Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN, CƠ SỞ PHÁP LÝ VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA NHÀ NƢỚC VÀ MẶT TRẬN TỔ QUỐC TRONG HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ VIỆT NAM 1. Mặt trận Tổ quốc - Thành tố quan trọng trong hệ thống chính trị Việt Nam 1. Lịch sử hình thành và phát triển của Mặt trận Tổ quốc qua các giai đoạn cách mạng Việt Nam Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là một bộ phận cấu thành hệ thống chính trị của nước ta hiện nay. Sự quy định này là do yêu cầu khách quan của sự nghiệp cách mạng, là xuất phát từ thể chế chính trị: nước ta là một nước dân chủ, mọi quyền lực thuộc về nhân dân.
Đây là vấn đề lịch sử, vấn đề truyền thống. Vị trí, vai trò của Mặt trận không phải tự Mặt trận đặt ra mà là do chính nhân dân, chính lịch sử thừa nhận. Từ Hội phản đế đồng minh - hình thức tổ chức đầu tiên của Mặt trận dân tộc thống nhất Việt Nam, đến nay Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã trải qua lịch sử hơn 80 năm xây dựng và không ngừng phát triển cùng với những chặng đường lịch sử vẻ vang của Cách mạng Việt Nam. Tháng 10/1930 Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng đã thông qua Luận cương chính trị, đồng thời ra “Án nghị quyết về vấn đề phản đế”.
Ngày 18/11/1930 Ban thường vụ Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương ra chỉ thị thành lập Hội phản đế đồng minh. Bản Chỉ thị đã đề ra những nội dung cơ bản về tính chất, nhiệm vụ và những biện pháp xây dựng Mặt trận dân tộc thống nhất trên cơ sở phân tích hai nhiệm vụ chiến lược của cách mạng, đặc biệt là mối quan hệ giữa dân tộc và giai cấp. Bản chỉ thị xác định Hội phản đế đồng minh phải bảo đảm tính công nông, đồng thời phải mở rộng tới các thành phần trong dân tộc để Mặt trận thực sự là của toàn dân. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hội phản đế đồng minh - hình thức tổ chức đầu tiên của Mặt trận dân tộc thống nhất ra đời đã gây được cao trào phản đế mạnh mẽ trong cả nước, có ảnh hưởng sâu rộng trong các tầng lớp quần chúng, đánh dấu sự trưởng thành về nhận thức và chỉ đạo thực tiễn của Đảng ta trong quá trình tổ chức và xây dựng Mặt trận dân tộc thống nhất.
Trong thời kỳ đấu tranh giành chính quyền (1930 - 1945), Đảng đã lần lượt thành lập Mặt trận thống nhất nhân dân phản đế Đông Dƣơng (sau đổi tên thành Mặt trận thống nhất dân chủ Đông Dương, gọi tắt là Mặt trận dân chủ Đông Dương), Mặt trận Dân tộc thống nhất phản đế, Mặt trận Việt Nam độc lập Đồng Minh (gọi tắt là Mặt trận Việt Minh). Đại hội quốc dân do Tổng bộ Việt Minh triệu tập họp ở Tân Trào trong 2 ngày 16 và 17/8/1945 đã nhiệt liệt tán thành chủ trương Tổng khởi nghĩa do Đảng Cộng sản kiến nghị, thông qua Lệnh khởi nghĩa và 10 chính sách lớn của Việt Minh, quyết định Quốc kỳ, Quốc ca. Đại hội đã cử ra Uỷ ban dân tộc giải phóng Việt Nam, sau này trở thành Chính phủ của nước Việt Nam dân chủ cộng hoà. Ngày 29/5/1946, Hội liên hiệp quốc dân Việt Nam (Hội Liên Việt) tuyên bố thành lập.
Thực hiện lời kêu gọi “Toàn quốc kháng chiến” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Mặt trận Việt Minh và Hội Liên Việt đã ra sức tuyên truyền vận động nhân dân tham gia kháng chiến. Ngày 3/3/1951, Đại hội toàn quốc Mặt trận thống nhất Việt Minh - Liên Việt lấy tên là Mặt trận Liên hiệp quốc dân Việt Nam (gọi tắt là Mặt trận Liên Việt) được tiến hành. Qua 9 năm kháng chiến, Mặt trận Liên Việt trở thành một trong những trụ cột của Nhà nước dân chủ nhân dân, là sức mạnh vô biên của công cuộc kháng chiến, kiến quốc. Đại hội Mặt trận Dân tộc thống nhất họp tại Hà Nội ngày 10/9/1955 đã quyết định thành lập Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và thông qua Cương lĩnh 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhằm đoàn kết mọi lực lượng dân tộc, dân chủ và hoà bình trong cả nước để đấu tranh chống đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai.
Từ cao trào đấu tranh của nhân dân miền Nam chống đế quốc Mỹ xâm lược và chính quyền tay sai Ngô Đình Diệm, ngày 20/12/1960, Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam ra đời với bản Tuyên ngôn và Chương trình hành động 10 điểm, nội dung cơ bản là đoàn kết rộng rãi các tầng lớp nhân dân với mục tiêu đấu tranh “Phải hoà bình! Phải độc lập! Phải dân chủ! Phải cơm no, áo ấm! Thống nhất tổ quốc!” nhằm đánh đổ chế độ độc tài tay sai của đế quốc Mỹ. Ngày 20/4/1968 trên cơ sở thắng lợi và khí thế của Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1968, Liên minh các lực lƣợng dân tộc dân chủ và hoà bình Việt Nam ra đời, nhằm đoàn kết, tranh thủ sự ủng hộ của tầng lớp trí thức, tư sản dân tộc tiến bộ ở thành thị, đã mở rộng thêm một bước Mặt trận chống Mỹ cứu nước. Cuộc tổng tiến công và nội dậy mùa Xuân 1975 toàn thắng. Sau khi thống nhất đất nước, từ ngày 31/1 đến 4/2/1977, tại thành phố Hồ Chí Minh, Đại hội Mặt trận dân tộc thống nhất Việt Nam quyết định thống nhất 3 tổ chức Mặt trận ở hai miền lấy tên chung là Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
Cho đến nay Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã trải qua 7 kỳ Đại hội. Ở mỗi thời kỳ, mỗi giai đoạn cách mạng Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có những hình thức, tên gọi khác nhau cho phù hợp với nhiệm vụ, nhưng đều nhằm mục đích xây dựng, tập hợp các tầng lớp nhân dân thành một khối đoàn kết, thống nhất về ý chí và hành động, tạo thành sức mạnh để hoàn thành mục tiêu cách mạng do Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng và lãnh đạo thực hiện. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam luôn thể hiện là một liên minh chính trị có vị trí, vai trò rất quan trọng trong việc tập hợp, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tạo nền tảng và động lực góp phần tích cực vào sự nghiệp đấu 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tranh giải phóng dân tộc, đổi mới, xây dựng và phát triển đất nước vì mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”. Vị trí, vai trò của Mặt trận Tổ quốc trong hệ thống chính trị Việt Nam Mặt trận Tổ quốc Việt Nam - một hình thức cụ thể, hiện thân của Mặt trận dân tộc Thống nhất Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị rộng lớn, một bộ phận của hệ thống chính trị nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, do Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo, từ khi ra đời đến nay đã không ngừng lớn mạnh, trở thành một trong những nhân tố quyết định của sự nghiệp cách mạng Việt Nam.
Điều 1, Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 1999 ghi rõ: Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và các cá nhân tiêu biểu trong các giai cấp, các tầng lớp xã hội, các dân tộc, các tôn giáo và người Việt Nam định cư tại nước ngoài. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là bộ phận của hệ thống chính trị của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, nơi thể hiện ý chí, nguyện vọng, tập hợp khối đại đoàn kết toàn dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, nơi hiệp thương, phối hợp, thống nhất hành động của các thành viên, góp phần giữ vững độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ, thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh [34, Điều 1]. Cũng giống như tất cả các tổ chức chính trị - xã hội khác, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thể hiện vị trí và vai trò của mình thông qua các chức năng cơ bản sau đây: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Chức năng phản ánh yêu cầu, nguyện vọng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp, chính đáng của quần chúng nhân dân Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ra đời nhằm tập hợp tất các các lực lượng yêu nước, tiến bộ, thể hiện ý chí, nguyện vọng đấu tranh vì độc lập tự do và hạnh phúc của các tầng lớp nhân dân, các dân tộc, các tôn giáo ở Việt Nam. Trong Mặt trận dân tộc thống nhất do Đảng lãnh đạo có sự tham gia đông đảo của các tầng lớp nhân dân như công nhân, nông dân, thợ thủ công, những nhà buôn, những nhà tư sản dân tộc, các điền chủ, các nhà trí thức yêu nước, những quan lại cũ, những chức sắc tôn giáo và đồng bào có đạo, các dân tộc và người Việt Nam định cư ở nước ngoài… Ở họ có điểm tương đồng là lợi ích quốc gia, truyền thống quý báu, bản sắc văn hoá, lòng yêu nước và tinh thần dân tộc.
Do vậy, chức năng phản ánh yêu cầu, nguyện vọng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp, chính đáng của quần chúng nhân dân cần phải được nhận thức đúng đắn và đầy đủ. - Chức năng tuyên truyền, thuyết phục, tổ chức và vận động nhân dân thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có chức năng tuyên truyền, thuyết phục, tổ chức và vận động nhân dân thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước thông qua các tổ chức thành viên và các cuộc vận động, các phong trào cách mạng mang tính toàn dân để tập hợp và đoàn kết mọi tầng lớp nhân dân. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam chịu trách nhiệm hiệp thương danh sách bầu cử và tham gia các hoạt động bầu cử đại biểu vào cơ quan dân cử các cấp. Chức năng tuyên truyền, thuyết phục, tổ chức và vận động nhân dân thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước được thể hiện qua các nội dung: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Tuyên truyền và vận động quẩn chúng nhân dân thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước.
+ Tuyên truyền và vận động quần chúng nhân dân thực hiện nghĩa vụ, trách nhiệm công dân đối với Tổ quốc.