Tín Ngưỡng Dân Gian Trong Truyền Kỳ Mạn Lục Của Nguyễn Dữ

Chuyên khảo phân tích Tín ngưỡng dân gian trong truyền kỳ mạn lục của nguyễn dữ, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Quách Thị Diệu
• Người hướng dẫn: PGS. TS Phạm Thị Phương Thái
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Tín Ngưỡng Dân Gian Trong Truyền Kỳ Mạn Lục Của Nguyễn Dữ
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tín Ngưỡng Dân Gian Trong Truyền Kỳ Mạn Lục

Tín ngưỡng dân gian là một phần không thể thiếu trong văn hóa Việt Nam, ăn sâu vào đời sống tinh thần của người dân từ bao đời nay. Truyền Kỳ Mạn Lục của Nguyễn Dữ là một kho tàng văn học phản ánh đậm nét những tín ngưỡng này. Tác phẩm không chỉ là những câu chuyện kỳ lạ mà còn là bức tranh sống động về thế giới tâm linh, quan niệm về thế giới và nhân sinh quan của người Việt cổ. Việc nghiên cứu tín ngưỡng dân gian trong tác phẩm này giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về giá trị văn hóa và bản sắc dân tộc. Tín ngưỡng dân gian trong Truyền Kỳ Mạn Lục không chỉ là những yếu tố trang trí mà còn là nền tảng tư tưởng, là động lực thúc đẩy hành động của nhân vật, là lời giải thích cho những hiện tượng siêu nhiên. Nó thể hiện sự giao thoa giữa tín ngưỡng bản địa và ảnh hưởng của Phật giáo, Đạo giáo, tạo nên một hệ thống tín ngưỡng đa dạng và phong phú.

1.1. Khái niệm và đặc trưng của tín ngưỡng dân gian Việt Nam

Tín ngưỡng dân gian là hệ thống niềm tin, phong tục, tập quán truyền thống của một cộng đồng, thường liên quan đến các lực lượng siêu nhiên, thần linh, tổ tiên. Nó khác với tôn giáo ở chỗ không có giáo lý, giáo hội rõ ràng mà mang tính tự phát, địa phương. Đặc trưng của tín ngưỡng dân gian Việt Nam là tính hỗn dung, đa thần, coi trọng yếu tố tâm linh và gắn bó mật thiết với đời sống vật chất, tinh thần của người dân. Tín ngưỡng dân gian Việt Nam thể hiện rõ tinh thần uống nước nhớ nguồn, sự tôn trọng và gắn bó mật thiết với thiên nhiên, nguyên lý âm dương, khuynh hướng đề cao nữ tính, tính đa thần… Các loại hình tín ngưỡng Việt Nam như: tín ngưỡng phồn thực, tín ngưỡng sùng bái tự nhiên, tín ngưỡng sùng bái con người.

1.2. Vị trí của Truyền Kỳ Mạn Lục trong văn học trung đại Việt Nam

Truyền Kỳ Mạn Lục được xem là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của văn học trung đại Việt Nam, đánh dấu sự trưởng thành của thể loại truyện ngắn truyền kỳ. Tác phẩm không chỉ có giá trị về mặt văn chương mà còn là nguồn tư liệu quý giá về lịch sử, văn hóa, xã hội Việt Nam thời bấy giờ. Nguyễn Dữ đã khéo léo kết hợp yếu tố kỳ ảo với hiện thực, tạo nên những câu chuyện hấp dẫn, giàu ý nghĩa nhân văn. Tác phẩm được đánh giá là một “thiên cổ kỳ bút”, áng văn hay của bậc đại gia với lời lẽ thanh tao tốt đẹp. Ngoài giá trị về phương diện tư tưởng nghệ thuật, Truyền kì mạn lục còn chứa đựng giá trị nhiều mặt về phương diện lịch sử, văn hóa, đạo đức, xã hội…

II. Cách Tín Ngưỡng Dân Gian Thể Hiện Trong Truyền Kỳ Mạn Lục

Truyền Kỳ Mạn Lục của Nguyễn Dữ là một bức tranh đa sắc về tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Các yếu tố tâm linh, thần thoại, phong tục tập quán được lồng ghép một cách khéo léo vào từng câu chuyện, tạo nên một thế giới vừa kỳ ảo vừa gần gũi. Tác phẩm phản ánh niềm tin của người Việt vào sự tồn tại của các lực lượng siêu nhiên, vào luân hồi, báo ứng, vào sức mạnh của tổ tiên và các vị thần linh. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, tín ngưỡng phồn thực, tín ngưỡng sùng bái tự nhiên... đều được thể hiện rõ nét qua các nhân vật, sự kiện và không gian trong truyện. Những yếu tố này không chỉ làm tăng thêm tính hấp dẫn cho tác phẩm mà còn giúp người đọc hiểu sâu sắc hơn về đời sống tâm linh của người Việt xưa.

2.1. Các hiện tượng mang yếu tố tín ngưỡng dân gian trong truyện

Trong Truyền Kỳ Mạn Lục, các hiện tượng như báo mộng, thác hóa, linh ứng... xuất hiện khá phổ biến, thể hiện niềm tin của người Việt vào sự can thiệp của các lực lượng siêu nhiên vào cuộc sống con người. Hiện tượng báo mộng thường được sử dụng để báo trước những sự kiện quan trọng, cảnh báo nguy hiểm hoặc chỉ dẫn đường đi nước bước cho nhân vật. Hiện tượng thác hóa thể hiện niềm tin vào sự bất tử của linh hồn, vào khả năng biến hóa của con người sau khi chết. Các hiện tượng này không chỉ mang tính chất kỳ ảo mà còn chứa đựng những ý nghĩa sâu sắc về quan niệm sinh tử, nhân quả của người Việt.

2.2. Dấu ấn của các loại hình tín ngưỡng cụ thể phồn thực thờ Mẫu...

Tín ngưỡng phồn thực được thể hiện qua các hình ảnh, biểu tượng liên quan đến sinh sản, sự sinh sôi nảy nở. Tín ngưỡng thờ Mẫu được thể hiện qua hình tượng các nữ thần, các bà mẹ bảo hộ, che chở cho con người. Các loại hình tín ngưỡng này phản ánh khát vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc, về sự trường tồn của dòng giống. Tín ngưỡng phồn thực được thể hiện qua các hình ảnh, biểu tượng liên quan đến sinh sản, sự sinh sôi nảy nở. Tín ngưỡng thờ Mẫu được thể hiện qua hình tượng các nữ thần, các bà mẹ bảo hộ, che chở cho con người.

2.3. Sinh hoạt tín ngưỡng dân gian được mô tả trong tác phẩm

Truyền Kỳ Mạn Lục cũng mô tả một số sinh hoạt tín ngưỡng phổ biến của người Việt như lễ hội, cúng tế, thờ cúng tổ tiên. Các sinh hoạt này không chỉ mang tính chất tôn giáo mà còn là dịp để cộng đồng gắn kết, giao lưu văn hóa. Qua những mô tả này, người đọc có thể hình dung rõ hơn về đời sống văn hóa và tâm linh của người Việt xưa. Những sinh hoạt tín ngưỡng phổ biến của người Việt như lễ hội, cúng tế, thờ cúng tổ tiên. Các sinh hoạt này không chỉ mang tính chất tôn giáo mà còn là dịp để cộng đồng gắn kết, giao lưu văn hóa.

III. Phân Tích Giá Trị Tín Ngưỡng Dân Gian Trong Truyền Kỳ Mạn Lục

Yếu tố tín ngưỡng dân gian trong Truyền Kỳ Mạn Lục không chỉ là một phần của nội dung mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện giá trị của tác phẩm. Nó giúp người đọc hiểu sâu sắc hơn về quan niệm về thế giới, nhân sinh quan của người Việt xưa. Tác phẩm phản ánh niềm tin vào công lý, đạo đức, vào sự trừng phạt của thần linh đối với những kẻ ác. Đồng thời, nó cũng thể hiện khát vọng về một xã hội tốt đẹp hơn, nơi con người sống hạnh phúc, yên bình. Việc phân tích giá trị tín ngưỡng trong tác phẩm giúp chúng ta đánh giá cao hơn những đóng góp của Nguyễn Dữ vào việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

3.1. Quan niệm về thế giới các tầng thế giới sinh tử nhân quả

Truyền Kỳ Mạn Lục phản ánh quan niệm về thế giới của người Việt xưa, bao gồm nhiều tầng lớp khác nhau như thiên đình, địa ngục, trần gian. Quan niệm sinh tử được thể hiện qua niềm tin vào luân hồi, vào sự tồn tại của linh hồn sau khi chết. Quan niệm nhân quả được thể hiện qua việc những người làm điều ác sẽ bị trừng phạt, còn những người làm điều thiện sẽ được đền đáp. Những quan niệm này không chỉ mang tính chất tôn giáo mà còn là cơ sở để xây dựng đạo đức, lối sống của người Việt.

3.2. Ý nghĩa của yếu tố tín ngưỡng trong việc xây dựng cốt truyện

Yếu tố tín ngưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng cốt truyện của Truyền Kỳ Mạn Lục. Các yếu tố như báo mộng, thác hóa, linh ứng... thường được sử dụng để tạo ra những tình huống bất ngờ, kịch tính, thu hút người đọc. Đồng thời, chúng cũng giúp tác giả truyền tải những thông điệp về đạo đức, nhân sinh quan một cách hiệu quả hơn. Các yếu tố như báo mộng, thác hóa, linh ứng... thường được sử dụng để tạo ra những tình huống bất ngờ, kịch tính, thu hút người đọc.

3.3. Ảnh hưởng của tín ngưỡng đến tính cách và hành động nhân vật

Tín ngưỡng có ảnh hưởng sâu sắc đến tính cách và hành động của các nhân vật trong Truyền Kỳ Mạn Lục. Những nhân vật tin vào thần linh, tổ tiên thường có xu hướng sống đạo đức, nhân ái, biết kính trên nhường dưới. Ngược lại, những nhân vật không tin vào tín ngưỡng thường có xu hướng sống ích kỷ, tàn ác, gây ra nhiều tội lỗi. Tín ngưỡng có ảnh hưởng sâu sắc đến tính cách và hành động của các nhân vật trong Truyền Kỳ Mạn Lục.

IV. Bút Pháp Nghệ Thuật Tạo Không Gian Tín Ngưỡng Trong Truyền Kỳ

Nguyễn Dữ đã sử dụng nhiều bút pháp nghệ thuật độc đáo để tạo ra một không gian tín ngưỡng sống động trong Truyền Kỳ Mạn Lục. Bút pháp kỳ ảo được sử dụng để miêu tả những hiện tượng siêu nhiên, những thế giới khác thường. Bút pháp tả cảnh được sử dụng để miêu tả những không gian linh thiêng, những địa điểm gắn liền với tín ngưỡng. Bút pháp xây dựng nhân vật được sử dụng để tạo ra những nhân vật có tính cách và hành động phù hợp với tín ngưỡng mà họ tin theo. Nhờ đó, người đọc có thể cảm nhận được một cách sâu sắc đời sống tâm linh của người Việt xưa.

4.1. Bút pháp kỳ ảo trong xây dựng nhân vật và cốt truyện

Bút pháp kỳ ảo được sử dụng để xây dựng những nhân vật có khả năng siêu nhiên, có thể giao tiếp với thần linh, ma quỷ. Nó cũng được sử dụng để tạo ra những cốt truyện ly kỳ, hấp dẫn, vượt ra ngoài khuôn khổ của hiện thực. Bút pháp kỳ ảo được sử dụng để xây dựng những nhân vật có khả năng siêu nhiên, có thể giao tiếp với thần linh, ma quỷ.

4.2. Không gian và thời gian nghệ thuật mang đậm yếu tố tâm linh

Không gian và thời gian nghệ thuật trong Truyền Kỳ Mạn Lục thường mang đậm yếu tố tâm linh. Những địa điểm như đền chùa, miếu mạo, rừng núi thường được miêu tả một cách linh thiêng, huyền bí. Thời gian thường được kéo dài, nén lại hoặc đảo ngược để tạo ra những hiệu ứng đặc biệt. Không gian và thời gian nghệ thuật trong Truyền Kỳ Mạn Lục thường mang đậm yếu tố tâm linh.

V. Ảnh Hưởng Của Tín Ngưỡng Dân Gian Đến Văn Hóa Và Xã Hội Việt

Tín ngưỡng dân gian không chỉ là một phần của văn học mà còn có ảnh hưởng sâu sắc đến văn hóa và xã hội Việt Nam. Nó góp phần hình thành nên những giá trị đạo đức, lối sống, phong tục tập quán của người Việt. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên giúp củng cố tình cảm gia đình, dòng họ. Tín ngưỡng sùng bái anh hùng giúp khơi dậy lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết. Tín ngưỡng phồn thực giúp duy trì nòi giống, sự sinh sôi nảy nở. Việc nghiên cứu tín ngưỡng dân gian giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản sắc văn hóa dân tộc và có những hành động thiết thực để bảo tồn và phát huy những giá trị tốt đẹp của nó.

5.1. Tín ngưỡng và đạo đức lối sống của người Việt

Tín ngưỡng có vai trò quan trọng trong việc định hình đạo đức và lối sống của người Việt. Nó khuyến khích con người sống thiện lương, nhân ái, biết kính trên nhường dưới, uống nước nhớ nguồn. Đồng thời, nó cũng răn đe con người không nên làm điều ác, gây hại cho người khác. Tín ngưỡng có vai trò quan trọng trong việc định hình đạo đức và lối sống của người Việt.

5.2. Tín ngưỡng và các phong tục lễ hội truyền thống

Tín ngưỡng là cơ sở để hình thành nên nhiều phong tục, lễ hội truyền thống của người Việt. Các lễ hội thường được tổ chức để tưởng nhớ các vị thần linh, anh hùng dân tộc, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Các phong tục như thờ cúng tổ tiên, cưới hỏi, tang ma đều mang đậm dấu ấn của tín ngưỡng. Tín ngưỡng là cơ sở để hình thành nên nhiều phong tục, lễ hội truyền thống của người Việt.

VI. Bảo Tồn Và Phát Huy Giá Trị Tín Ngưỡng Dân Gian Hiện Nay

Trong bối cảnh hiện đại, việc bảo tồn và phát huy những giá trị tốt đẹp của tín ngưỡng dân gian là vô cùng quan trọng. Chúng ta cần có cái nhìn khách quan, khoa học về tín ngưỡng, tránh xa những hủ tục, mê tín dị đoan. Đồng thời, cần khuyến khích những hoạt động văn hóa, nghệ thuật nhằm giới thiệu, quảng bá những giá trị tốt đẹp của tín ngưỡng dân gian đến với cộng đồng. Việc làm này không chỉ giúp bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc mà còn góp phần xây dựng một xã hội văn minh, giàu đẹp.

6.1. Thách thức và cơ hội trong việc bảo tồn tín ngưỡng dân gian

Việc bảo tồn tín ngưỡng dân gian hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức như sự xâm nhập của văn hóa ngoại lai, sự suy thoái về đạo đức, sự lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi. Tuy nhiên, cũng có nhiều cơ hội để bảo tồn tín ngưỡng dân gian như sự quan tâm của Nhà nước, sự ủng hộ của cộng đồng, sự phát triển của du lịch văn hóa. Việc bảo tồn tín ngưỡng dân gian hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức như sự xâm nhập của văn hóa ngoại lai, sự suy thoái về đạo đức, sự lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi.

6.2. Giải pháp để phát huy giá trị tín ngưỡng trong đời sống hiện đại

Để phát huy những giá trị tốt đẹp của tín ngưỡng dân gian trong đời sống hiện đại, cần có những giải pháp đồng bộ như tăng cường giáo dục, tuyên truyền, vận động người dân nâng cao nhận thức về tín ngưỡng. Đồng thời, cần có những chính sách hỗ trợ, khuyến khích các hoạt động văn hóa, nghệ thuật nhằm bảo tồn và phát huy tín ngưỡng dân gian. Để phát huy những giá trị tốt đẹp của tín ngưỡng dân gian trong đời sống hiện đại, cần có những giải pháp đồng bộ như tăng cường giáo dục, tuyên truyền, vận động người dân nâng cao nhận thức về tín ngưỡng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN VIỆT NAM 1. Khái niệm tín ngưỡng và tín ngưỡng dân gian 1. Tín ngưỡng Tín ngưỡng tương ứng với thuật ngữ trong tiếng Anh là belief, failth còn xét về mặt chiết tự Hán ngữ: tín là tin, niềm tin; ngưỡng là nhìn lên. Theo đó, tín ngưỡng là tin tưởng, ngưỡng mộ những điều cao siêu, có sức mạnh tác động đến cuộc sống.

Theo nguyên nghĩa, tín ngưỡng là sự tin vào một điều gì đó (croyance). Trong đời sống tâm linh, tín ngưỡng thường được hiểu theo nghĩa chung nhất đó là niềm tin của con người vào lực lượng siêu nhiên, thần thánh. Theo cách hiểu này, khái niệm tín ngưỡng bao gồm việc tin theo các tôn giáo và các hình thức tín ngưỡng khác. Trong đó, niềm tin, sự ngưỡng vọng vào lực lượng siêu nhiên là dấu hiệu cơ bản.

Khi tín ngưỡng được hiểu là niềm tin tôn giáo thì cốt lõi của niềm tin đó chính là tư tưởng của mỗi tôn giáo, từ đó mà hình thành thiết chế tôn giáo, con người tôn giáo. Đối với người có tín ngưỡng, lực lượng siêu nhiên được xem là có thật, họ tin, tôn thờ và sùng bái lực lượng siêu nhiên ấy. [78, tr21] Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học quan niệm: “Tín ngưỡng là niềm tin và sự ngưỡng mộ của con người vào một hiện tượng một lực lượng siêu nhiên, tôn sùng vào một điều gì đó pha chút thần bí, hư ảo, vô hình, tác động mạnh mẽ đến tâm linh con người, trong đó bao hàm cả niềm tin tôn giáo”. Theo cách hiểu này, tín ngưỡng là khái niệm rộng hơn tôn giáo, tín ngưỡng bao hàm cả tôn giáo.

Nguyễn Đăng Duy cũng có một khái niệm rất cụ thể, rõ ràng về tín ngưỡng: “Tín ngưỡng là một cách từ thực tế cuộc sống, cộng đồng, con người ý thức về một dạng thần linh nào đó, rồi cộng đồng con người ấy tin theo, tôn thờ lễ bái, cầu 16 mong cho hiện thực cuộc sống, gây thành một nếp sống xã hội theo niềm tin thiêng liêng ấy” [13, tr73]. Theo cách hiểu này, tín ngưỡng là một hiện tượng lịch sử- xã hội, thuộc về đời sống tâm linh của cá nhân nhưng lại mang tính cộng đồng, tồn tại theo xu hướng chung, theo nếp nghĩ chung của cộng đồng. Tác giả Ngô Đức Thịnh trong cuốn Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam có quan niệm: “Tín ngưỡng là một hình thức thể hiện niềm tin vào cái thiêng liêng của con người, của một cộng đồng người nào đó ở một trình độ phát triển xã hội cụ thể. Tác giả quan niệm đặc trưng tín ngưỡng gắn với các trình độ phát triển xã hội cụ thể.

Ở các thời kì khác nhau, hình thức tín ngưỡng cũng khác nhau. Như vậy, từ các quan điểm trên có thể đưa ra một cách hiểu chung về tín ngưỡng đó là: Tín ngưỡng là sự tin tưởng, ngưỡng mộ và sùng bái những thần thánh, vật thiêng hoặc linh hồn người chết do con người tưởng tượng ra hoặc do con người suy tôn, gán cho những phẩm chất siêu phàm. Tín ngưỡng là một thành tố của văn hóa tổ chức cộng đồng, thuộc phạm vi đời sống cá nhân, được hình thành tự phát nhưng có vai trò rất quan trọng trong đời sống con người. Tín ngưỡng dân gian Tín ngưỡng không chỉ giới hạn ở lòng ngưỡng mộ và niềm tin tôn giáo mà tín ngưỡng còn thể hiện ở phạm vi khá rộng trong đời sống tinh thần của con người.

Bởi trong thực tế, nhiều người không theo tôn giáo nào cả nhưng họ vẫn có niềm tin vào đấng thiêng liêng, cao cả, những đấng linh thiêng, thần bí. Trên cơ sở tín ngưỡng từ quan niệm sùng bái tự nhiên và sùng bái con người, người Việt có những tín ngưỡng dân gian rất phong phú ngoài tín ngưỡng tôn giáo. Nói đến tín ngưỡng dân gian tất nhiên có nhiều điều mâu thuẫn và huyền hoặc. Khoa học hiện đại cho rằng: những dạng thức sinh hoạt tâm linh, tuy có nội dung tôn giáo song chưa đạt tới trình độ của một tôn giáo – Người ta thường gọi 17 là tín ngưỡng như thờ cúng tổ tiên, thờ Thành hoàng, thờ Mẫu, thờ các thần linh khác đang tồn tại ở Việt Nam.

Như vậy, tín ngưỡng dân gian là các hình thức tín ngưỡng chưa đạt đến trình độ cấu thành các tôn giáo. Tín ngưỡng dân gian tiêu biểu như thờ cúng ông bà tổ tiên, thờ thánh - thần, thờ Thành hoàng, thờ Mẫu. Nếu như trong các yếu tố hợp thành cấu trúc tôn giáo thường chặt chẽ và thống nhất, xuyên thời gian, không gian thì cấu trúc của tín ngưỡng dân gian lại linh hoạt, sáng tạo, mềm dẻo để phù hợp với cuộc sống thực tế của mỗi người, mỗi gia đình, dân tộc. Về cơ bản, tín ngưỡng dân gian do nhân dân lao động sáng tạo ra nên nó mang tính phổ cập, đại chúng chứ không có tính hệ thống, không mang tính triết lý nhân sinh hoàn chỉnh như tôn giáo.

Tín ngưỡng dân gian cũng có những chức năng tương ứng như của tôn giáo đó là: Chức năng đền bù hư ảo; chức năng giáo dục, định hướng giá trị, đánh giá, xác định chuẩn mực ứng xử của con người; chức năng giao tiếp; chức năng tổ chức xã hội, điều chỉnh mối quan hệ cộng đồng trong phạm vi và trên lĩnh vực tương ứng. Với các chức năng này, tín ngưỡng dân gian có vai trò góp phần cải tạo xã hội theo chiều hướng này hay chiều hướng kia. Nó cũng là vũ khí đấu tranh với cái ác, có vai trò tích cực không thể phủ nhận. Đối với mỗi người, vai trò của tín ngưỡng dân gian còn phụ thuộc ở sự từng trải và kinh nghiệm của bản thân.

Trong đời sống, nếu tín ngưỡng dân gian bị quá lạm dụng thì đều có thể chuyển thành tiêu cực mà rõ nét nhất là dẫn đến nhận thức và các hành vi mê tín dị đoan. Phân biệt tôn giáo và tín ngưỡng Theo tác giả Nguyễn Thị Bích Hà trong bài viết Tín ngưỡng và giải mã tín ngưỡng trong văn học dân gian người Việt [18], khái niệm tín ngưỡng và tôn 18 giáo có nhiều chỗ gần gũi với nhau vì nó cùng có nguồn gốc từ lòng tin tuyệt đối vào một đấng cao siêu huyền bí nào đó, nhưng chúng cũng có nhiều điểm khác nhau. Tôn giáo với tư cách một giáo lí, giáo pháp chính là sự phát triển một tín ngưỡng, được cộng đồng thể chế, quy phạm hoá cao độ. Mỗi tôn giáo cần có: Một hệ thống giáo lí; Một vị giáo chủ đứng đầu (Chúa Trời, đức Phật Thích Ca, Lão Tử); Một hệ thống thể chế, nghi lễ thờ tự và nơi thờ tự; Một hệ thống tổ chức gồm giáo luật nghiêm chỉnh, giáo hội với các tín đồ.

Tôn giáo dân gian không hẳn là tôn giáo với những thể cách trên, nó chủ yếu mới là sự sùng tín, nó nằm trong tâm thức của con người trong sinh hoạt dân dã và được biểu hiện ra chủ yếu trong phong tục tập quán sinh hoạt chứ chưa được thể chế hóa hay trở thành giáo luật. Các nhà nghiên cứu thường gọi chung đối tượng này là tín ngưỡng, tín ngưỡng dân gian hoặc đôi khi cũng dùng khái niệm tôn giáo dân gian. Khái niệm tín ngưỡng vì vậy rộng rãi hơn và dân dã hơn khái niệm tôn giáo. Như vậy, tôn giáo và tín ngưỡng có mối quan hệ mật thiết với nhau.

Trong đó, tín ngưỡng là phạm trù rộng hơn, bao hàm cả tôn giáo. Tôn giáo là sự phát triển mức độ cao của tín ngưỡng. Có những hình thái được xếp vào ranh giới giữa tôn giáo và tín ngưỡng. Tôn giáo (religion) và tín ngưỡng (bebief) thường hay đi kèm với nhau khiến nhiều khi người ta hay đồng nhất hai khái niệm này mặc dù giữa chúng luôn tồn tại một ranh giới nhất định.

Cơ sở của mọi tôn giáo hay tín ngưỡng đều dựa trên niềm tin của con người vào cái gì đó thiêng liêng, cao cả, siêu nhiên hay nói một cách khác đó là niềm tin, sự ngưỡng vọng vào cái thiêng. Cái thiêng ở đây được hiểu là đối lập với cái trần tục, những thứ hiện hữu mà ta có thể nhìn thấy, có thể chạm vào. Niềm tin vào cái thiêng thuộc về bản chất của con người, nó ra đời và tồn tại cùng loài người. Phân loại tín ngưỡng và tín ngưỡng dân gian Người ta đã từng đưa ra các cách phân loại khác nhau như phân loại tín 19 ngưỡng theo các hình thức phát triển khác nhau của tiến trình lịch sử.

Một số khác lại từ bỏ nguyên tắc lịch sử mà đi vào đặc trưng địa lý và chủng tộc; theo các khu vực văn hóa; theo nội dung tín ngưỡng, tôn giáo và đối tượng sùng bái; theo hình thái học của tôn giáo, tín ngưỡng… Mỗi cách phân loại như vậy đều chứa đựng những hạt nhân hợp lý tuy nhiên cũng không tránh khỏi sự phiến diện và nhiều lúc cực đoan. Việc phân loại tín ngưỡng được các nhà nghiên cứu dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau, tùy thuộc vào tính chất vốn có của mỗi loại hình tín ngưỡng và nhu cầu, mục đích của chủ thể nghiên cứu. - Nếu dựa vào đối tượng tham gia tín ngưỡng và không gian thực hiện thì có các loại hình tín ngưỡng sau: Tín ngưỡng cộng đồng, tín ngưỡng trong dòng họ, tín ngưỡng trong gia đình, tín ngưỡng của cá nhân. - Dựa trên tiêu chí hình thái học gồm các hình thức tín ngưỡng sau: Thờ cúng tổ tiên; Tín ngưỡng cá nhân (vòng đời người); Tín ngưỡng nghề nghiệp; Tín ngưỡng thờ thần.

- Dựa theo sức mạnh, vai trò các vị thần có thể chia thành: tín ngưỡng thờ cúng trong gia đình (thần bình dân); tín ngưỡng thờ cúng ngoài cộng đồng (thần quan trọng). Sự phân loại này có lẽ phải bàn thêm song nó đã bàn đến góc độ mối quan hệ giữa người và Thần – Thánh có các cấp độ khác nhau, từ tình cảm, lòng tin đến sự ngưỡng mộ. - Dựa vào đối tượng là các vị thần – thánh được thờ cúng thì có: Tín ngưỡng thần linh và tín ngưỡng thánh nhân. - Dựa vào chức năng, vai trò của tín ngưỡng với con người – xã hội: tín ngưỡng thánh nhân định hướng nhân cách, tâm lý cộng đồng; tín ngưỡng thần linh thể hiện ước vọng, cầu mong và tâm lý cộng đồng.

Đặc trưng tín ngưỡng dân gian Việt Nam 1. Cơ sở hình thành đặc trưng tín ngưỡng dân gian Việt Nam Việt Nam nằm ở trung tâm khu vực nhiệt đới ẩm gió mùa, thiên nhiên phong phú. Thời xưa, người Việt sống chủ yếu dựa vào khai thác tự nhiên nên việc thờ cúng các vị thần tự nhiên đã sớm gần gũi với họ.