm tốn kém chi phí. Mặt khác, lại được sự khuyến khích, tạo điều kiện của Đảng và Nhà nước để HSX phát triển. Như vậy với khả năng nhạy bén trước nhu cầu thị trường, HSX đã góp phàn đáp ứng đầy đủ nhu cầu ngày càng cao của thị trường tạo ra động lực thúc đẩy sản xuất hàng hóa phát triển cao hơn. Hộ sản xuất có đóng góp lớn đối với xã hội Cùng với các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, tạo điều kiện cho kinh tế hộ phát triển đã góp phần đảm bảo an ninh lương thực quốc gia và tạo được nhiều việc làm cho người lao động, góp phần ổn định an ninh trật tự xã hội, nâng cao trình độ dân trí, sức khỏe và đời sống của người dân.
Thực hiện được mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ văn minh”. Kinh tế hộ được thừa nhận là đơn vị kinh tế tự chủ đã tạo ra bước phát triển mạnh mẽ, sôi động, sử dụng có hiệu quả hơn đất đai, lao động, tiền vốn, công nghệ và lợi thế sinh thái từng vùng. Cho vay đối với hộ sản xuất 1. Khái niệm cho vay hộ sản xuất Cho vay hộ sản xuất là việc ngân hàng cung ứng vốn cho các hộ sản xuất, hộ gia đình, cá nhân trong hộ để đáp ứng nhu cầu vốn cho quá trình hoạt động sản xuất như: sản xuất hàng hóa, thương mại, nông nghiệp, xây dựng, dịch vụ… Quyết định 31/2007/QĐ-TTg, Thủ tướng Chính phủ ban hành trong đó quy định: “Hoạt động cho vay đối với hộ sản xuất là việc sử dụng các nguồn tài chính do ngân hàng huy động để cho vay phát triển sản xuất, kinh doanh, góp phần thực hiện chương trình phát triển nông nghiệp, nông thôn tăng trưởng kinh tế đồng đều giữa các vùng trong cả nước” [1].
Theo định nghĩa từ giáo trình Sổ tay nghiệp vụ tín dụng của Agribank: “Cho vay HSX là hình thức cấp tín dụng, theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để thực hiện các dự án đầu tư, phương án SXKD, dịch vụ trong một thời gian nhất định theo nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi. Đặc điểm của cho vay hộ sản xuất Tính thời vụ gắn liền với chu kỳ sinh trưởng của động thực vật: Tính chất thời vụ trong cho vay nông nghiệp có liên quan đến chu kỳ sinh trưởng của động, thực vật trong cho vay hộ SXKD nói chung và các ngành nghề cụ thể mà Ngân hàng tham gia cho vay. Thường tính thời vụ được biểu hiện ở những mặt sau: Tính mùa vụ trong sản xuất nông nghiệp, thương mại dịch vụ, thủy hải sản và tiểu thủ công nghiệp quyết định thời điểm cho vay và thu nợ của Ngân hàng. Nếu ngân hàng tập trung cho vay vào các chuyên ngành hẹp như cho vay một số ngành nhất định thì phải tổ chức cho vay tập trung vào một thời gian nhất định của năm, đầu vụ tiến hành cho vay, đến kỳ thu hoạch/ tiêu 13 thụ tiến hành thu nợ.
Chu kỳ sống sản xuất kinh doanh là yếu tố quyết định để Ngân hàng tính toán thời hạn cho vay. Môi trường tự nhiên có ảnh hưởng đến thu nhập và khả năng trả nợ của khách hàng: Nguồn trả nợ ngân hàng chủ yếu là tiền thu từ bán nông sản, thủy hải sản và các sản phẩm chế biến có liên quan đến nông sản, các sản phẩm thủ công, sản phẩm vô hình từ dịch vụ. Như vậy sản lượng đó thu được là yếu tố quyết định khả năng trả nợ của khách hàng. Mà sản lượng đó chịu ảnh hưởng của mùa vụ rất lớn.