CHƯƠNG 1. NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA LÝ THUYẾT LIÊN HỆ GIỮA SẢN XUẤT VÀ KHOA HỌC 1. Quá trình phát triển sản xuất vật chất 1. Sản xuất vật chất như là sự cải biến thực tiễn đối với tự nhiên Hoạt động sản xuất của con người là hình thức tương tác đặc biệt mang tính cải biến vật chất - trao đổi chất và năng lượng giữa các khách thể vật chất như xã hội loài người với toàn bộ thế giới bên ngoài, với tự nhiên.
Quá trình trao đổi đó là sự cải biến mang tính xã hội đối với tự nhiên nhằm thỏa mãn các nhu cầu người được trung giới bởi việc đặt ra các nhiệm vụ có ý thức và các phương tiện nhân tạo nhằm đạt tới các mục đích sản xuất của nhân loại - bằng kỹ thuật mà con người đặt giữa mình với giới tự nhiên. Từ 3 điểm cơ bản đó của sản xuất vật chất phát sinh ra một loạt các điểm đặc biệt của nó như một hình thức thực tiễn xã hội làm cơ sở của tất cả các hình thức còn lại của nó. Tuy nhiên, luận văn chỉ khảo sát một số trong các điểm đặc biệt đó – chỉ những điểm liên quan trực tiếp tới chuỗi “sự cải biến sản xuất - thực tiễn đối với tự nhiên” – “sự cải biến thực nghiệm - thực tiễn đối với tự nhiên” – “khoa học tự nhiên”. Nói khác đi, ở đây chỉ phân tích những điểm đặc thù của thực tiễn sản xuất vốn trực tiếp hay gián tiếp thông qua thực tiễn khoa học - thực nghiệm quyết định tính chất mối liên hệ biện chứng giữa sản xuất vật chất và khoa học tự nhiên, sự phát triển của cái sau trên cơ sở sự phát triển của cái trước.
Tính chất xã hội của sản xuất vật chất con người quy định tính phổ quát, tính vô hạn của sự cải biến sản xuất - thực tiễn đối với tự nhiên bởi con người khác với tính chất hạn chế của sự cải biến thế giới bên ngoài bởi con vật. Theo Ăngghen: “Điểm khác biệt căn bản giữa xã hội loài người với xã hội loài vật là ở chỗ: loài vật may lắm chỉ hái lượm trong khi con người lại sản xuất” [33, tr. Con vật chỉ thể hiện được sự tích cực đối với nhóm rất hạn chế các đối tượng ngoài và các thuộc tính khách quan của chúng, còn con 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người là sinh thể đa năng theo nghĩa nó có thể thể hiện tính tích cực của mình về nguyên tắc với bất kỳ khách thể tự nhiên nào, với sự đa dạng khách quan các thuộc tính của chúng. Và tính chất xã hội của việc thỏa mãn các nhu cầu con người bởi chính mình, hình thức xã hội của sự tương tác người với tự nhiên, đã làm con người thành sinh thể đa năng như vậy.
Hình thức xã hội đó quy định sự gia tăng vô hạn các nhu cầu người và như vậy, cả sự vô hạn về mặt lịch sử các mục đích của sự tác động cải biến của con người lên thế giới bên ngoài. Chính sự thỏa mãn mang tính tập thể các nhu cầu con người dẫn tới việc ngày càng xuất hiện ở họ các nhu cầu mới định hình những mục đích cải biến tự nhiên ngày càng mới bởi chính họ. Do đó, người ta coi “sản xuất vật chất là một trong những loại hoạt động đặc trưng của con người - đó cũng chính là một loại hình hoạt động thực tiễn với mục đích cải biến các đối tượng của giới tự nhiên theo nhu cầu tồn tại, phát triển của con người và xã hội” [2, tr. Nhưng về mặt lịch sử, do hoạt động người là phương thức duy nhất thỏa mãn các nhu cầu của nó, nên hoạt động cải tạo vô hạn tự nhiên bởi con người cần phải được tương thích với sự gia tăng vô hạn các nhu cầu đó.
Và suy ra, tính chất xã hội của sự tương tác con người với tự nhiên đưa tới chỗ về nguyên tắc, tất cả giới tự nhiên trong chỉnh thể, trong toàn bộ sự đa dạng vô hạn của khách thể vật chất và các thuộc tính của chúng đều có khả năng trở thành đối tượng của sự tác động, cải biến mang tính người. Phương thức xã hội của sự tồn tại người biến con người thành sinh thể có khả năng phát triển vô hạn trong lịch sử nhờ sự biến đổi bản tính xã hội, chứ không phải bản tính sinh học, thành sinh thể có khả năng về nguyên tắc biến toàn bộ hiện thực thiên nhiên thành hiện thực xã hội - tự nhiên, thành “tự nhiên được người hóa” trong tiến trình lịch sử vô hạn của mình. Tính đa năng phổ quát đó của con người như sinh thể cải biến giới tự nhiên một cách thực tiễn, là cơ sở cho tính đa năng của con người như sinh thể phản ánh, nhận thức giới tự nhiên, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tức là cơ sở của khả năng loài người nhận thức toàn bộ hiện thực tự nhiên trong toàn bộ tính đa dạng vô hạn các khách thể vật chất và các thuộc tính khách quan của chúng trong tiến trình lịch sử vô hạn của mình. Sự phát triển không giới hạn các mục đích cải biến sản xuất - thực tiễn của con người đối với tự nhiên đòi hỏi sự phát triển ở quy mô tương ứng các phương tiện nhằm đạt các mục đích đó.
Các khí quan tự nhiên của con người như là phương tiện hiện thực hóa các chức năng sản xuất này hay khác - các chức năng mà việc thực hiện chúng là thiết yếu để cải biến tự nhiên thành đối tượng tiêu dùng của con người là quá hạn chế. Tuy nhiên, khi sở hữu các phương tiện kỹ thuật nhân tạo để thực hiện các chức năng sản xuất, nhân loại bằng cách đó sở hữu luôn cả các phương tiện sản xuất phổ quát ở cái nghĩa là chúng có khả năng phát triển không giới hạn phù hợp với sự tăng cường vô hạn trong lịch sử các mục đích cải biến mang tính sản xuất - xã hội đối với tự nhiên bởi con người. Sự phát triển không giới hạn đó của kỹ thuật cải biến sản xuất - thực tiễn đối với tự nhiên trở thành cơ sở cho sự phát triển tương ứng của kỹ thuật biến đổi thực nghiệm - thực tiễn, tức là của sự biến đổi vật chất đối với tự nhiên nhằm mục đích nhận thức nó. Sản xuất vật chất có kỹ thuật chế tạo các sản phẩm tiêu dùng từ các đối tượng tự nhiên - kỹ thuật sản xuất – tự thân là thiết bị khổng lồ cho các nghiên cứu khoa học tự nhiên, là phòng thí nghiệm đặc thù của khoa học tự nhiên.
Ở những thời kỳ sơ khởi của lịch sử nhân loại, sản xuất vật chất trong quan hệ với khoa học tự nhiên thể hiện là phương tiện duy nhất đặt ra cho tự nhiên (thường không có chủ định) những câu hỏi xác định và cũng là phương tiện trả lời cho các câu hỏi đó. Ở các nấc thang phát triển cao hơn, sản xuất vật chất cho phép tạo ra các phương tiện chuyên môn dành cho việc nhận thức thực nghiệm về tự nhiên. Trong quá trình đó, do khoảng cách được định hình trong lịch sử giữa sản xuất các vật phẩm và sản xuất các tri thức khoa học về chúng mà khoa học tự nhiên đã khá hiếm khi sử dụng sản xuất vật chất như là 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dụng cụ đặc thù và như phòng thí nghiệm đặc biệt. Khoa học tự nhiên thích các dụng cụ và phòng thí nghiệm chuyên dụng trực tiếp để cải biến các đối tượng tự nhiên với mục đích thu nhận các tri thức về chúng.
Ở giai đoạn hiện nay, một lần nữa sản xuất lại trở thành phương tiện nhận thức khá mạnh về thế giới, mặc dù còn ở mức độ lớn hơn so với trước đây, sản xuất cho phép hiện thực hóa nói chung và trong tổng thể ước muốn hợp lẽ của khoa học tự nhiên được cung cấp những phương tiện chuyên dụng cho việc cải biến thực nghiệm đối với tự nhiên. Trong tiến trình này, chỉ kỹ thuật sản xuất mới đẩy được nền tảng thực nghiệm của khoa học tự nhiên ra khỏi các giới hạn mà trong đó nó có thể phát triển độc lập tương đối với kỹ thuật cải biến sản xuất - thực tiễn đã được tạo ra. Sự biến đổi mang tính sản xuất - xã hội đối với tự nhiên bởi con người trong tiến trình sản xuất vật chất dẫn đến làm biến đổi bản chất sản xuất - xã hội của chính con người – cái bản chất người vốn trùng với cả việc họ sản xuất ra cái gì, lẫn với việc, họ sản xuất như thế nào. Nhân chuyện này, Mác viết là, khi tác động vào thế giới ngoài và biến đổi nó để thu phục chất tự nhiên thành chất có ích cho cuộc sống riêng của mình, con người đồng thời làm thay đổi bản chất riêng của mình.
Sản xuất vật chất hóa ra là sản xuất không chỉ ra các đối tượng mà còn ra các nhu cầu mới, mà tổng thể của chúng là cơ sở của bản chất sản xuất - xã hội biến đổi trong lịch sử của con người. Vì thế, khi sản xuất các vật nhờ làm thay đổi tự nhiên bên ngoài, nhân loại buộc phải thường xuyên thoát ra khỏi khuôn khổ bản chất sản xuất - xã hội trước đó của mình. Mà lối thoát ra đó buộc họ phải vượt qua trình độ sản xuất vật chất đã đạt được, phát triển hơn lên nữa. Như vậy, sản xuất vật chất chính là hình thức thực tiễn đặc thù có chứa trong bản thân mình nguồn gốc, động lực của sự phát triển tiếp theo của mình.
Mâu thuẫn giữa hình thức sản xuất đã có và các đối tượng với sự biến đổi bản chất sản xuất - xã hội của con người vốn do chính sản xuất đó quy 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định chính là nguồn gốc bên trong thúc đẩy sự phát triển không giới hạn của sản xuất vật chất. Và nếu sản xuất vật chất luôn phát triển tiếp là nhờ tính tất yếu khách quan bên trong của nó, thì tính tất yếu khách quan của sự phát triển của tất cả các hình thức thực tiễn khác, bao gồm cả của sự cải biến thực nghiệm - thực tiễn đối với tự nhiên, là bên ngoài đối với chúng. Xét đến cùng, tính quy luật khách quan của sự phát triển mọi hình thức thực tiễn đều bắt nguồn từ tính quy luật khách quan của sự phát triển sản xuất vật chất.