Chương 1: M ộ t số v ấ n đề CO' s ớ củ a c á c h hiểu m ạ c h lạc. Vấn đề về mach lac • • 1. Những quan niệm về mạch lạc Mạch lạc- nhân tố quyết định tính chất ‘7à văn ban ” của một sản phẩm ngôn ngữ đã và đang được rất nhiều người nghiên cứu ngôn ngữ quan tâm. Cho đến nay, lĩnh vực này không còn phải là mới mẻ nhưng vẫn còn rất nhiều khía cạnh cần lưu ý, xem xét.
Tính hấp dẫn của vấn đề “mạch lạc” không chỉ ở giá trị của bản thân khái niệm mà còn ở sự khó xác định mạch lạc của một số thể loại văn bản, đặc biệt là văn bản nghệ thuật. Như trên đã nói, mạch lạc là yếu tổ quyết định việc tạo thành văn bản. Nhưng cho đến nay, “mạch lạc” vần là khái niệm được hiểu theo nhiều cách khác nhau. Dưới đây là một số định nghĩa về mạch lạc mà chúng tôi thu nhận được: - David Nunan: “ Mạch ìạc ỉà tầm rộng mà ở đó diễn ngôn được tiếp nhận như ỉà có mắc vào nhau chứ không phải là một tập hợp câu và phát ngôn không có ỉiên quan với nhau", [dẫn theo 15, 165] Trong cách xác định mạch lạc này, cần hiểu "tầm rộns;" như là một quãng nào đó, có thể là toàn bộ văn bản, có thể là một bộ phận đang xét của văn bản, có thể là một số câu nối tiếp nhau của những người đang trò chuyện với nhau.và có mắc vào nhau, không nhất thiết được đánh dấu bằng các từ ngữ chỉ sự liên kết giữa câu này với câu khác mà có mắc vào nhau kể cả trong sự nối kết với nhau giữa các hành động nói như chào- đáp, mời- nhận lời/ từ chối, hỏi- trả lời.hoặc trong mối quan hệ giữa cái được nói đến trong lời nói với cái tương ứng ngoài lời nói.
Khi các câu nối tiếp nhau mà không mắc vào nhau sẽ không thể làm thành một văn bản, chúng là những câu tình cờ đứng cạnh nhau, làm thành một phi văn bản. Luận văn thạc sỹ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Bách khoa thư ngôn ngữ và ngôn ngừ học, tập 10,1994, Pergamon Press: "Mạch lạc là sự kết nổi cỏ tính chất logic dược trình bày trong quá trình triển khai một cốt truyện, một truyện kể,.lệ thuộc vào sự tạo ra những sự kiện được kết nổi với nhau, hơn là những cỉây liên hệ thuộc ngôn ngữ (như trong liên kết- cohession) ” [dẫn theo 2, 10]. Đây là cách hiểu có phần rắc rối hơn nhưng cũng mang tính chất chuyên môn hơn. Cách hiểu này phần nào cho ta thấy tính chất của hiện tượng mạch lạc, có nghĩa là tách mạch lạc ra khỏi liên kết, khái niệm liên kết được quy về với những phương tiện hình thức của ngôn ngữ dùng chỉ ra sự nối kết của câu này với câu kia, phần văn bản này với phần văn bản kia.
Còn mạch lạc hiếu rộng thì bao gồm những cách thức tạo ra sự kết nối các ý nghĩa mà có thể dùng hoặc không nhất thiết phải dùng đến các phương tiện hình thức ngôn ngữ để chỉ ra sự kết nối đó. Theo đó, mạch lạc không chì có mặt trong những câu có phương tiện ngôn ngữ liên kết với nhau mà nó còn có mặt trong sự tương hợp giữa những hành động nói của những người đang trao đổi với nhau, trong mối liên hệ giừa sự việc, hiện tượng tồn tại bên ngoài văn bản. - Galperil khẳng định mạch lạc là một phạm trù đặc trưng cho văn bản, và định nghĩa “Mạch lạc đó là những hình thức liên kết riêng biệt, đảm bảo thể liên tục (về thời gian hoặc không gian), sự lệ thuộc lẫn nhau giữa các thông báo cụ thể, sự kiện, hành động cụ th ể” [dẫn theo 13,39]. Theo cách hiểu này thì mạch lạc là một hình thức liên kết đặc biệt.
Nó đảm bào cho các sự kiện, hành động trong văn bản có mối liên hệ logic với nhau, móc nổi, gắn bó và lệ thuộc vào nhau.Haliday và Hasan không bàn đến mạch lạc riêng rẽ như một đề tài, mà chỉ nhắc đến nó nhân nói đến dấu vết của tình huống trong văn bản. Tuy nhiên qua đó cìintĩ thấy được một phần cách hiểu về mạch lạc của tác giả: “Mạch lạc được coi như phần còn lại (sau khi trừ Hèn kết) thuộc về ngữ cánh của tình huống (context o f situation) với những dấu nghĩa tiềm ân (registers). Mạch lạc được coi là phần bô sunọ, cần thiết cho liên kết, Ici một trong những Luận văn thạc sỹ ^ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com điều kiện tạo thành chất vân bản (texture)”, (dẫn theo [38,45]). Như vậy, Haliday và Hasan đã tách mạch lạc ra khỏi liên kết.
Tuy nhiên, hai ông cho ràng mạch lạc và liên kết có mối quan hệ gắn bó khăng khít với nhau. Cả mạch lạc và liên kết đều thuộc về “ngữ cảnh của tình huống”. Mạch lạc bổ sung cho liên kết. Mạch lạc cũng là yếu tố quan trọng để tạo nên chất văn bản.Togeby đưa ra ý kiến như sau: “Mạch lạc (coherence), hiểu một cách chung nhất, là đặc tính của sự tích hợp văn bản, tức là cái đặc tính đảm bảo cho các yếu to khác nhau trong văn bán khớp được với nhau trong một văn bản tổng thể gắn k ế t”, (dần theo [6,71]).
Theo quan niệm này, mạch lạc được xem là tính chất riêng của sự nối kết các thành phần, các bộ phận của một văn bản. Nó là tính chất giúp cho các phần trong văn bản có sự kết nối với nhau tạo thành một thể thống nhất. - Garrot và Sanford nói “Một trong những mục tiêu của người viết có kinh nghiệm là làm cho các yểu tổ khác nhau trong một văn ban gắn kết lại với nhau một cách thích hợp để trở thành một thể mạch lạc hoàn chỉnh. Đặc trưng kết hợp mang tính văn này được gọi ỉà mạch lạ c” [dẫn theo 27,29].
Trong cách hiểu này, mạch lạc cũng được coi là đặc trưng kết hợp, là công cụ giúp người viết gắn kết các yếu tố khác nhau trong văn bản lại với nhau để tạo thành một văn bản hoàn chỉnh. Wales, 1994: “Mạch lạc là một trong những điều kiện ban đầu hay đặc tỉnh ban đầu của một văn bản: Không có mạch lạc, một văn bản không phải ỉà một văn bàn đích thực", (dẫn theo [13,12]). Như vậy, theo Wales, mạch lạc chính là điều kiện, là tính chất bắt buộc phải có trong một văn bản. Không thể có một văn bản đích thực nếu như vắng mặt mạch lạc.
Các tác giả Việt ngữ học cũng đưa ra các cách nhìn nhận về mạch lạc: - Nguyễn Thiện Giáp: Vân bản mạch lạc là văn bản mà ở đó người giải mã có thể cấu trúc lại sơ đồ của người nói một cách hợp lí bằng cách suy luận những mối liên hệ giữa các câu và những mối liên hệ riêng biệt của chúng với những mục đích thứ cấp khác nhau trong sơ đồ giải thích, khiến Luận vãn thạc sỹ 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho sự khó hiêu trở nên dễ hiểu. Ị 14] [ heo quan niệm này, mạch lạc không phụ thuộc vào những đặc trưng liên kết lẫn nhau mà phụ thuộc vào quy mô mà người tạo ra văn bản cố gắng đạt được để cấu trúc một sơ đồ hợp lí trong việc tạo ra văn bản. - Đỗ I lừu Châu: "Một văn bàn, một diễn ngôn là một lập luận đơn hay phức hợp bất kể văn bàn viết theo phong cách chức năng nào. Tính lập luận ỉà sợi chi đò đơm bào tính mạch lạc (coherence) về nội dung bên cạnh tính liên kết về hình thức (cohesion) của văn bản, của diễn ngôn".174], Theo Đỗ Hữu Châu, bên cạnh tính liên kết hình thức thì tính lập luận chính là nhân tố đảm bảo sự mạch lạc về nội dung cho một văn bản, một diễn ngôn.
Ở đây, Đồ Hữu Châu đã có sự tách biệt giữa mạch lạc và liên kết. Tuy nhiên chúng là hai khía cạnh gắn bó khăng khít không thế tách rời. - Diệp Quang Ban: "Cách nhìn chung nhất hiện nav là những từ ngữ trực tiếp diễn đạt các quan hệ kết nối giữa các cảu- phát ngôn làm thành các tiểu hệ thống (các phương tiện liên kết) thì được xếp vào liên kết, còn những mối quan hệ kết nổi nào thiết lập được thông qua ỷ nghĩa giữa các câu thì thuộc về mạch lạ c ”.71] Theo như cách trình bày này, Diệp Quang Ban cũng đã có sự phân biệt giữa mạch lạc và liên kết. Ồng quan niệm ràng các quan hệ được thiết lập nhờ các phương tiện liên kết sẽ được xếp vào liên kết, những quan hệ được thiết lập nhờ mối liên hệ ngữ nghĩa giữa các câu sẽ thuộc về mạch lạc.
- SGK Ngữ văn lớp 7 tập 1 [tr.34] (NXB Giáo dục, H.2002): “Văn bản cần phải mạch lạc. Một văn bán mạch lạc là một văn bán mà chủ đề của nỏ được biểu hiện qua các bộ phận theo một trình tự rõ ràng, hợp lý; nhờ thế, người đọc , người nghe thấy d ễ hiểu và hứng thú Theo quan niệm này, mạch lạc được thể hiện qua sự gắn kết chủ đề của các bộ phận trong văn bản theo một trình tự hợp lí. Một văn bản mà các bộ phận của nó có chủ đề được sắp xếp theo một trình tự rõ ràng và ne,ười đọc dề dàng tiếp nhận thì đó là một văn bản mạch lạc. Luận văn thạc sỹ 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com • • •' - Nguyễn Thị Thìn: Mạch lạc được hiểu là logic của sự trình bày.
Logic của sự trình bày cỏ quan hệ chặt chẽ với logỉc khách quan, ỉơgic nhận thức nhưng khỏrìg đồng nhắt. Bởi nỏ còn là kết quả của ý đồ, chiến lược giao tiếp của chủ thê tạo lập văn bản. Nó còn được hình thành trong quan hệ với các quy tắc giao tiếp, với phong cách và thể loại của từng văn bản.Do vậy, người ta có nói tới đặc trưng mạch lạc của từng thể loại văn bản, nét đặc thù về mạch lạc của tùng vân bản thuộc cùng thể loại.46] Những cách hiếu trên về mạch lạc tuy chưa phải là tất cả nhưng cũng giúp ta thấy được diện mạo về những cách hiểu mạch lạc một cách vừa khái quát vừa cụ thể. Điều đó giúp ta hình dung được hiện tượng mạch lạc ở nhiều góc độ khác nhau.
Từ những định nghĩa được nêu ra ở trên, chúng ta thấy rằng, mặc dù khái niệm về mạch lạc văn bản chưa được hiểu thống nhất giừa các nhà nghiên cứu, song họ đều coi mạch lạc là điều kiện và đặc trưng cơ bản nhất của một văn bản đích thực.