mở đầu cho các cuộc nội chiến kéo dài và Nguyễn Dữ cũng là nạn nhân hứng chịu các cơn bão lịch sử. Bởi vậy, những tài liệu ghi chép ít ỏi về Nguyễn Dữ là những căn cứ để chúng ta đưa ra những giả thiết về cuộc đời ông. Nguyễn Dữ là người xã Đỗ Tùng huyện Trường Tân nay thuộc huyện Thanh Miện tỉnh Hải Dương. Ông xuất thân trong một gia đình khoa bảng.
Cha Nguyễn Dữ là Nguyễn Tường Phiêu, là người đỗ đạt cao (đỗ tiến sĩ khoa Bính Thìn thời Hồng Đức năm 1496). Nguyễn Tường Phiêu làm quan to (Thượng Thư Bộ Hộ), bởi vậy Nguyễn Dữ được sống trong những ngày thái bình thịnh trị còn lại của chế độ phong kiến, được hưởng trọn vẹn nền giáo dục bài bản. Được sống và học tập trong điều kiện đầy đủ, tư tưởng, học thuyết của nền giáo dục nho học thấm sâu vào máu thịt Nguyễn Dữ. Ông cũng mang tư tưởng “trí quân trạch dân”, cũng muốn xông pha nhập thế cứu đời để đền ơn nhà Lê.
Vốn thông tuệ học rộng nhớ nhiều lại thừa hưởng tư chất và truyền thống của gia đình, Nguyễn Dữ học hành, thi cử, đỗ đạt, làm quan (Nguyễn Dữ được bổ nhiệm làm Tri huyện Thanh Tuyền). Nhưng chỉ khoảng một năm sau ông từ quan về ở ẩn., mở trường dạy học và dành thời gian viết Truyền kỳ mạn lục. Lý do Nguyễn Dữ từ quan về quê nhà cho tới bây giờ vẫn có nhiều ý kiến khác nhau. Theo Trần Ngọc Vương, nguyên nhân khiến Nguyễn Dữ từ quan là “nước loạn, hay nước bị ngoại bang cai trị, triều đại đang cầm quyền bị coi là không chính thống hoặc triều đình đang bị quyền thần lũng đoạn và đôi khi có những lí do riêng của giòng họ hay của bản thân khiến cho họ khó xử trong quan hệ với triều đình” [60, tr 45] Ý kiến của nhà nghiên cứu Trần Ngọc Vương đã tổng hợp các lí do khiến Nguyễn Dữ từ quan, tuy nhiên không chốt một nguyên nhân nào cụ thể.
Phải chăng khi hăm hở làm quan với lí tưởng giúp vua cứu đời, Nguyễn Dữ đã va ngay phải hiện thực tàn nhẫn của cục 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com diện chính trị. Điều đó khiến bao nhiêu lí tưởng sụp đổ, bao nhiêu hoài bão thời trai trẻ tan biến. Nguyễn Dữ cũng như Nguyễn Bỉnh Khiêm chọn cho mình cuộc sống ẩn dật để giữ tâm thanh thản. Về quê, Nguyễn Dữ mở trường dạy học và dành nhiều thời gian viết Truyền kỳ mạn lục.
Trong Truyền kỳ mạn lục, không ít tác phẩm cho thấy lòng tin vào chính quyền đương thời bị lung lay. Phải chăng, chứng kiến cảnh triều cương nhiễu loạn, ngoại bang lăm le, lòng người hiểm ác…Nguyễn Dữ đã bắt đầu nhận ra những hạn chế của bộ máy cai trị cũng như hạn chế của tư tưởng Nho gia. Thế nhưng vốn xuất thân từ gia đình khoa bảng, lại được coi là đứa con đẻ của chế độ phong kiến, những giáo lí, cương thường, những quy tắc hành xử của nho giáo ăn sâu vào máu thịt Nguyễn Dữ, ông vẫn muốn vãn hồi, vẫn muốn thuyết giáo cho những tư tưởng đạo đức Nho gia. Tuy nhiên ngòi bút của Nguyễn Dữ ít nhiều ảnh hưởng của lối sống thị dân nên khi viết về những câu chuyện yêu đương rất phóng túng, thậm chí có những chuyện còn cất cao đôi cánh cho những tư tưởng phóng khoáng về tình yêu/ tình dục.
Đó là những điều khiến Nguyễn Dữ như bức tượng đài của tư tưởng đạo đức phong kiến nghiêm nghị nhưng lại đang mỉm cười đón luồng gió mới cách tân. Truyền kỳ mạn lục Là tác phẩm viết bằng chữ Hán, gồm 20 truyện ra đời vào nửa đầu thế kỷ XVI. Truỳên kỳ mạn lục với nghĩa là sao chép tản mạn những chuyện lạ. Tuy nhiên, Truyền kỳ mạn lục dù có nghĩa là sao chép tản mạn những chuyện lạ nhưng không phải là một công trình sưu tập bình thường mà thực sự là một sáng tác văn học đầy sáng tạo.
Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ có sự gia công hư cấu, sự trau chuốt, gọt giũa bằng cả trái tim của Nguyễn Dữ chứ không chỉ là ghi chép đơn thuần. Có những truyện trong Truyền kỳ mạn lục bên cạnh hình thức văn xuôi còn xen lẫn văn biền ngẫu và thơ khiến nó thực sự là một sáng tác đầy hấp dẫn đối với người đọc. Các truyện lấy bối cảnh hầu hết ở thời Lí, thời Trần, thời Hồ và Lê sơ. Đa số các truyện đều có yếu tố hoang đường kỳ ảo (Trừ Chuyện nàng Thúy Tiêu).
Đằng sau những yếu tố hoang đường, kỳ ảo là hiện thực xã hội phong kiến đương thời với tất cả những mặt trái của nó. Những tệ trạng xấu xa nhất của xã hội phong kiến được 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vạch trần. Nhờ đặc trưng của thể loại truyền kỳ (sự kết hợp giữa yếu tố “kỳ” và “thực”), tất cả những mặt trái của xã hội được phơi bày một cách công khai. Sắc thái phê phán được mặc sức bộc lộ mà không sợ búa rìu dư luận.
Hơn thế nữa, những tư tưởng vượt thời đại, những khao khát trần thế cháy bỏng, khát vọng “tháo cũi sổ lồng” được thể hiện một cách táo bạo, mạnh mẽ, ngấm ngầm. Trong thế giới sinh động của Truyền kỳ mạn lục, những quan niệm đạo đức phong kiến được thể hiện qua lớp vỏ ngôn từ ở phần lời bình cuối truyện. Và đây lại là thế giới đơm hoa kết trái của khao khát mãnh liệt về tình yêu/ tình dục. Những câu chuyện tình đi ngược lại lễ giáo phong kiến, những khát khao nhục dục và niềm sung sướng được thỏa mãn khoái cảm thể xác tràn lan trong thế giới tưởng tượng.
Dù không muốn thừa nhận thì qua cách miêu tả trong thể loại truyền kỳ này, ta thấy bức thông điệp về khao khát tình yêu tự do, khát vọng cháy bỏng về tình dục được thể hiện mãnh liệt Bởi vậy, Truyền kỳ mạn lục có giá trị hiện thực và nhân đạo sâu sắc được Vũ Khâm Lân (thế kỉ XVII) khen tặng là “thiên cổ kì bút”. Đây cũng là tác phẩm tạo được sự hấp dẫn không chỉ trong nước mà còn ở nước ngoài. Mặc dù một số câu chuyện trong Truyền kỳ mạn lục, Nguyễn Dữ truyền tải diễn ngôn đạo đức, có ý bênh vực những quan điểm đạo đức Nho gia dù hà khắc thì xuyên suốt toàn bộ truyền kỳ và đặc biệt là những câu chuyện có liên quan đến nhân vật nam, nữ trong mối quan hệ tình cảm, ta thấy rằng đích đến của Nguyễn Dữ là diến ngôn tình yêu/ tình dục. Giá trị hiện thực sâu sắc đã góp phần lật tẩy bộ mặt thối nát của xã hội phong kiến đương thời khi những bậc đức cao vọng trọng làm trò đồi bại (Thần Thuồng luồng, nho sĩ, quan lại, sư sãi…).
Giá trị nhân đạo được tô đậm khi Nguyễn Dữ bênh vực những người thấp cổ bé họng (đặc biệt là người phụ nữ). Hơn thế nữa, Nguyễn Dữ đồng tình với những khát vọng về tình yêu tự do không chịu ràng buộc bởi lễ giáo phong kiến, ông cũng để một khoảng trống cho những khát khao nhục dục trần thế nhất thỏa sức tung hoành trên bầu trời hà khắc của lễ giáo phong kiến. Những phát ngôn có tính chất “nổi loạn” mặc nhiên được công khai. Và dù không trực tiếp thì sắc thái phê phán đối với những thế lực chà đạp lên quyền sống của con người cũng được thể hiện.
Hơn thế nữa, khi bày tỏ sự đồng tình với khát khao về 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tình yêu, sự hòa hợp về tình dục, những tác phẩm của Nguyễn Dữ còn lấp lánh ánh sáng của chủ nghĩa nhân bản. Có thể nói, đây là lần đầu tiên trong văn học trung đại, quyền được yêu (cả thể xác lẫn linh hồn) được thể hiện táo bạo và trực tiếp. Nói cách khác, Truyền kỳ mạn lục là đứa con tinh thần của Nguyên Dữ để phát ngôn cho những tư tưởng của ông (dù trực tiếp, dù gián tiếp). Thông qua Truyền kỳ mạn lục, diễn ngôn về đạo đức, diễn ngôn về tình yêu/ tình dục được thể hiện.
Tiểu kết: Ở chương 1, luận văn đã tìm hiểu và trình bày một số vấn đề lý thuyết diễn ngôn, tác giả Nguyễn Dữ và tác phẩm Truyền kỳ mạn lục. Từ lý thuyết diễn ngôn, ta thấy rằng đối với một nhà văn, diễn ngôn chính là tư tưởng mà tác giả gửi gắm trong tác phẩm của mình. Thông qua thời đại mà Nguyễn Dữ sống, thông qua cuộc đời của ông, thông qua những đặc trưng của thể loại truyền kỳ và tác phẩm Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ; ta có thể thấy được sự mâu thuẫn trong tư tưởng của ông. Nguyễn Dữ sinh ra và lớn lên trong một thời đại có những biến động dữ dội.
Bản thân Nguyễn Dữ vẫn luôn muốn bảo vệ, củng cố hệ tư tưởng nho giáo. Tuy nhiên, hệ thống tư tưởng nho gia đã bộc lộ những khiếm khuyết không thể phủ nhận và Phật giáo, Đạo giáo đang dần lấy lại địa bàn đã mất của mình. Tư tưởng thị dân dần lớn mạnh nhờ những thay đổi về xã hội. Một mặt ông truyền tải diễn ngôn đạo đức, ngợi ca những chuẩn mực đạo đức Nho gia, phê phán những kẻ đi ngược lễ giáo phong kiến; mặt khác tấm lòng nhân đạo và một trái tim phóng khoáng, cởi mở lại khiến ông đồng tình với những khát vọng yêu đương mãnh liệt, những ham muốn ái ân cuồng nhiệt - nói cách khác, ông diễn ngôn tình yêu/ tình dục.
Thông qua việc tìm hiểu các vấn đề lý thuyết, bước đầu chúng tôi nhận thấy việc tìm hiểu về lý thuyết diễn ngôn, tác giả Nguyễn Dữ và Truyền kỳ mạn lục là cơ sở lí luận và thực tiễn để chúng tôi lí giải mối quan hệ giữa diễn ngôn đạo đức và diễn ngôn tình yêu/ tình dục trong Truyền kỳ mạn lục. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 2: TỪ DIỄN NGÔN ĐẠO ĐỨC ĐẾN DIỄN NGÔN TÌNH YÊU TRONG TRUYỀN KỲ MẠN LỤC CỦA NGUYỄN DỮ. Diễn ngôn đạo đức trong Truyền kỳ mạn lục Nguyễn Dữ là môn đệ của cửa Khổng sân Trình, bởi vậy tư tưởng chính thống của Nho gia ăn sâu vào máu thịt của ông. Đạo Nho đề cao vai trò tu dưỡng cá nhân, khắc kỷ, phục lễ.
Đạo Nho khuyên răn con người sống phải biết kiểm soát bản thân, điều tiết hành vi đạo đức và bản năng của mình; không tham lam, không đắm trong sắc dục… vì cuộc đời có luân hồi- quả báo. Bởi vậy kết thúc các tác phẩm trong Truyền kỳ mạn lục đều kèm theo lời bình có ý nghĩa răn dạy, mang tầm triết lí.