Nghiên Cứu Mô Hình Toán Mô Phỏng Dòng Chảy và Vận Chuyển Bùn Cát trên Lưu Vực Vừa và Nhỏ

Luận văn tốt nghiệp kỹ thuật nghiên cứu 0696 nghiên cứu xây dựng mô hình toán mô phỏng dòng chảy và vận chuyển bùn cát trên lưu vực vừa và, điều tra thực trạng, phân tích số liệu,

• Tác giả: Đào Tấn Quy
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Thị Hương Lan
• Trường học: Trường Đại Học Thủy Lợi
• Chuyên ngành: Thủy Văn Học
• Đề tài: Mô Hình Toán Mô Phỏng Dòng Chảy và Vận Chuyển Bùn Cát trên Lưu Vực Nhỏ
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ MÔ HÌNH TOÁN MÔ PHỎNG VẬN CHUYỂN BÙN CÁT TRÊN LƢU VỰC VỪA VÀ NHỎ
• 1.1. Tổng quan về xói mòn và vận chuyển bùn cát trên lưu vực
• 1.1.1. Một số khái niệm, thuật ngữ
• 1.1.2. Bùn cát và bồi lắng
• 1.1.3. Nguyên nhân chính gây xói mòn, ảnh hưởng đến xói mòn
• 1.1.3.1. Các yếu tố gây xói mòn
• 1.1.3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến xói mòn
• 2. CHƯƠNG II: NGHIÊN CỨU CƠ SỞ KHOA HỌC XÂY DỰNG MÔ HÌNH TOÁN MÔ PHỎNG VẬN CHUYỂN BÙN CÁT TRÊN LƢU VỰC VỪA VÀ NHỎ
• 2.1. Cơ sở lý thuyết – Nghiên cứu đề xuất thuật toán giải
• 2.1.1. Phương trình thấm
• 2.1.2. Phương trình mô phỏng dòng chảy
• 2.1.3. Phương trình diễn toán xói mòn và vận chuyển bùn cát
• 2.1.4. Nghiên cứu đề xuất thuật toán giải
• 2.1.4.1. Thuật toán giải hệ phương trình mô phỏng dòng chảy trên bề mặt lưu vực
• 2.1.4.2. Thuật toán giải hệ phương trình mô phỏng dòng chảy trong kênh/sông
• 2.1.4.3. Thuật toán giải phương trình mô phỏng xói mòn và vận chuyển bùn cát trên lưu vực
• 2.1.4.4. Thuật toán giải phương trình mô phỏng xói mòn và vận chuyển bùn cát trong kênh/sông
• 2.1.5. Xây dựng các thành phần của mô hình
• 2.1.5.1. Quá trình liên rãnh
• 2.1.5.2. Khả năng xói mòn liên rãnh
• 2.1.5.3. Vận chuyển bùn cát liên rãnh
• 2.1.5.4. Quá trình xói mòn rãnh
• 2.1.5.5. Vận chuyển bùn cát trong rãnh
• 2.1.5.6. Quá trình lòng kênh/sông
• 2.1.5.7. Sức tải bùn cát trong kênh/sông
• 2.1.5.8. Vận chuyển bùn cát trong kênh/sông
• 2.1.6. Phân tích lựa chọn ngôn ngữ xây dựng mô hình
• 2.1.7. Cấu trúc và chức năng của một số chương trình con
• 2.1.7.1. Cấu trúc chương trình: Có hai thành phần cơ bản
• 2.1.7.2. Một số mô đun chính
• 2.1.7.3. Chức năng của một số chương trình con
• 2.1.8. Giao diện sử dụng chương trình
• 3. CHƯƠNG III: THỬ NGHIỆM MÔ HÌNH ĐỂ MÔ PHỎNG DÕNG CHẢY VÀ VẬN CHUYỂN BÙN CÁT CHO MỘT SỐ LƢU VỰC VỪA VÀ NHỎ
• 3.1. Số liệu đầu vào cho mô hình
• 3.1.1. Tạo cơ sở dữ liệu
• 3.1.2. Chạy mô hình
• 3.2. Thử nghiệm mô hình để mô phỏng xói mòn và vận chuyển bùn cát
• 3.2.1. Lưu vực Nậm Sập
• 3.2.1.1. Vị trí địa lý
• 3.2.1.2. Đặc điểm địa hình
• 3.2.1.3. Đặc điểm thổ nhưỡng
• 3.2.1.4. Đặc điểm thảm phủ thực vật và hiện trạng sử dụng đất
• 3.2.1.5. Đặc điểm khí hậu
• 3.2.1.6. Đặc điểm khí tượng thủy văn
• 3.2.1.7. Yêu cầu số liệu đầu vào mô hình
• 3.2.1.8. Hiệu chỉnh, kiểm định mô hình
• 3.2.2. Lưu vực Phiêng Hiềng
• 3.2.2.1. Vị trí địa lý
• 3.2.2.2. Đặc điểm địa hình
• 3.2.2.3. Đặc điểm thổ nhưỡng
• 3.2.2.4. Đặc điểm thảm phủ thực vật và hiện trạng sử dụng đất
• 3.2.2.5. Đặc điểm khí hậu
• 3.2.2.6. Đặc điểm khí tượng thủy văn
• 3.2.2.7. Yêu cầu số liệu đầu vào mô hình
• 3.2.2.8. Hiệu chỉnh, kiểm định mô hình
• 3.2.3. Xây dựng phương trình tương quan
• 3.2.4. Phân tích độ nhạy của các thông số mô hình
• 3.2.5. Phân tích tương quan giữa xói mòn liên rãnh trên lưu vực với độ dốc và cường độ mưa
• 3.2.6. Phân tích tương quan giữa xói mòn rãnh trên lưu vực với độ dốc và cường độ mưa
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình toán mô phỏng dòng chảy bùn cát

Mô hình toán mô phỏng dòng chảy và vận chuyển bùn cát trên lưu vực nhỏ là một công cụ quan trọng trong nghiên cứu thủy văn. Mô hình này giúp hiểu rõ hơn về các quá trình xói mòn và vận chuyển bùn cát, từ đó đưa ra các giải pháp hiệu quả cho việc quản lý tài nguyên nước. Việc áp dụng mô hình toán không chỉ giúp dự đoán lượng bùn cát mà còn hỗ trợ trong việc quy hoạch và bảo vệ môi trường.

1.1. Khái niệm về mô hình toán trong thủy văn

Mô hình toán trong thủy văn là các phương trình toán học mô tả các quá trình vật lý liên quan đến dòng chảy và vận chuyển bùn cát. Các mô hình này thường được sử dụng để phân tích và dự đoán các hiện tượng tự nhiên.

1.2. Tầm quan trọng của mô hình mô phỏng bùn cát

Mô hình mô phỏng bùn cát giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến xói mòn và vận chuyển bùn cát, từ đó đưa ra các biện pháp quản lý hiệu quả. Việc hiểu rõ các quá trình này là cần thiết để bảo vệ môi trường và tài nguyên nước.

II. Vấn đề xói mòn và vận chuyển bùn cát trên lưu vực nhỏ

Xói mòn và vận chuyển bùn cát là những vấn đề nghiêm trọng ảnh hưởng đến chất lượng đất và nước. Các yếu tố như lượng mưa, độ dốc địa hình và loại đất đều có tác động lớn đến quá trình này. Việc nghiên cứu và mô phỏng các vấn đề này là cần thiết để tìm ra giải pháp hiệu quả.

2.1. Nguyên nhân gây xói mòn trên lưu vực

Nguyên nhân chính gây xói mòn bao gồm lượng mưa lớn, độ dốc cao và loại đất dễ bị xói mòn. Những yếu tố này kết hợp với nhau tạo ra áp lực lớn lên bề mặt đất, dẫn đến hiện tượng xói mòn nghiêm trọng.

2.2. Hệ quả của xói mòn và vận chuyển bùn cát

Xói mòn không chỉ làm giảm chất lượng đất mà còn ảnh hưởng đến nguồn nước. Bùn cát được vận chuyển vào các nguồn nước, gây ô nhiễm và làm giảm khả năng chứa nước của các hồ chứa.

III. Phương pháp xây dựng mô hình toán mô phỏng bùn cát

Việc xây dựng mô hình toán mô phỏng bùn cát đòi hỏi sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn. Các phương trình toán học được sử dụng để mô tả các quá trình vật lý, từ đó tạo ra mô hình có khả năng dự đoán chính xác lượng bùn cát trong các điều kiện khác nhau.

3.1. Các phương trình cơ bản trong mô hình

Các phương trình cơ bản trong mô hình bao gồm phương trình dòng chảy và phương trình vận chuyển bùn cát. Những phương trình này giúp mô phỏng chính xác các quá trình diễn ra trong tự nhiên.

3.2. Thuật toán giải mô hình toán

Thuật toán giải mô hình toán là bước quan trọng để xử lý các phương trình đã xây dựng. Việc lựa chọn thuật toán phù hợp sẽ ảnh hưởng đến độ chính xác và hiệu quả của mô hình.

IV. Ứng dụng thực tiễn của mô hình toán mô phỏng bùn cát

Mô hình toán mô phỏng bùn cát đã được áp dụng trong nhiều nghiên cứu thực tiễn. Các kết quả từ mô hình giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định chính xác hơn trong việc bảo vệ tài nguyên nước và đất.

4.1. Nghiên cứu tại lưu vực Nậm Sập

Tại lưu vực Nậm Sập, mô hình đã được áp dụng để dự đoán lượng bùn cát bị xói mòn. Kết quả cho thấy mô hình có khả năng dự đoán chính xác, giúp cải thiện quản lý tài nguyên nước.

4.2. Kết quả từ mô hình tại lưu vực Phiêng Hiềng

Mô hình tại lưu vực Phiêng Hiềng cũng cho thấy hiệu quả trong việc dự đoán xói mòn. Các dữ liệu thu thập được từ mô hình đã hỗ trợ trong việc quy hoạch sử dụng đất.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu mô hình toán

Mô hình toán mô phỏng dòng chảy và vận chuyển bùn cát trên lưu vực nhỏ là một công cụ hữu ích trong nghiên cứu thủy văn. Kết quả nghiên cứu cho thấy mô hình có khả năng dự đoán chính xác, từ đó mở ra nhiều triển vọng cho các nghiên cứu tiếp theo.

5.1. Tương lai của mô hình toán trong nghiên cứu thủy văn

Mô hình toán sẽ tiếp tục được phát triển và cải tiến để đáp ứng nhu cầu nghiên cứu ngày càng cao. Việc áp dụng công nghệ mới sẽ giúp nâng cao độ chính xác của mô hình.

5.2. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc cải thiện mô hình để có thể áp dụng cho các lưu vực lớn hơn và đa dạng hơn. Điều này sẽ giúp mở rộng khả năng ứng dụng của mô hình trong thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, luận án đƣợc trình bày theo 3 chƣơng: Chƣơng I: Tổng quan về mô hình toán mô phỏng vận chuyển bùn cát trên lƣu vực vừa và nhỏ. Chƣơng II: Nghiên cứu cơ sở khoa học xây dựng mô hình toán mô phỏng vận chuyển bùn cát trên lƣu vực vừa và nhỏ. Chƣơng III: Thử nghiệm mô hình để mô phỏng vận chuyển bùn cát cho một số lƣu vực vừa và nhỏ. TỔNG QUAN VỀ MÔ HÌNH TOÁN MÔ PHỎNG VẬN CHUYỂN BÙN CÁT TRÊN LƢU VỰC VỪA VÀ NHỎ 1.

Tổng quan về xói mòn và vận chuyển bùn cát trên lƣu vực 1. Một số khái niệm, thuật ngữ 1. Xói mòn lƣu vực Theo từ điển bách khoa toàn thƣ về khoa học đất, xói mòn xuất phát từ tiếng Latin là "erodere” chỉ sự ăn mòn dần, thuật ngữ xói mòn để chỉ các quá trình liên quan đến các lớp đất đá, đá tơi ra và bị mang đi bởi các tác nhân nhƣ gió, nƣớc, băng, tuyết tan hoặc hoạt động của sinh vật. Có rất nhiều khái niệm về xói mòn, cụ thể nhƣ sau: Xói mòn là hiện tƣợng di chuyển đất bởi nƣớc mƣa, bởi gió dƣới tác động của trọng lực lên bề mặt của đất.

Xói mòn đất đƣợc xem nhƣ là một hàm số với biến số là loại đất, độ dốc địa hình, mật độ che phủ của thảm thực vật, lƣợng mƣa và cƣờng độ mƣa [2]. Xói mòn là hiện tƣợng các phần tử mảnh, cục và có khi cả lớp bề mặt đất bị bào mòn, cuốn trôi do sức gió và sức nƣớc [3]. Xói mòn là quá trình san bằng, trong đó có các hạt đất hay đá cứng bị nhào lộn, rửa trôi và di chuyển dƣới tác dụng của trọng lực, gió và nƣớc là động lực chính của quá trình này [4]. Quá trình xói mòn, trƣợt lở, bồi lấp thực chất là quá trình phân bố lại vật chất dƣới ảnh hƣởng của trọng lực, xảy ra khắp nơi và bị chi phối chủ yếu bởi điều kiện địa hình [5].

Xói mòn do nƣớc phụ thuộc vào năng lƣợng xói mòn của dòng nƣớc và sức kháng của đất đá đối với dòng nƣớc chảy qua. Bùn cát và bồi lắng Quá trình xói mòn và lắng đọng bao gồm các quá trình phá vỡ, vận chuyển, lắng đọng của các hạt bùn cát do tác động của các tác nhân xâm thực và tác nhân vận chuyển của dòng chảy mặt [6]. Bùn cát lơ lửng là những hạt bùn cát có kích thƣớc nhỏ, nổi lơ lửng khắp trong dòng nƣớc và chuyển động trôi theo dòng nƣớc. Tốc độ chuyển động của loại bùn cát này bằng tốc độ chuyển động của dòng nƣớc.

Mật độ hay khối lƣợng riêng bùn cát là khối lƣợng của một đơn vị thể tích bùn cát. Kí hiệu là ρs và đơn vị thƣờng dùng là kg/m3. Bồi lắng là các hạt đất tách ra do xói mòn đƣợc lắng lại trong đất hoặc bên trong các nguồn nƣớc nhƣ: hồ, suối và đất ngập nƣớc [7]. Nguyên nhân chính gây xói mòn, ảnh hưởng đến xói mòn 1.

Các yếu tố gây xói mòn Nguyên nhân chủ yếu của xói mòn đất là tác động của mƣa, việc nghiên cứu quá trình xói mòn đƣợc chia thành hai vấn đề: (1) Xói mòn biểu hiện ra sao ở các dạng mƣa khác nhau và (2) Xói mòn xảy ra nhƣ thế nào trên các loại đất khác nhau. Vì vậy, quy mô hoạt động xói mòn phụ thuộc vào hai nhân tố: Cƣờng độ mƣa và khả năng kháng xói của đất. Nói một cách toán học, xói mòn là một hàm của tác động xói mòn do mƣa và tính xói mòn của đất. Theo kết quả nghiên cứu của nhiều nhà khoa học đã chỉ ra các nhóm nhân tố chính gây ra xói mòn và vận chuyển bùn cát trên lƣu vực nhƣ sau: a) Nhóm nhân tố mưa: Nhân tố mƣa gây xói mòn chủ yếu thông qua lƣợng mƣa và cƣờng độ mƣa.

Lƣợng đất mất do xói mòn tỷ lệ thuận với lƣợng mƣa, cƣờng độ mƣa. Điều này đồng nghĩa với một khu vực nghiên cứu nhất định thì những trận mƣa nhỏ có lƣợng 6 xói mòn ít hơn những trận mƣa lớn; cùng một lƣợng mƣa, trận mƣa nào có cƣờng độ mƣa lớn hơn (thời gian mƣa ngắn hơn) thì lƣợng đất xói mòn sẽ nhiều hơn. Những trận mƣa có cƣờng độ mƣa lớn sẽ làm cho lƣợng nƣớc mƣa không kịp ngấm xuống đất, lƣợng nƣớc mƣa này gần nhƣ chuyển toàn bộ thành dòng chảy mặt làm cho vận tốc dòng chảy mặt tăng đáng kể. Dòng chảy mặt càng lớn thì sẽ tạo nên xung lực lớn tách và cuốn trôi những hạt đất mặt dẫn đến lƣợng đất xói mòn lớn [8].

Lƣợng mƣa, cƣờng độ mƣa, và sự phân bố sẽ quyết định đến lực phân tán các hạt của đất, đến lƣợng nƣớc và vận tốc của nƣớc chảy tràn. Thời gian mƣa ngắn cũng hạn chế xói mòn do không đủ lƣợng nƣớc hình thành dòng chảy. Khi cƣờng độ mƣa lớn, thời gian mƣa kéo dài thì xói mòn rất nghiêm trọng. b) Nhóm nhân tố thành phần cơ lý của đất Tính xói mòn của đất chủ yếu thể hiện qua thành phần cơ giới, độ xốp của đất và tình trạng bề mặt đất.

Đối với đất có thành phần cơ giới nặng (đất sét) thì kích thƣớc các hạt nhỏ, mịn, liên kết chặt, khó bị phá vỡ nên nguy cơ xảy ra xói mòn là không cao. Đối với đất có thành phần cơ giới trung bình (đất thịt) thì kích thƣớc hạt nhỏ vừa phải, liên kết vừa phải, tơi xốp, dễ bị cuốn trôi khi xuất hiện dòng chảy mặt nên nguy cơ bị xói mòn cao. Đối với đất có thành phần cơ giới nhẹ (đất cát), mặc dù có kết cấu kém bền vững nhƣng có kích thƣớc hạt lớn khó vận chuyển nên nguy cơ xảy ra xói mòn là không cao, loại đất này có khả năng thấm nƣớc tốt nhƣng giữ nƣớc kém [9]. Đất bị xói mòn thành các hạt cơ bản (cát, bùn và sét) và các kết hạt (tổ hợp của các hạt cơ bản).

Kích thƣớc của các kết hạt trong khoảng từ 2μm tới 500μm với tỉ trọng tƣơng đối khoảng 1,8. Bùn cát đƣợc tạo ra bởi sự xói mòn ở vùng cao thƣờng là hỗn hợp các loại hạt này. Nhƣng các tỉ lệ là các hàm của các đặc trƣng đất, của tỉ lệ giữa bùn cát đến từ rãnh với bùn cát đến từ vùng liên rãnh và sự phân loại từ sự lắng đọng phía trên sƣờn [10, 11]. Các yếu tố ảnh hƣởng đến xói mòn Có 5 nhân tố chính ảnh hƣởng tới xói mòn đất là địa hình, loại đất, thảm thực vật, khí hậu và con ngƣời.

Các nhân tố chính ảnh hưởng đến xói mòn đất a) Địa hình Địa hình ảnh hƣởng đến xói mòn đất chủ yếu thông qua độ dốc và chiều dài sƣờn dốc. Độ dốc là nhân tố quan trọng ảnh hƣởng đến xói mòn và dòng chảy mặt. Độ dốc càng lớn thì xói mòn mặt càng lớn và ngƣợc lại. Cùng một cấp độ dốc, nếu chiều dài sƣờn dốc càng lớn thì nguy cơ gây xói mòn đất càng cao.

Một số kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng: Nếu chiều dài sƣờn dốc tăng lên hai lần thì lƣợng đất xói mòn cũng tăng xấp xỉ hai lần (đối với đất sản xuất lâm nghiệp) và tăng lên gần ba lần trên đất trồng cà phê. Trong điều kiện nhiệt đới thì ảnh hƣởng của chiều dài sƣờn dốc rõ nét hơn so với (điều kiện) các nƣớc ôn đới [9, 10]. b) Lớp phủ Lớp phủ bao gồm: Tán lá thực vật, thảm mục, xác thực vật. Tán cây ngăn các hạt mƣa và nếu nó che kín mặt đất, giọt nƣớc rơi xuống từ các lá cây có ít năng lƣợng hơn rất nhiều so với các giọt mƣa không bị chắn [12, 13, 14].

Tuy nhiên, nhiều tán cây có những chỗ hở để cho giọt mƣa rơi thẳng xuống bề mặt đất và phá 8 vỡ các hạt đất. Vật chất tiếp xúc bề mặt đất có hiệu lực làm giảm sự xói mòn so với một tán che. Nơi mà bề mặt đất đƣợc che phủ không xảy ra sự phá vỡ bởi giọt mƣa vì không có khoảng cách rơi cho các hạt nƣớc để tạo ra năng lƣợng. Lớp phủ thực vật trên bề mặt lƣu vực cũng làm giảm đáng kể lƣợng xói mòn đất trên bề mặt lƣu vực và do đó làm giảm đáng kể lƣợng bùn cát gia nhập sông, ảnh hƣởng này thông qua hai tác dụng: - Cản trở quá trình hình thành dòng chảy mặt từ mƣa, tăng thời gian tiếp xúc giữa nƣớc và đất, tăng lƣợng nƣớc thấm xuống đất, tăng dòng chảy ngầm và giảm lƣợng dòng chảy mặt [15].

- Bảo vệ bề mặt đất khỏi sự tiếp xúc trực tiếp với gió và nƣớc, tăng sức kháng đối với xói mòn của đất đá. Lớp (tầng) tán rừng: là tầng hoạt động thứ nhất trong hiệu ứng thuỷ văn rừng, tán rừng có tác dụng giữ lại một phần nƣớc mƣa: theo Lee MacDonald [16] thì lƣợng nƣớc này thƣờng biến động trong khoảng 5 - 30% tùy thuộc vào lƣợng mƣa lớn hay nhỏ. Bởi vậy, trong cùng một trận mƣa thì lƣợng mƣa thực tế dƣới tán rừng luôn thấp hơn lƣợng mƣa ngoài đất trống. Mặt khác tán rừng cũng cản phần lớn lƣợng nƣớc mƣa không cho chúng tác động trực tiếp vào bề mặt đất rừng.

Tuy nhiên, động năng giọt nƣớc mƣa dƣới tán rừng (chiều cao tán rừng lớn hơn 10m) lớn hơn động năng giọt nƣớc mƣa nơi đất không [16, 17]. Trong rừng, mƣa bị tán cây giữ lại trƣớc khi rơi xuống đất, với những cây có diện tích phiến lá lớn sẽ tích tụ đƣợc những hạt nƣớc lớn hơn hạt mƣa tự nhiên. Tầng tán rừng thƣờng ở độ cao trên 10m đủ để những hạt nƣớc đạt tới vận tốc cuối. Điều đó có nghĩa là năng lƣợng của toàn bộ những hạt nƣớc rơi xuống từ tán lá cây lớn hơn năng lƣợng của những hạt mƣa tự nhiên rơi xuống đất không có che phủ.

Do vậy nếu không có lớp che phủ dƣới tán thì lƣợng xói mòn trong rừng sẽ rất lớn. Hoạt động nông nghiệp đã làm tăng lƣợng đất xói mòn lên nhiều lần so với đất có thảm thực vật tự nhiên che phủ. Hàng năm toàn thế giới ƣớc tính tổng lƣợng phù 9 sa từ các con sông đổ ra biển đã tăng từ 9 tỷ tấn lên đến 24 tỷ tấn [18]. Sông Nƣớc Lƣợng phù sa hàng năm Hoàng Hà Trung Quốc 1600 (tỷ tấn) Ganges Ấn Độ 1455 (tỷ tấn) Amazon Một số nƣớc 363 (tỷ tấn) Missisipi Mỹ 300 (tỷ tấn) Kosi Ấn Độ 172 (tỷ tấn) Mekong Một số nƣớc 170 (tỷ tấn) Nile Một số nƣớc 111 (tỷ tấn) Nhƣ vậy yếu tố ảnh hƣởng đến xói mòn bao gồm: Địa hình (L.S), S là độ dốc, L là chiều dài sƣờn dốc; tác động của thực vật và các tác động của con ngƣời.