Khám Phá Mối Quan Hệ Giữa Quan Niệm Văn Học và Sáng Tác của Cao Bá Quát

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu mối quan hệ giữa quan niệm văn học và sáng tác của cao bá quát, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực văn

• Tác giả: Phùng Thị Ngân
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Nho Thìn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Mối Quan Hệ Giữa Quan Niệm Văn Học Và Sáng Tác Của Cao Bá Quát
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử vấn đề
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
• Phương pháp nghiên cứu
• Cấu trúc của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH VĂN HÓA VĂN HỌC
• 1.1. Bối cảnh văn hóa xã hội Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX
• 1.2. Đời sống văn học
• 2. CHƯƠNG 2: QUAN NIỆM VĂN HỌC CỦA CAO BÁ QUÁT
• 2.1. Thuyết tính linh trong tư tưởng thi học cổ Trung Quốc
• 2.2. Tính linh thời Nam Bắc triều (Lưu Hiệp – Văn tâm điêu long)
• 2.3. Quan niệm về tính linh ở thời Đường (Bạch Cư Dị)
• 2.4. Thuyết tính linh thời Minh – Thanh (Viên Mai)
• 2.5. Quan niệm về tính linh trong tư tưởng thi học Việt Nam thế kỷ XVIII. Từ thuyết tính linh đến quan điểm sáng tác văn chương của Cao Bá Quát
• 3. CHƯƠNG 3: SÁNG TÁC CỦA CAO BÁ QUÁT
• 3.1. Những nhân tố ảnh hưởng đến văn chương Cao Bá Quát
• 3.1.1. Những nhân tố khách quan
• 3.1.2. Những nhân tố chủ quan
• 3.2. Các dạng đề tài trong thơ Cao Bá Quát
• 3.2.1. Đề tài về nỗi nhớ gia đình, quê hương
• 3.2.2. Đề tài về tình yêu thiên nhiên đất nước
• 3.2.3. Đề tài gắn với niềm cảm thông, thương yêu con người
• 3.3. Thơ bộc lộ nội tâm
• 3.3.1. Các dạng cảm xúc trong thơ Cao Bá Quát
• 3.4. Thể thơ và ngôn ngữ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về mối quan hệ giữa quan niệm văn học và sáng tác

Mối quan hệ giữa quan niệm văn học và sáng tác là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu văn học. Quan niệm văn học không chỉ định hình cách nhìn nhận về nghệ thuật mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình sáng tác của các tác giả. Đặc biệt, trong bối cảnh văn học Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX, sự phát triển của văn học gắn liền với những biến động xã hội và văn hóa. Các tác giả như Cao Bá Quát đã thể hiện rõ ràng mối liên hệ này qua những tác phẩm của mình.

1.1. Định nghĩa và vai trò của quan niệm văn học

Quan niệm văn học là hệ thống tư tưởng, lý thuyết về nghệ thuật và văn chương. Nó đóng vai trò như một kim chỉ nam cho các tác giả trong quá trình sáng tác. Vai trò của quan niệm văn học không chỉ nằm ở việc định hình nội dung mà còn ảnh hưởng đến hình thức nghệ thuật. Những quan niệm này giúp tác giả xác định được mục tiêu và phương pháp sáng tác của mình.

1.2. Sự phát triển của quan niệm văn học trong lịch sử

Lịch sử văn học Việt Nam chứng kiến nhiều sự thay đổi trong quan niệm văn học. Từ những ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa đến sự tiếp xúc với văn hóa phương Tây, các tác giả đã có những điều chỉnh trong cách nhìn nhận và sáng tác. Sự phát triển này không chỉ phản ánh trong nội dung mà còn trong hình thức nghệ thuật, tạo nên những tác phẩm có giá trị.

II. Vấn đề và thách thức trong mối quan hệ giữa quan niệm văn học và sáng tác

Mặc dù có sự liên kết chặt chẽ giữa quan niệm văn học và sáng tác, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức. Các tác giả thường phải đối mặt với áp lực từ xã hội, truyền thống và các quy chuẩn nghệ thuật. Điều này có thể dẫn đến sự xung đột giữa những gì họ muốn thể hiện và những gì xã hội mong đợi.

2.1. Áp lực từ xã hội và truyền thống

Trong bối cảnh xã hội phong kiến, các tác giả thường bị ràng buộc bởi những quy chuẩn và truyền thống. Điều này có thể hạn chế khả năng sáng tạo và tự do biểu đạt của họ. Sự áp lực này đôi khi dẫn đến việc các tác giả phải điều chỉnh quan niệm văn học của mình để phù hợp với kỳ vọng của xã hội.

2.2. Xung đột giữa cá nhân và tập thể

Nhiều tác giả phải đối mặt với xung đột giữa cái tôi cá nhân và những giá trị tập thể. Điều này đặc biệt rõ ràng trong các tác phẩm của Cao Bá Quát, nơi ông thể hiện sự đấu tranh giữa cảm xúc cá nhân và những quy chuẩn xã hội. Sự xung đột này không chỉ tạo ra những tác phẩm sâu sắc mà còn phản ánh những vấn đề lớn hơn trong xã hội.

III. Phương pháp và giải pháp trong việc kết nối quan niệm văn học và sáng tác

Để giải quyết những thách thức trong mối quan hệ giữa quan niệm văn học và sáng tác, các tác giả cần áp dụng những phương pháp và giải pháp hiệu quả. Việc tìm kiếm sự cân bằng giữa cá nhân và xã hội là một trong những yếu tố quan trọng.

3.1. Khám phá bản thân và cảm xúc chân thật

Một trong những phương pháp quan trọng là khám phá bản thân và thể hiện những cảm xúc chân thật trong sáng tác. Điều này giúp tác giả tạo ra những tác phẩm mang tính cá nhân cao, đồng thời vẫn có thể kết nối với những giá trị văn hóa chung. Cao Bá Quát là một ví dụ điển hình cho việc này.

3.2. Kết hợp giữa truyền thống và hiện đại

Việc kết hợp giữa các yếu tố truyền thống và hiện đại trong sáng tác cũng là một giải pháp hiệu quả. Các tác giả có thể học hỏi từ những giá trị văn hóa truyền thống nhưng vẫn cần đổi mới để phù hợp với bối cảnh hiện đại. Điều này không chỉ giúp tác phẩm trở nên phong phú mà còn tạo ra sự kết nối với độc giả.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về mối quan hệ này

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa quan niệm văn học và sáng tác không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu văn học. Những kết quả nghiên cứu có thể giúp các tác giả trẻ hiểu rõ hơn về quá trình sáng tác và phát triển phong cách cá nhân.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy văn học

Việc giảng dạy về mối quan hệ giữa quan niệm văn học và sáng tác có thể giúp học sinh, sinh viên phát triển tư duy phản biện và khả năng sáng tạo. Các giáo viên có thể sử dụng những ví dụ từ các tác giả như Cao Bá Quát để minh họa cho những khái niệm này.

4.2. Kết quả nghiên cứu và tác động đến văn học hiện đại

Kết quả nghiên cứu về mối quan hệ này có thể tạo ra những tác động tích cực đến văn học hiện đại. Các tác giả trẻ có thể học hỏi từ những kinh nghiệm của các bậc tiền bối, từ đó phát triển phong cách riêng và đóng góp vào nền văn học đương đại.

V. Kết luận và tương lai của mối quan hệ giữa quan niệm văn học và sáng tác

Mối quan hệ giữa quan niệm văn học và sáng tác là một chủ đề phong phú và đa dạng. Tương lai của mối quan hệ này sẽ phụ thuộc vào sự phát triển của xã hội và văn hóa. Các tác giả cần tiếp tục khám phá và phát triển những quan niệm mới để phù hợp với bối cảnh hiện đại.

5.1. Tương lai của quan niệm văn học trong sáng tác

Tương lai của quan niệm văn học sẽ tiếp tục phát triển và thay đổi theo thời gian. Các tác giả cần nhạy bén với những xu hướng mới và sẵn sàng điều chỉnh quan niệm của mình để phù hợp với thực tiễn. Điều này sẽ giúp văn học luôn giữ được sức sống và sự hấp dẫn.

5.2. Vai trò của các tác giả trẻ trong việc định hình tương lai

Các tác giả trẻ sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc định hình tương lai của mối quan hệ giữa quan niệm văn học và sáng tác. Họ cần dũng cảm thể hiện cái tôi cá nhân và tìm kiếm những giá trị mới trong sáng tác. Sự đổi mới này sẽ góp phần làm phong phú thêm nền văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XIX chứng kiến sự phát triển vượt bậc về số lượng và chất lượng tác phẩm, đồng thời xuất hiện nhiều tác giả lớn có ảnh hưởng sâu rộng. Trong bối cảnh xã hội phong kiến khủng hoảng, nội bộ tranh chấp và nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân diễn ra, văn học thời kỳ này phản ánh sự chuyển biến mạnh mẽ trong tư tưởng và cảm xúc cá nhân. Đặc biệt, sự tiếp xúc với văn hóa phương Tây và ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa Trung Hoa đã tạo nên xu hướng coi trọng tình cảm chân thực, tự nhiên trong sáng tác. Cao Bá Quát, một nhà thơ tài tử tiêu biểu, đã đưa thuyết tính linh lên đỉnh cao, đề cao sự chân thực của cảm xúc và phê phán lối thơ nệ cổ, mô phỏng sáo mòn.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung làm rõ mối quan hệ giữa quan niệm văn học và sáng tác của Cao Bá Quát, đặc biệt là thuyết tính linh trong tư tưởng thi học cổ Trung Quốc và sự thể hiện của nó trong thơ ca của ông. Phạm vi nghiên cứu bao gồm bối cảnh văn hóa xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX, lý luận thi học Trung Hoa và Việt Nam, cùng khảo sát sáng tác thơ chữ Hán của Cao Bá Quát. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc làm sáng tỏ giá trị tư tưởng và nghệ thuật của Cao Bá Quát, đồng thời góp phần vào việc hiểu sâu sắc hơn về tiến trình phát triển văn học trung đại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chính: thuyết tính linh trong tư tưởng thi học cổ Trung Quốc và quan niệm văn học Việt Nam thế kỷ XVIII – XIX. Thuyết tính linh được phát triển qua các thời kỳ Nam Bắc triều, Đường, Minh – Thanh với các đại diện tiêu biểu như Lưu Hiệp, Bạch Cư Dị, Viên Mai. Nội dung cốt lõi của thuyết này là đề cao tính chân thực của tình cảm, cảm xúc trong sáng tác, phản đối lối thơ nệ cổ, mô phỏng, chú trọng hình thức mà thiếu cá tính sáng tạo. Các khái niệm chính bao gồm: tính linh (tính tình, sự chân thực của cảm xúc), tính cách (cá tính sáng tạo), chữ tình (tình cảm chân thật), thuyết cách điệu (phục cổ, nệ cổ), và thuyết thần vận (nhấn mạnh hình thức).

Quan niệm văn học Việt Nam thế kỷ XVIII – XIX, đặc biệt qua Lê Quý Đôn và Cao Bá Quát, tiếp nhận và phát triển thuyết tính linh, nhấn mạnh mối quan hệ giữa tình – cảnh – sự trong sáng tác, lấy tình cảm chân thực làm gốc. Cao Bá Quát đưa thuyết tính linh thành lý thuyết có tính hệ thống, phê phán văn chương hoàng phái nhà Nguyễn với lối thơ cầu kỳ, thiếu tính chân thực và cá tính.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê để tập hợp tư liệu về bối cảnh văn hóa xã hội, quan niệm văn học và sáng tác của Cao Bá Quát. Phương pháp phân tích – tổng hợp được áp dụng để làm rõ các luận điểm, phân tích nội dung và hình thức thơ ca, đồng thời tổng hợp các quan điểm lý luận thi học Trung Quốc và Việt Nam. Phương pháp so sánh được sử dụng để đối chiếu quan niệm và sáng tác của Cao Bá Quát với các tác giả đương thời, đặc biệt là dòng văn học hoàng phái nhà Nguyễn.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm các tác phẩm thơ chữ Hán của Cao Bá Quát (khoảng 156 bài thơ), các lời bạt, lời tựa, bài viết lý luận thi học Trung Quốc và Việt Nam, cùng các công trình nghiên cứu trước đây. Cỡ mẫu tập trung vào toàn bộ sáng tác thơ chữ Hán của Cao Bá Quát và các tài liệu lý luận liên quan. Thời gian nghiên cứu tập trung vào giai đoạn cuối thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XIX, địa điểm chủ yếu là Việt Nam và Trung Quốc.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Bối cảnh văn hóa xã hội và văn học Việt Nam cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX: Xã hội phong kiến khủng hoảng, nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân, triều Nguyễn độc tôn Nho giáo, tổ chức thi cử khoa cử nghiêm ngặt. Văn học cung đình nhà Nguyễn phát triển với đặc trưng chính thống, đề cao đạo đức nho gia, sử dụng nhiều điển tích, điển cố, hình thức cầu kỳ. Tuy nhiên, bên cạnh đó tồn tại dòng văn học phi chính thống đề cao tình cảm chân thực, cá tính sáng tạo, tiêu biểu là Cao Bá Quát. Khoảng 500 cuộc khởi nghĩa lớn nhỏ diễn ra từ 1802-1883, phản ánh sự bất ổn xã hội ảnh hưởng đến đời sống văn học.

2. Thuyết tính linh trong tư tưởng thi học Trung Quốc và Việt Nam: Tính linh được phát triển qua các thời kỳ Nam Bắc triều (Lưu Hiệp), Đường (Bạch Cư Dị), Minh – Thanh (Viên Mai). Tính linh được hiểu là sự chân thực của tình cảm, cảm xúc trong sáng tác, đề cao cá tính và sự sáng tạo, phản đối lối thơ nệ cổ, mô phỏng. Lê Quý Đôn là người đầu tiên nhắc đến tính linh trong lý luận văn học Việt Nam, nhấn mạnh mối quan hệ tình – cảnh – sự, lấy tình cảm chân thực làm gốc sáng tác.

3. Quan niệm văn học của Cao Bá Quát: Cao Bá Quát đưa thuyết tính linh lên đỉnh cao, phê phán văn chương hoàng phái nhà Nguyễn với lối thơ cầu kỳ, thiếu tính chân thực và cá tính. Ông nhấn mạnh “làm thơ thì phải gốc ở tính tình”, tức là sự chân thực của cảm xúc và cá tính sáng tạo. Qua khảo sát khoảng 156 bài thơ chữ Hán, sáng tác của ông thể hiện rõ sự tự nhiên, chân thành trong cảm xúc, đa dạng đề tài về tình cảm gia đình, quê hương, thiên nhiên, con người. So sánh với dòng văn học cung đình, thơ Cao Bá Quát có tỷ lệ sử dụng điển tích điển cố thấp hơn, tập trung vào biểu đạt cảm xúc chân thực và cá tính riêng.

4. Ảnh hưởng của quan niệm văn học đến sáng tác: Quan niệm tính linh của Cao Bá Quát ảnh hưởng trực tiếp đến việc lựa chọn đề tài, thể thơ và ngôn ngữ thơ. Ông ưu tiên thể thơ thất ngôn bát cú và tứ tuyệt với ngôn ngữ giản dị, tự nhiên, tránh lối văn hoa mỹ, cầu kỳ. Nội dung thơ phản ánh sâu sắc tình cảm cá nhân, sự đồng cảm với cuộc sống, thể hiện cái tôi cá nhân mạnh mẽ. So sánh với thơ của Miên Thẩm – đại diện dòng văn học hoàng phái – cho thấy sự khác biệt rõ rệt về phong cách và quan niệm sáng tác.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy Cao Bá Quát là người tiên phong trong việc phát triển thuyết tính linh thành lý thuyết văn học có tính hệ thống ở Việt Nam thế kỷ XIX. Sự đề cao tính chân thực của cảm xúc và cá tính sáng tạo của ông phản ánh sự chuyển biến tư tưởng của tầng lớp trí thức trong bối cảnh xã hội phong kiến suy thoái và tiếp xúc với văn hóa phương Tây. Việc phê phán lối thơ nệ cổ, mô phỏng của dòng văn học hoàng phái nhà Nguyễn thể hiện quan điểm đổi mới, hướng đến giá trị văn chương chân chính.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn làm rõ hơn mối liên hệ giữa quan niệm văn học và sáng tác của Cao Bá Quát, đồng thời đặt trong bối cảnh văn hóa xã hội và lịch sử văn học đương thời. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ sử dụng điển tích, điển cố trong thơ Cao Bá Quát và thơ hoàng phái, bảng phân loại đề tài và thể thơ, giúp minh họa rõ nét ảnh hưởng của quan niệm đến sáng tác.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Khuyến khích nghiên cứu sâu hơn về thuyết tính linh trong văn học Việt Nam: Tăng cường các công trình nghiên cứu có tính hệ thống về lý luận thi học, đặc biệt là thuyết tính linh và ảnh hưởng của nó đến các tác giả khác trong lịch sử văn học Việt Nam.

2. Phát huy giá trị thơ Cao Bá Quát trong giảng dạy và nghiên cứu văn học: Đưa thơ Cao Bá Quát vào chương trình giảng dạy đại học, cao học để sinh viên hiểu rõ hơn về quan niệm văn học và phong cách sáng tác đặc sắc của ông.

3. Tổ chức hội thảo, tọa đàm chuyên đề về quan niệm văn học và sáng tác của Cao Bá Quát: Mời các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước trao đổi, làm rõ hơn các khía cạnh lý luận và thực tiễn sáng tác, góp phần nâng cao nhận thức về giá trị văn học trung đại.

4. Ứng dụng phương pháp phân tích so sánh trong nghiên cứu văn học trung đại: Khuyến khích sử dụng các phương pháp phân tích định lượng, biểu đồ, bảng biểu để minh họa rõ ràng hơn các đặc điểm văn học, giúp độc giả dễ tiếp cận và hiểu sâu sắc hơn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Văn học Việt Nam: Luận văn cung cấp kiến thức chuyên sâu về quan niệm văn học và sáng tác của Cao Bá Quát, giúp nâng cao hiểu biết về văn học trung đại và lý luận thi học.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học: Tài liệu tham khảo quý giá để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến thuyết tính linh, văn học triều Nguyễn và phong cách sáng tác cá nhân.

3. Nhà phê bình văn học và biên tập viên sách: Giúp hiểu rõ hơn về bối cảnh văn hóa xã hội và lý luận thi học, từ đó có cơ sở đánh giá, giới thiệu các tác phẩm văn học trung đại một cách chính xác và sâu sắc.

4. Độc giả yêu thích văn học cổ điển Việt Nam: Cung cấp cái nhìn toàn diện về mối quan hệ giữa quan niệm văn học và sáng tác của một trong những nhà thơ tài tử tiêu biểu, giúp nâng cao trải nghiệm thưởng thức văn học.

Câu hỏi thường gặp

1. Thuyết tính linh là gì và tại sao nó quan trọng trong văn học Việt Nam?
   Thuyết tính linh là lý thuyết đề cao sự chân thực của tình cảm, cảm xúc trong sáng tác văn học, phản đối lối thơ nệ cổ, mô phỏng. Nó quan trọng vì giúp văn học Việt Nam thế kỷ XIX phát triển theo hướng cá nhân hóa, sáng tạo và gần gũi với đời sống.

2. Cao Bá Quát khác gì so với các nhà thơ triều Nguyễn khác?
   Ông phê phán lối thơ cầu kỳ, nhiều điển tích của dòng văn học hoàng phái, nhấn mạnh tính chân thực của cảm xúc và cá tính sáng tạo, tạo nên phong cách thơ tự nhiên, đa dạng đề tài và giàu cảm xúc.

3. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng trong luận văn?
   Luận văn sử dụng phương pháp thống kê, phân tích – tổng hợp và so sánh, dựa trên nguồn dữ liệu thơ chữ Hán của Cao Bá Quát và các tài liệu lý luận thi học Trung Quốc – Việt Nam.

4. Tại sao bối cảnh xã hội cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX lại ảnh hưởng đến văn học?
   Xã hội phong kiến khủng hoảng, nhiều cuộc khởi nghĩa, sự tiếp xúc với văn hóa phương Tây và ảnh hưởng Trung Hoa tạo điều kiện cho sự chuyển biến tư tưởng, thúc đẩy văn học phát triển theo hướng đề cao cá nhân và cảm xúc chân thực.

5. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy văn học?
   Có thể đưa thơ Cao Bá Quát và lý luận thuyết tính linh vào chương trình học, tổ chức các buổi thảo luận chuyên đề, sử dụng biểu đồ, bảng biểu minh họa để sinh viên dễ hiểu và hứng thú hơn với văn học trung đại.

Kết luận

• Cao Bá Quát là nhà thơ tiêu biểu đưa thuyết tính linh lên đỉnh cao trong văn học Việt Nam thế kỷ XIX, đề cao sự chân thực của cảm xúc và cá tính sáng tạo.
• Văn học cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX chịu ảnh hưởng sâu sắc từ bối cảnh xã hội phong kiến khủng hoảng và sự tiếp xúc văn hóa Trung Hoa, phương Tây.
• Thuyết tính linh phản đối lối thơ nệ cổ, mô phỏng, cầu kỳ của dòng văn học hoàng phái nhà Nguyễn, hướng đến giá trị văn chương chân thực, tự nhiên.
• Nghiên cứu làm rõ mối quan hệ giữa quan niệm văn học và sáng tác của Cao Bá Quát, góp phần nâng cao nhận thức về văn học trung đại Việt Nam.
• Đề xuất phát huy giá trị thơ Cao Bá Quát trong giảng dạy, nghiên cứu và tổ chức các hoạt động chuyên đề để lan tỏa giá trị văn học đặc sắc này.

Tiếp theo, các nhà nghiên cứu và giảng viên có thể khai thác sâu hơn các khía cạnh lý luận và thực tiễn sáng tác của Cao Bá Quát, đồng thời mở rộng nghiên cứu về ảnh hưởng của thuyết tính linh trong văn học Việt Nam hiện đại. Hãy cùng khám phá và phát huy giá trị văn học trung đại để góp phần làm giàu thêm kho tàng văn hóa dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Bối cảnh văn hóa văn học Chương 2. Quan niệm văn học của Cao Bá Quát Chương 3. Sáng tác của Cao Bá Quát 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 BỐI CẢNH VĂN HÓA VĂN HỌC 1.

Bối cảnh văn hóa xã hội Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX Việt Nam cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX là thời kỳ diễn ra những chuyển biến to lớn. Cuộc khởi nghĩa Tây Sơn phá vỡ tình trạng cát cứ hai miền kéo dài gần hai trăm năm. Sau đó là cuộc chiến tranh giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh chấm dứt với sự sụp đổ của nhà Tây Sơn. Nguyễn Ánh lên ngôi năm 1802 đưa nước ta vào thời kỳ thống nhất dưới sự trị vì của triều Nguyễn.

Thời gian lịch sử nửa cuối thế kỷ XVIII và nửa đầu thế kỷ XIX có một số điểm khác biệt. Tuy nhiên giữa hai mốc thời gian này có nhiều điểm tương đồng về mặt văn hóa xã hội, đặc biệt là văn học. Trong luận văn này, chúng tôi tập trung phân tích những vấn đề có liên quan trực tiếp nội dung luận văn chúng tôi triển khai. Lịch sử triều Nguyễn về cơ bản chia thành hai giai đoạn trước và sau khi Pháp xâm lược.

Niên biểu tác giả Cao Bá Quát (1808 – 1855) nằm trọn trong giai đoạn đầu khi triều Nguyễn độc lập cũng là thời kỳ nhà Nguyễn được đánh giá có nhiều đóng góp cho lịch sử dân tộc, trải qua bốn vị vua đầu nhà Nguyễn: Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức. Nguyễn Ánh lên ngôi sau khi đất nước đã thống nhất về cương vực lãnh thổ tiến hành độc tôn Nho giáo để thống nhất chính trị, tư tưởng. Đây là sự kiện có ý nghĩa lớn và ảnh hưởng đến nhiều mặt trong đời sống văn hóa xã hội và văn học. Nho giáo trong vai trò là học thuyết chính trị đạo đức gần với người Việt Nam từ lâu đời, qua mấy thế kỷ thăng trầm của lịch sử, sức ảnh hưởng của Nho giáo đối với xã hội có những biến đổi nhưng chưa bao giờ mất đi vị trí của mình.

Việc triều Nguyễn tiếp tục dòng mạch độc tôn Nho giáo cũng là điều dễ hiểu. Hơn nữa nội dung cốt lõi của Nho giáo là tam cương, ngũ thường trong đó đề cao nhất mối quan hệ vua tôi, đề cao tư tưởng trung quân, đặt nhà nho vào thế trung thành tuyệt đối với vua. Xã hội Việt Nam suốt hai thế kỷ (XVII - XVIII) chứng kiến sự khủng hoảng cả chính trị lẫn tư tưởng. Trước tình hình đó, Gia Long thống nhất đất nước chọn Nho giáo để thiết lập lại tình trạng ổn định trong tư tưởng chính trị, đạo đức từ triều đình đến toàn xã hội.

13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Triều Nguyễn đưa ra nhiều chính sách nhằm củng cố chính quyền, tăng cường sự thống nhất đất nước. Gia Long trong vai trò là người khai cơ của triều đại nên những năm đầu phải tập trung củng cố chính quyền từ trung ương đến địa phương. Công cuộc cải cách, phát triển mọi mặt đặt lên vai ông vua thứ hai Minh Mạng. Đây cũng là vị vua được đánh giá cao nhất của triều Nguyễn kéo dài hơn một trăm năm.

Ngay từ thời Gia Long đã chú trọng đến các chính sách thu hút nhân tài làm quan trong triều đình, điều này càng được đẩy mạnh hơn dưới sự trị vì của Minh Mạng. Vua Minh Mạng quan tâm đến vấn đề giáo dục, xây dựng hệ thống các cơ sở giáo dục của triều đình đến các địa phương. Triều đình đặc biệt chú trọng đến việc giảng dạy cho các hoàng tử cho nên các vị vua đều là những người có học vấn cao, bên cạnh đó các hoàng tử anh em với vua cũng là những người học nhiều, thuộc nhiều kinh điển và giáo lý nho gia mà sau này chính các vị vua và các hoàng thân tập hợp với nhau tạo thành dòng văn chương của hoàng tộc nhà Nguyễn. Họ viết văn làm thơ và sử dụng văn thơ là công cụ để tu dưỡng nhân cách và đề cao đạo lý cương thường trong xã hội.

Các ông vua nhà Nguyễn cũng chú trọng việc lập các trường học ở phủ huyện để xây dựng nền giáo dục, mở mang kiến thức và học vấn trong xã hội, thông qua đó đào tạo người tài, quan lại trên nền tảng đề cao tinh thần đạo đức nhà nho duy trì từ những thế hệ trước. Nội dung giáo dục cũng chưa thay đổi so với các thời đại trước. Minh Mạng khẳng định “trước hết phải giảng ngũ kinh và tứ truyện để hiểu rõ nghĩa lý rồi giảng đến sách chư, tử và chư sử để thông hiểu lý sự, cứ mỗi tháng bốn lần khảo hạch hoặc học thêm văn thù phụng mà làm ra bài hỏi về những việc đời nay” [25, tr. Không khí học tập thực hành các luân lý, đạo đức Nho giáo dấy lên mạnh mẽ.

Trong thời đại Nho giáo giữ vị trí chính thống và chi phối hệ tư tưởng thì chắc chắn nội dung việc học không thể khác biệt với tư tưởng Nho giáo, coi trọng lễ nghĩa, coi trọng văn. Văn có vai trò xứ mệnh cao cả, ở vị trí giúp vua dẫn đến quan niệm sùng bái văn chương, sùng bái nội dung về văn trong nền giáo dục. Cùng với việc quan tâm giáo dục thì thiết chế có ý nghĩa quan trọng để tăng cường củng cố cho Nho giáo chính là việc nhà Nguyễn tổ chức các kỳ thi tuyển chọn quan lại bằng con đường văn chương. Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến sự 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] phát triển của văn học.

Xuất phát từ quan niệm Nho giáo, văn chương là linh thiêng, có vị trí - chức năng xã hội tạo thành không khí sùng bái văn chương. Nhìn tổng thể văn học nước ta theo chiều dài lịch sử, đặc biệt ở triều Nguyễn khi Nho giáo được độc tôn trở lại thì những yếu tố của cá nhân ít nhiều bị hạn chế, và mở ra sự phát triển mạnh của văn học chính thống hướng về triều đình, phục vụ những giáo lý cơ bản của chế độ quân chủ đề cao vua và đạo đức nhà nho. Lý do chọn văn chương là nội dung khoa cử có quan hệ thống nhất với quan niệm về văn chương. Xuất phát từ cách thức cai trị bằng giáo hóa của nhà nước phong kiến chuyên chế (văn là công cụ thực thi giáo hóa), từ lề lối cai trị, cung cách cai trị của ông quan (sản phẩm của khoa cử), người ta đã chọn văn làm nội dung để chọn người tài, lấy văn làm thước đo năng lực trình độ học vấn cũng như khả năng quản lý xã hội của nho sĩ- vị quan.

Văn chương được đồng nhất với tri thức. Đối tượng được lựa chọn phải là những người đạt tiêu chuẩn đạo đức, học thuộc và hiểu nhiều kinh điển của nho gia. Cho nên nếu nói đến văn chương khoa cử là “thứ văn chương khô khan, dùng nhiều khuôn phép định sẵn về những nội dung kinh điển. Nhưng đó là văn chương chính thống, chính đạo.

Hàng trăm thế hệ những người đi học, đi thi phải coi nó mới là văn chương” [11, tr. Ngay chính vua Minh Mạng cũng nhận thấy những điểm hạn chế của loại văn này, cho rằng “văn chương cử nghiệp chỉ câu nệ sáo cũ hủ lậu mà hãnh diện với nhau, dựng riêng ra một môn, nhân phẩm cao thấp ở đấy, khoa trường lấy đậu hay không là do ở đây, vậy nhân tài ngày càng kém, không lấy gì làm lạ vậy. Nhưng tập tục nhai duyên đã lâu khó mà thay đổi ngay được” [25, tr. Minh Mạng cho rằng vì “tập tục nhai duyên đã lâu khó mà thay đổi được” để giải thích cho việc tiếp tục mạch văn chương khoa cử trong tuyển chọn quan lại là điều đúng nhưng chưa đủ.

Mảng văn chương này có nội dung Nho giáo đậm đặc bởi vì thi là thi nho học, nội dung lấy từ kinh điển Nho giáo. Nói cách khác giáo dục khoa cử chính là hình thức tồn tại, tái sinh của Nho giáo. Trong bối cảnh học tập, thi cử như trên dẫn đến sự thiếu hụt tri thức người học, nhất là trên các phương diện kiến thức khoa học, kỹ thuật, thương mại… Không thể phủ nhận những giá trị của nho học và chế độ khoa cử đào tạo, tuyển chọn cho triều đình nhà Nguyễn những danh nhân, người tài giúp nước, để lại nhiều giá trị văn 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Mặt khác, lối học văn chương luân lý đạo đức làm gốc không còn phù hợp trước sự thay đổi của lịch sử, nhất là sự phát triển nhanh của cách mạng công nghiệp ở phương tây và ảnh hưởng đến phương đông mạnh mẽ.

Những trí thức nhà Nguyễn vẫn say sưa học hành, thực hành nội dung Nho giáo, say sưa văn chương cử tử, gọt câu đẽo chữ mà không quan tâm đến các vấn đề thực tế khác. Lại thêm tư tưởng thủ cựu bảo trì lâu dài ở quốc gia và xã hội theo khuôn khổ Nho giáo làm cơ sở trật tự xã hội, lấy đạo đức làm gốc, bảo vệ nếp cổ theo văn hóa Trung hoa truyền thống làm mẫu mực là những đặc điểm có thể nhận thấy rõ trong xã hội triều Nguyễn. Bên cạnh đó, các ông vua nhà Nguyễn với tư cách là người đứng đầu triều đình cũng là những nhà nho chính hiệu là người trực tiếp tuyển giảng Nho giáo, tự mình đề ra các đề thi Đình, tạo ra các đề tài cho đình thần ứng đối. Trong bối cảnh đó hàng loạt các bài thơ ngự chế của vua quan ra đời.

Bản thân các vua Nguyễn, các hoàng thân nhà Nguyễn cũng ham thích thơ văn và cũng có tài văn chương. Những tác giả tiêu biểu cho dòng văn học nhà Nguyễn như Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Miên Thẩm, Miên Trinh, Miên Bửu… Xuất phát từ nguyên nhân chủ quan (yêu chuộng văn thơ) của hoàng phái nhà Nguyễn kéo theo đội ngũ quan lại văn thần đông đảo hưởng ứng tạo nên không khí sáng tác, bình phẩm văn chương sôi nổi. Trong xã hội trọng văn, người làm văn đồng thời là nhà nho trong ngàn năm lịch sử quen nghiên cứu nghiền ngẫm sách vở kinh viện nho giáo, ít chú trọng đến những vấn đề tìm kiếm cái mới cả về nội dung lẫn hình thức. Dù nội dung có chứa những nhận thức hay tình cảm, cảm xúc thì nó vẫn giữ gìn cho có trừng mực đúng chính đạo.

Về nghệ thuật quan tâm sự tìm tòi trong thế gọt giũa tìm câu tìm chữ cho phù hợp, nhắc lại mà không sáng tạo. Không thể phủ nhận hoàn toàn loại văn chương này nhưng giá trị của nó không lớn đối với sự phát triển của nền văn học nói chung.