Nghiên cứu mô hình xử lý chất thải rắn tại làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ, Phú Xuyên, Hà Nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu hiện trạng môi trường và xây dựng mô hình xử lý chất thải rắn tại làng nghề khảm trai, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Bùi Thị Kim Thúy
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Mạnh Khải
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Mô Hình Xử Lý Chất Thải Rắn Tại Làng Nghề Khảm Trai
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổng quan về làng nghề
• 1.2. Khái niệm làng nghề
• 1.3. Phân loại làng nghề
• 1.4. Một số đặc điểm làng nghề Việt Nam hiện nay
• 1.5. Tổng quan ô nhiễm môi trường làng nghề tại Việt Nam
• 1.6. Tổng quan về thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn nông thôn, làng nghề
• 1.6.1. Thu gom, vận chuyển và xử lý rác thải sinh hoạt
• 1.6.2. Thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn làng nghề
• 1.6.3. Một số kỹ thuật thông thường xử lý chất thải rắn sinh hoạt
• 1.6.4. Tổng quan về làng nghề vùng phía Nam Hà Nội
• 1.6.5. Giới thiệu về làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vài nét về khu vực nghiên cứu. Điều kiện tự nhiên
• 2.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 2.3. Đối tượng nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa
• 2.4. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp
• 2.5. Phương pháp lấy mẫu và phân tích mẫu nước
• 2.6. Phương pháp lấy mẫu và phân tích mẫu không khí
• 2.7. Phương pháp xác định thành phần chất thải rắn tại hiện trường. Phương pháp dự tính khối lượng thải giai đoạn 2012-2020
• 2.8. Dự tính dân số địa phương từ năm 2012 đến năm 2020
• 2.9. Phương pháp ước lượng theo mức rác
• 2.10. Phương pháp phân tích, đánh giá tổng hợp
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thực trạng quản lý môi trường làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ
• 3.2. Quản lý về môi trường tại làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ
• 3.3. Các hoạt động quản lý môi trường tại làng nghề Chuyên Mỹ
• 3.4. Đánh giá của người dân về thực trạng quản lý môi trường tại Chuyên Mỹ
• 3.5. Thực trạng sản xuất của làng nghề
• 3.6. Quy trình sản xuất khảm trai
• 3.7. Quy mô sản xuất
• 3.8. Hình thức tổ chức sản xuất
• 3.9. Nguồn lao động
• 3.10. Hiện trạng vệ sinh môi trường và sức khoẻ cộng đồng
• 3.11. Không gian sống
• 3.12. Chất lượng nhà ở
• 3.13. Công trình vệ sinh
• 3.14. Hiện trạng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật
• 3.15. Hiện trạng cấp - thoát nước
• 3.16. Hiện trạng môi trường không khí
• 3.17. Sức khoẻ cộng đồng
• 3.18. Hiện trạng và đề xuất mô hình hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn
• 3.19. Đề xuất biện pháp nâng cao chất lượng môi trường của xã Chuyên Mỹ. Nâng cao vai trò và tích cực phối hợp sự tham gia của cộng đồng trong vấn đề bảo vệ môi trường làng nghề
• 3.20. Quy hoạch làng nghề
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình xử lý chất thải rắn tại làng nghề khảm trai

Mô hình xử lý chất thải rắn tại làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ đang trở thành một vấn đề cấp bách. Làng nghề này không chỉ nổi tiếng với sản phẩm khảm trai mà còn phải đối mặt với nhiều thách thức về ô nhiễm môi trường. Việc quản lý chất thải rắn là một trong những yếu tố quan trọng để bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng. Mô hình xử lý chất thải rắn cần được xây dựng dựa trên thực trạng và nhu cầu cụ thể của làng nghề.

1.1. Khái niệm và vai trò của mô hình xử lý chất thải rắn

Mô hình xử lý chất thải rắn là hệ thống các phương pháp và quy trình nhằm thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải một cách hiệu quả. Vai trò của mô hình này không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân trong làng nghề.

1.2. Tình hình hiện tại của chất thải rắn tại làng nghề khảm trai

Hiện nay, chất thải rắn tại làng nghề khảm trai chủ yếu bao gồm phế liệu từ quá trình sản xuất và các loại rác thải sinh hoạt. Việc thu gom và xử lý chất thải rắn còn nhiều hạn chế, dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng.

II. Vấn đề ô nhiễm môi trường tại làng nghề khảm trai

Ô nhiễm môi trường tại làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ đang ở mức báo động. Các hoạt động sản xuất không chỉ gây ra ô nhiễm không khí mà còn ảnh hưởng đến nguồn nước và đất đai. Việc thiếu hệ thống xử lý chất thải hiệu quả đã dẫn đến tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

2.1. Nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường

Nguyên nhân chính gây ô nhiễm môi trường tại làng nghề khảm trai bao gồm việc sử dụng nguyên liệu không đảm bảo, quy trình sản xuất lạc hậu và thiếu ý thức bảo vệ môi trường từ người dân. Các chất thải rắn và nước thải không được xử lý đúng cách đã làm ô nhiễm không khí và nguồn nước.

2.2. Tác động của ô nhiễm đến sức khỏe cộng đồng

Ô nhiễm môi trường tại làng nghề khảm trai đã gây ra nhiều bệnh tật cho người dân, đặc biệt là các bệnh về đường hô hấp và da liễu. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn làm giảm chất lượng cuộc sống của người dân trong khu vực.

III. Phương pháp xử lý chất thải rắn hiệu quả tại làng nghề khảm trai

Để giải quyết vấn đề ô nhiễm môi trường, cần áp dụng các phương pháp xử lý chất thải rắn hiệu quả. Các giải pháp này không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm mà còn tạo ra giá trị từ chất thải. Việc áp dụng công nghệ hiện đại và nâng cao nhận thức cộng đồng là rất cần thiết.

3.1. Công nghệ xử lý chất thải rắn tiên tiến

Công nghệ xử lý chất thải rắn tiên tiến bao gồm các phương pháp như phân loại, tái chế và xử lý sinh học. Việc áp dụng công nghệ này sẽ giúp giảm thiểu lượng chất thải ra môi trường và tạo ra sản phẩm có giá trị từ chất thải.

3.2. Vai trò của cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường

Cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường. Việc nâng cao nhận thức và khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường sẽ giúp cải thiện tình hình ô nhiễm tại làng nghề khảm trai.

IV. Ứng dụng thực tiễn của mô hình xử lý chất thải rắn

Mô hình xử lý chất thải rắn tại làng nghề khảm trai không chỉ giúp cải thiện môi trường mà còn tạo ra cơ hội việc làm cho người dân. Việc áp dụng mô hình này sẽ góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

4.1. Kết quả từ việc áp dụng mô hình xử lý

Việc áp dụng mô hình xử lý chất thải rắn đã mang lại nhiều kết quả tích cực, như giảm thiểu ô nhiễm môi trường, cải thiện sức khỏe cộng đồng và tạo ra nguồn thu nhập từ việc tái chế chất thải.

4.2. Các bài học kinh nghiệm từ mô hình xử lý

Các bài học kinh nghiệm từ mô hình xử lý chất thải rắn tại làng nghề khảm trai có thể được áp dụng cho các làng nghề khác. Việc chia sẻ kinh nghiệm và hợp tác giữa các làng nghề sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho mô hình xử lý chất thải rắn

Mô hình xử lý chất thải rắn tại làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ cần được tiếp tục phát triển và hoàn thiện. Việc đầu tư vào công nghệ và nâng cao nhận thức cộng đồng sẽ là chìa khóa để giải quyết vấn đề ô nhiễm môi trường. Tương lai của mô hình này sẽ phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các bên liên quan.

5.1. Đề xuất các giải pháp cải thiện mô hình

Các giải pháp cải thiện mô hình xử lý chất thải rắn bao gồm việc đầu tư vào công nghệ mới, nâng cao năng lực quản lý và tăng cường sự tham gia của cộng đồng. Những giải pháp này sẽ giúp mô hình hoạt động hiệu quả hơn.

5.2. Tương lai của mô hình xử lý chất thải rắn tại làng nghề

Tương lai của mô hình xử lý chất thải rắn tại làng nghề khảm trai sẽ phụ thuộc vào sự cam kết của chính quyền địa phương và sự tham gia tích cực của cộng đồng. Việc xây dựng một môi trường sống trong lành sẽ là mục tiêu hàng đầu trong thời gian tới.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Làng nghề truyền thống đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nông thôn Việt Nam, góp phần giải quyết việc làm và nâng cao thu nhập cho hàng triệu lao động. Tại Hà Nội, các làng nghề đã tạo việc làm cho gần 630.000 lao động, với giá trị sản xuất công nghiệp đạt khoảng 8.663 tỷ đồng năm 2010, chiếm 8,3% tổng giá trị sản xuất công nghiệp toàn thành phố. Làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ, huyện Phú Xuyên, là một trong những làng nghề truyền thống nổi bật, với hơn 80% dân số sống bằng nghề khảm trai và sơn mài, góp phần nâng cao thu nhập bình quân đầu người lên 18,3 triệu đồng/năm năm 2011.

Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ của làng nghề cũng kéo theo những thách thức về môi trường, đặc biệt là ô nhiễm chất thải rắn, nước thải và không khí. Các hoạt động sản xuất thủ công truyền thống phát sinh nhiều loại chất thải rắn đa dạng, trong khi công tác thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải còn hạn chế, gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng và môi trường sống. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá hiện trạng môi trường tại làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ, xây dựng mô hình xử lý chất thải rắn phù hợp, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng môi trường, góp phần phát triển bền vững làng nghề trong giai đoạn 2012-2020.

Phạm vi nghiên cứu tập trung tại xã Chuyên Mỹ, huyện Phú Xuyên, Hà Nội, với các khảo sát thực địa, phân tích mẫu nước, không khí và chất thải rắn. Nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc bảo vệ môi trường làng nghề, nâng cao sức khỏe cộng đồng và phát triển kinh tế địa phương theo hướng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình quản lý môi trường làng nghề, bao gồm:

• Lý thuyết phát triển bền vững: Nhấn mạnh sự cân bằng giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống cộng đồng.
• Mô hình quản lý chất thải rắn: Tập trung vào các quy trình thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải phù hợp với đặc điểm làng nghề truyền thống.
• Khái niệm ô nhiễm môi trường làng nghề: Bao gồm ô nhiễm nước, không khí và chất thải rắn phát sinh từ hoạt động sản xuất thủ công nghiệp.
• Khái niệm sản xuất sạch hơn (Cleaner Production): Áp dụng các giải pháp kỹ thuật và quản lý nhằm giảm thiểu phát thải và ô nhiễm trong quá trình sản xuất.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: chất thải rắn làng nghề, ô nhiễm môi trường, mô hình xử lý chất thải, quản lý môi trường địa phương, và sức khỏe cộng đồng.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Kết hợp số liệu sơ cấp thu thập qua khảo sát thực địa, phỏng vấn người dân, lấy mẫu và phân tích môi trường (nước, không khí, chất thải rắn) tại 7 thôn của xã Chuyên Mỹ; số liệu thứ cấp từ các cơ quan chức năng, báo cáo ngành và tài liệu khoa học.
• Phương pháp lấy mẫu và phân tích:
  • Mẫu nước thải được lấy tại 3 vị trí tiêu biểu, phân tích các chỉ tiêu pH, Fe, As, TSS, COD, Coliform theo tiêu chuẩn TCVN và SMEWW.
  • Mẫu không khí đo bụi TSP, tiếng ồn, SO2, CO, NOx bằng thiết bị chuyên dụng.
  • Phân loại thành phần chất thải rắn tại hiện trường với khối lượng mẫu từ 100-250 kg, phân tích tỷ lệ các thành phần hữu cơ, vô cơ, nhựa, kim loại.
• Phương pháp dự tính: Ước lượng khối lượng chất thải rắn giai đoạn 2012-2020 dựa trên tốc độ phát triển nghề và dân số địa phương theo công thức toán học chuẩn.
• Phân tích dữ liệu: Sử dụng phương pháp đánh giá tổng hợp, so sánh với tiêu chuẩn môi trường Việt Nam hiện hành và các nghiên cứu tương tự để đưa ra kết luận và đề xuất.

Quy trình nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ năm 2011 đến 2012, đảm bảo tính khoa học và thực tiễn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng quản lý môi trường làng nghề còn hạn chế: Cán bộ chuyên trách về môi trường tại xã chưa có, nguồn kinh phí bảo vệ môi trường hàng năm chỉ khoảng 53,74 - 62,4 triệu đồng, chưa đáp ứng nhu cầu thực tế. Người dân đánh giá công tác quản lý môi trường chỉ đạt mức bình thường đến chưa tốt (16/30 phiếu cho bình thường, 9/30 chưa tốt).

2. Quy trình sản xuất khảm trai phát sinh nhiều chất thải và ô nhiễm: Các công đoạn mài, cắt, đục, sơn phát sinh bụi, nước thải chứa cặn và hóa chất, khí thải dung môi. Khối lượng rác thải rắn sinh hoạt và sản xuất ước tính tăng đều, dự báo đến năm 2020 sẽ tăng khoảng 20-30% so với năm 2012.

3. Chất lượng môi trường nước và không khí bị ảnh hưởng: Mẫu nước cấp có chỉ số As, Fe, độ đục, Coliform vượt tiêu chuẩn cho phép (ví dụ Coliform 300 MPN/100mL so với chuẩn 150 MPN/100mL). Không khí tại các khu vực sản xuất có bụi TSP và khí SO2, CO vượt mức cho phép, gây nguy cơ sức khỏe cho người dân.

4. Cơ cấu lao động và tổ chức sản xuất: 72% lao động xã tham gia sản xuất thủ công, chủ yếu là hộ gia đình nhỏ lẻ, vốn đầu tư trung bình từ 50 đến 700 triệu đồng. Hình thức sản xuất nhỏ lẻ, manh mún làm khó khăn trong quản lý và xử lý chất thải.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của tình trạng ô nhiễm là do quy mô sản xuất thủ công nghiệp phát triển nhanh nhưng thiếu đồng bộ về công nghệ xử lý chất thải và quản lý môi trường. So với các làng nghề khác trong vùng đồng bằng sông Hồng, Chuyên Mỹ có quy mô lớn nhưng chưa có hệ thống xử lý nước thải và chất thải rắn hiệu quả. Các kết quả phân tích mẫu môi trường cho thấy mức độ ô nhiễm vượt tiêu chuẩn, tương tự với báo cáo môi trường làng nghề Việt Nam năm 2008, phản ánh thực trạng chung của nhiều làng nghề truyền thống.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh mức ô nhiễm các chỉ tiêu nước thải và không khí với tiêu chuẩn cho phép, bảng phân loại thành phần chất thải rắn và biểu đồ tăng trưởng khối lượng chất thải theo năm. Những phát hiện này nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng mô hình xử lý chất thải phù hợp, đồng thời nâng cao nhận thức và năng lực quản lý môi trường tại địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng và triển khai mô hình thu gom, xử lý chất thải rắn phù hợp: Áp dụng công nghệ compost cho chất thải hữu cơ và chôn lấp hợp vệ sinh cho phần chất thải còn lại, giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Thời gian thực hiện trong 2-3 năm, do UBND xã phối hợp với các tổ chức môi trường và hiệp hội làng nghề.

2. Tăng cường năng lực quản lý môi trường tại cấp xã: Bố trí cán bộ chuyên trách môi trường, đào tạo nâng cao trình độ, tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động sản xuất và xử lý vi phạm. Thực hiện ngay trong năm đầu tiên.

3. Tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường: Phối hợp với các tổ chức đoàn thể, hội phụ nữ, thanh niên tổ chức các chương trình giáo dục, vận động người dân tham gia phân loại rác tại nguồn và bảo vệ môi trường. Kế hoạch triển khai liên tục hàng năm.

4. Khuyến khích áp dụng sản xuất sạch hơn và công nghệ thân thiện môi trường: Hỗ trợ kỹ thuật, vốn vay ưu đãi cho các cơ sở sản xuất đổi mới công nghệ, giảm phát thải bụi, khí độc và nước thải. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, do Sở Công Thương và Sở Tài nguyên Môi trường phối hợp thực hiện.

5. Quy hoạch làng nghề kết hợp phát triển du lịch sinh thái: Tạo điều kiện phát triển du lịch làng nghề gắn với bảo vệ môi trường, nâng cao giá trị sản phẩm và thu nhập cho người dân. Thực hiện trong giai đoạn 5 năm tới, do UBND huyện và các đơn vị liên quan chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý nhà nước về môi trường và phát triển nông thôn: Sử dụng luận văn để xây dựng chính sách, quy hoạch phát triển làng nghề bền vững, nâng cao hiệu quả quản lý môi trường địa phương.

2. Các nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành khoa học môi trường, phát triển nông thôn: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, số liệu thực tế và mô hình xử lý chất thải rắn phù hợp với làng nghề truyền thống.

3. Doanh nghiệp và hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực sản xuất thủ công mỹ nghệ: Áp dụng các giải pháp sản xuất sạch hơn, quản lý chất thải hiệu quả, nâng cao chất lượng sản phẩm và bảo vệ sức khỏe người lao động.

4. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng dân cư tại các làng nghề: Nâng cao nhận thức, tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường, vận động phân loại và xử lý chất thải tại nguồn, góp phần cải thiện môi trường sống.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ lại bị ô nhiễm môi trường nghiêm trọng?
   Do quy mô sản xuất lớn, công nghệ xử lý chất thải chưa đồng bộ, chất thải rắn và nước thải chưa được thu gom và xử lý triệt để, cùng với ý thức bảo vệ môi trường của người dân còn hạn chế.

2. Mô hình xử lý chất thải rắn nào phù hợp với làng nghề truyền thống?
   Công nghệ compost cho chất thải hữu cơ kết hợp chôn lấp hợp vệ sinh cho phần chất thải còn lại là giải pháp phù hợp, vì chi phí thấp, dễ vận hành và thân thiện môi trường.

3. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả quản lý môi trường tại địa phương?
   Cần bố trí cán bộ chuyên trách, tăng cường đào tạo, kiểm tra giám sát thường xuyên, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng thông qua tuyên truyền và vận động.

4. Người dân có thể tham gia bảo vệ môi trường làng nghề như thế nào?
   Tham gia phân loại rác tại nguồn, tuân thủ quy định về xử lý chất thải, tham gia các hoạt động tuyên truyền và bảo vệ môi trường do địa phương tổ chức.

5. Tác động của ô nhiễm môi trường làng nghề đến sức khỏe cộng đồng ra sao?
   Ô nhiễm bụi, khí độc và nước thải chứa vi sinh vật gây bệnh làm tăng tỷ lệ mắc các bệnh về hô hấp, da liễu, tiêu hóa và các bệnh nghề nghiệp khác, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống.

Kết luận

• Làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ có quy mô sản xuất lớn, đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế địa phương nhưng đang đối mặt với ô nhiễm môi trường nghiêm trọng.
• Hiện trạng quản lý môi trường còn nhiều hạn chế, nguồn lực và nhận thức cộng đồng chưa đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường bền vững.
• Mô hình xử lý chất thải rắn kết hợp công nghệ compost và chôn lấp hợp vệ sinh được đề xuất phù hợp với điều kiện thực tế.
• Các giải pháp nâng cao năng lực quản lý, tuyên truyền cộng đồng và áp dụng sản xuất sạch hơn cần được triển khai đồng bộ.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc phát triển bền vững làng nghề truyền thống, góp phần bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng trong giai đoạn 2012-2020.

Hành động tiếp theo: Các cơ quan quản lý và cộng đồng cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục nghiên cứu, giám sát để điều chỉnh phù hợp với thực tiễn phát triển. Đề nghị các bên liên quan tham khảo và áp dụng kết quả nghiên cứu nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường làng nghề.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Làng nghề ở nước ta đã ra đời từ rất lâu và cho đến nay làng nghề ngày càng phát triển góp phần đáng kể vào phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Sự phát triển của làng nghề đã góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế nông nghiệp nông thôn, giải quyết công ăn việc làm lúc nông nhàn, tăng thu nhập, nâng cao đời sống vật chất cho người dân địa phương. Theo “Báo cáo thực hiện chính sách, pháp luật về môi trường tại các khu kinh tế, làng nghề” của Sở Công thương, tại Hà Nội các làng nghề đã giải quyết việc làm cho gần 630.000 lao động bao gồm cả lao động địa phương và lao động du nhập. Năm 2010, giá trị sản xuất công nghiệp của khu vực làng nghề đạt 8.663 tỷ đồng, chiếm 8,3% tổng giá trị sản xuất công nghiệp toàn thành phố và kim ngạch xuất khẩu đạt 804,5 triệu USD [46].

Ngành sản xuất thủ công nghiệp đang đóng một vai trò hết sức quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Không chỉ có vị trí được thừa nhận trong quá khứ mà ngay cả ngày nay các ngành thủ công nghiệp truyền thống đã và đang góp phần tích cực trong việc phát triển đấtt nước theo đường lối đổi mới của Đảng và Nhà nước cũng như là một bộ phận không thể thiếu trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn. Các nghề thủ công truyền thống ở nước ta rất đa dạng và phong phú. Cùng với quá trình phát triển của nó, nghề thủ công truyền thống đã tạo ra rất nhiều loại sản phẩm nhằm phục vụ nhu cầu tiêu dùng sinh hoạt hằng ngày của nhân dân, các loại công cụ sản xuất, vật liệu đồ trang trí mỹ nghệ có giá trị văn hóa và hàng hóa cao.

Làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ thuộc địa phận huyện Phú Xuyên thuộc lưu vực sông Nhuệ, thành phố Hà Nội cách trung tâm thành phố 40km về phía nam. Chuyên Mỹ là một trong nhiều làng xã mà nghề thủ công truyền thống có tác động sâu sắc đến đời sống kinh tế -văn hóa – xã hội của cộng đồng dân cư hiện nay ở vùng châu Bùi Thị Kim Thúy 7 Trường Đại học Khoa học tự nhiên TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sỹ khoa học môi trường thổ sông Hồng. Theo nghiên cứu về hệ thống làng nghề của cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) thì nghề khảm trai ở Chuyên Mỹ là một trong 12 nhóm các ngành nghề năng động nhất tỉnh Hà Tây (cũ). Thực tế đã chứng minh với nghề khảm trai truyền thống, Chuyên Mỹ đã đi từ một xã thuộc diện nghèo thành một địa phương với trên 80% dân số có thu nhập cao và ổn định [28].

Nhưng cùng với sự bùng nổ của hoạt động sản xuất, làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ cũng đang phải đương đầu với nhiều thách thức. Vấn đề môi trường và sức khỏe của người lao động, của cộng đồng dân cư đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng từ hoạt động sản xuất của các làng nghề. Nhưng hiện nay, công tác quản lý môi trường làng nghề của xã còn nhiều hạn chế. Hệ thống quy phạm pháp luật chưa đầy đủ, chưa cụ thể hoá.

Bên cạnh đó, công tác xã hội hoá bảo vệ môi trường làng nghề chưa được triển khai sâu rộng, còn chậm trong việc quán triệt và triển khai các văn bản quy phạm pháp luật về bảo vệ môi trường của làng nghề, công tác quản lý còn lỏng lẻo, chồng chéo, chưa huy động được nguồn lực xã hội, do sản xuất còn manh mún, công nghệ thủ công, lạc hậu, không đồng bộ, nên ô nhiễm môi trường tại làng nghề ngày càng có xu hướng tăng. Xuất phát từ thực tế trên tôi đã lựa chọn đề tài “Nghiên cứu hiện trạng môi trường và xây dựng mô hình xử lý chất thải rắn tại làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội” làm đề tài luận văn tốt nghiệp với nội dung gồm: - Đánh giá thực trạng sản xuất của làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ. - Nghiên cứu hiện trạng vệ sinh môi trường và sức khỏe cộng đồng tại làng nghề. - Nghiên cứu hiện trạng thu gom, vận chuyển và xử lý rác thải tại làng nghề.

- Đánh giá và đề xuất mô hình thu gom, vận chuyển và xử lý rác thải. - Đề xuất một số biện pháp nâng cao chất lượng môi trường tại xã Chuyên Mỹ. Bùi Thị Kim Thúy 8 Trường Đại học Khoa học tự nhiên TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sỹ khoa học môi trường Chƣơng 1- TỔNG QUAN 1. Tổng quan về làng nghề 1.

Khái niệm làng nghề Từ xa xưa, người nông dân Việt Nam đã biết sử dụng thời gian nông nhàn để sản xuất những sản phẩm thủ công, phi nông nghiệp phục vụ cho nhu cầu đời sống như: các công cụ lao động nông nghiệp, giấy, lụa, vải, thực phẩm qua chế biến… Các nghề này được lưu truyền và mở rộng qua nhiều thế hệ, dẫn đến nhiều hộ dân có thể cùng sản xuất một loại sản phẩm. Bên cạnh những người chuyên làm nghề, đa phần lao động vừa sản xuất nông nghiệp, vừa làm nghề, hoặc làm thuê (nghề phụ). Nhưng do nhu cầu trao đổi hàng hóa, các nghề mang tính chất chuyên môn sâu hơn, được cải tiến kỹ thuật hơn và thường được giới hạn trong quy mô nhỏ (làng), dần dần tách hẳn nông nghiệp để chuyển hẳn sang nghề thủ công. Như vậy, làng nghề đã xuất hiện.

Có thể hiểu làng nghề “là làng nông thôn Việt Nam có ngành nghề tiểu thủ công nghiệp, phi nông nghiệp chiếm ưu thế về số lao động và thu nhập so với nghề nông” [3]. Phân loại làng nghề Làng nghề với những hoạt động và phát triển đã có những tác động tích cực và tiêu cực đến nền kinh tế, đời sống xã hội và môi trường với những nét đặc thù rất đa dạng. Vấn đề phát triển và môi trường của các làng nghề hiện nay đang có nhiều bất cập và đang được chú ý nghiên cứu. Muốn có được những kết quả nghiên cứu xác thực, đúng đắn và có thể quản lý tốt các làng nghề thì cần có sự nhìn nhận theo nhiều khía cạnh, nhiều góc độ khác nhau đối với làng nghề.

Bởi vậy, hệ thống phân loại các làng nghề dựa trên các số liệu thông tin điều tra, khảo sát là cơ sở khoa học cho nghiên cứu, quản lý hoạt động sản xuất cũng như việc quản lý, bảo vệ môi trường làng nghề. Bùi Thị Kim Thúy 9 Trường Đại học Khoa học tự nhiên TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sỹ khoa học môi trường Cách phân loại làng nghề phổ biến nhất là phân theo loại hình sản xuất , loại hình sản phẩm [2]. Theo cách này có thể phân thành 6 nhóm ngành sản xuất gồm : + Ươm tơ, dệt vải và may đồ da. + Chế biến lương thực thực phẩm, dược liệu.

+ Tái chế phế liệu (giấy, nhựa, kim loại…). + Thủ công mỹ nghệ, thêu ren. + Vật liệu xây dựng, khai thác và chế tác đá. + Nghề khác (mộc gia dụng, cơ khí nhỏ, đóng thuyền, quạt giấy, đan vó, lưới.

Ngoài ra còn có thể phân lo ại theo quy mô sản xuất (lớn, nhỏ, trung bin ̀ h); phân loại theo nguồn thải và mức độ ô nhiễm; theo lich ̣ sử phát triể n ; theo mức độ sử dụng nguyên liệu, theo thị trường tiêu thụ sản phẩm hoặc theo tiềm năng tồn tại và phát triển… 1. Một số đặc điểm của làng nghề Việt Nam hiện nay Theo thống kê, hiện trong cả nước có 13% số hộ nông dân chuyên sản xuất nghề, 27% số hộ nông dân tham gia sản xuất nghề, thu hút hơn 29% lực lượng lao động ở nông thôn. Các làng nghề hoạt động với các hình thức khá đa dạng: Trong tổng số 40.500 cơ sở sản xuất ở các làng nghề có 80,1% là các hộ cá thể, 5,8% theo hình thức Hợp tác xã và 14,1% thuộc các dạng sở hữu khác [3]. Phân bố làng nghề trong cả nước Theo các tiêu chí về làng nghề được đề ra như ở trên, Việt Nam có khoảng 2017 làng nghề, trong đó gồm 1,4 triệu hộ tham gia sản xuất, thu hút hơn 11 triệu lao động.

Nhiều tỉnh có số lượng các làng nghề lớn như Hà Tây (cũ) với 280 làng nghề, Bắc Ninh (187), Hải Dương (65), Hưng Yên (48)… với hàng trăm ngành nghề khác nhau, phương thức sản xuất đa dạng. Tuy nhiên, sự phân bố và phát triển các làng nghề lại Bùi Thị Kim Thúy 10 Trường Đại học Khoa học tự nhiên TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sỹ khoa học môi trường không đồng đều trong cả nước. Các làng nghề ở miền Bắc phát triển hơn ở miền Trung và miền Nam, chiếm 60% số lượng các làng nghề trong cả nước (Hình 1.1), trong đó tập trung nhiều nhất và mạnh nhất là ở vùng đồng bằng sông Hồng. Miền Trung có khoảng 111 làng nghề, còn lại ở miền Nam hơn 300 làng nghề [2].

10% Miền Bắc 30% Miền Trung Miền Nam 60% Hình 1.1: Phân bố các làng nghề Việt Nam theo khu vực 1. Xu thế phát triển của làng nghề Các yếu tố chính tác động đến sự phát triển của làng nghề Việt Nam bao gồm -Nội lực sản xuất, trong đó đóng vai trò quan trọng là: người đứng đầu cơ sở sản xuất, cơ sở vật chất và mặt bằng, công nghệ sản xuất, nguyên nhiên liệu, bản sắc văn hoá, vốn và năng lực kinh doanh của một số cơ sở sản xuất trong làng nghề. -Chính sách nhà nước bao gồm các thể chế và chính sách của các cấp quản lý từ trung ương đến địa phương như tổ chức hiệp hội, chính sách thuế, hỗ trợ vốn, hậu thuẫn của các cơ quan quản lý địa phương. -Tác động của thị trường và vấn đề hội nhập quốc tế.

-Yếu tố xã hội như tạo công ăn việc làm, đa dạng hoá loại hình kinh tế, bảo tồn giá trị văn hoá. -Yếu tố môi trường như tác hại của ô nhiễm tới sức khoẻ cộng động, cảnh quan, gây tổn thất kinh tế, xã hội. Bùi Thị Kim Thúy 11 Trường Đại học Khoa học tự nhiên TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sỹ khoa học môi trường Theo đánh giá của Báo cáo hiện trạng môi trường làng nghề năm 2008 [2], cùng với thời gian, một số làng nghề có thể bị suy thoái trong khi đó một số khác lại phát triển. Các xu thế phát triển của làng nghề Việt Nam đến năm 2015 được trình bày như sau: Bảng 1.