I. Tổng quan chính sách giảm nghèo cho đồng bào Chăm Khmer
Việc thực hiện chính sách giảm nghèo bền vững cho đồng bào Chăm và Khmer trên địa bàn tỉnh An Giang là một chủ trương lớn, thể hiện sự quan tâm sâu sắc của Đảng và Nhà nước. Đây không chỉ là nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội mà còn mang ý nghĩa chính trị, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Trong nhiều năm, Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể trong công cuộc xóa đói giảm nghèo, được cộng đồng quốc tế ghi nhận. Đặc biệt, các chính sách luôn ưu tiên vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS), nơi có điều kiện sống còn nhiều khó khăn. An Giang, với đặc thù là tỉnh biên giới có cộng đồng người Chăm và Khmer sinh sống lâu đời, đã và đang triển khai nhiều chương trình, dự án nhằm nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân. Các chính sách này được xây dựng dựa trên cơ sở lý luận vững chắc và thực tiễn địa phương, hướng tới mục tiêu giảm nghèo đa chiều, không chỉ cải thiện thu nhập mà còn nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản. Mục tiêu cuối cùng là tạo ra sự phát triển đồng đều, bền vững, không để ai bị bỏ lại phía sau, góp phần thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển thiên niên kỷ.
1.1. Cơ sở lý luận về chính sách dân tộc và giảm nghèo bền vững
Cơ sở lý luận cho việc thực hiện chính sách giảm nghèo bền vững xuất phát từ quan điểm nhất quán của Đảng và Nhà nước Việt Nam: các dân tộc bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng, giúp đỡ nhau cùng phát triển. Nguyên tắc này được thể hiện rõ qua Hiến pháp và hệ thống chính sách dân tộc. Giảm nghèo được định nghĩa không chỉ là thiếu hụt về thu nhập mà còn là "thiếu năng lực tối thiểu để tham gia hiệu quả vào các hoạt động xã hội". Theo đó, xóa đói giảm nghèo bền vững là quá trình tạo cơ hội để người nghèo thoát nghèo ổn định, không ngừng tăng thu nhập và không tái nghèo trước các tác động bất lợi. Luận văn của tác giả Tô Hằng Ni nhấn mạnh, việc thực hiện chính sách phải trải qua một quy trình khoa học, từ xây dựng kế hoạch, tuyên truyền, phân công phối hợp đến kiểm tra, đánh giá. Các văn kiện Đảng qua các thời kỳ, đặc biệt là Nghị quyết Đại hội XII và Nghị quyết số 120/2020/QH14 của Quốc hội, đã khẳng định quyết tâm đầu tư toàn diện cho vùng DTTS, coi đây là nhiệm vụ chiến lược.
1.2. Tầm quan trọng của chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo
Các chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo đóng vai trò xương sống trong việc hiện thực hóa chủ trương của Đảng. Giai đoạn 2016-2020, chương trình đã có sự chuyển biến rõ rệt về chất lượng, chuyển từ tiêu chí nghèo đơn chiều sang đa chiều, tiệm cận chuẩn quốc tế. Việc tích hợp các chương trình nhỏ lẻ thành hai chương trình mục tiêu quốc gia lớn (Nông thôn mới và Giảm nghèo bền vững) đã giúp thu gọn đầu mối quản lý, tập trung nguồn lực hiệu quả hơn. Đối với An Giang, việc triển khai các chương trình này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nó không chỉ giúp cải thiện hạ tầng, hỗ trợ sản xuất mà còn đảm bảo an sinh xã hội cho dân tộc thiểu số, góp phần ổn định chính trị vùng biên giới. Theo tác giả, "đầu tư cho vùng DTTS là việc làm cần thiết, thường xuyên, lâu dài để từng bước tạo sự thay đổi cơ bản về đời sống KT-XH cho các hộ nghèo".
II. 04 rào cản chính trong giảm nghèo cho Chăm và Khmer ở An Giang
Mặc dù đạt được nhiều kết quả tích cực, công tác thoát nghèo cho đồng bào Chăm, Khmer tại An Giang vẫn đối mặt với không ít thách thức. Kết quả giảm nghèo chưa thực sự bền vững, nguy cơ tái nghèo còn cao do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan. Thực trạng nghèo đói ở An Giang cho thấy tỷ lệ hộ nghèo vẫn tập trung chủ yếu ở các xã có đông đồng bào DTTS, đặc biệt là hai huyện miền núi Tri Tôn và Tịnh Biên. Các rào cản chính bao gồm hạn chế về nguồn lực sản xuất, ảnh hưởng từ một số phong tục tập quán chưa phù hợp, trình độ dân trí và tay nghề còn thấp, cũng như khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản còn hạn chế. Việc phân tích sâu sắc các nguyên nhân này là cơ sở quan trọng để đề xuất các giải pháp phù hợp, hiệu quả, giúp chính sách đi vào chiều sâu và mang lại thay đổi thực chất cho đời sống người dân, hướng tới mục tiêu giảm nghèo một cách toàn diện và bền vững trong giai đoạn tiếp theo.
2.1. Phân tích hạn chế về đất đai và phương tiện sản xuất
Thiếu đất sản xuất và đất ở là một trong những nguyên nhân gốc rễ dẫn đến đói nghèo. Đối với đồng bào Khmer, đất canh tác chủ yếu tập trung ở vùng đồi núi, manh mún, thiếu nước tưới, dẫn đến năng suất thấp. Trong khi đó, nhiều gia đình người Chăm với truyền thống sống du cư, mua bán trên sông nước, khi chuyển sang định cư lại gặp khó khăn về đất đai. Luận văn chỉ ra: "Một bộ phận không nhỏ hộ dân tộc... được Nhà nước cấp đất sản xuất nhưng chưa thật sự chí thú làm ăn... đã sang nhượng, cầm cố do thiếu vốn, sản xuất không hiệu quả". Bên cạnh đó, các phương tiện sản xuất còn lạc hậu, việc áp dụng khoa học kỹ thuật vào canh tác còn hạn chế, khiến hiệu quả kinh tế không cao. Đây là rào cản lớn cần có chính sách tháo gỡ để tạo nền tảng cho hỗ trợ sản xuất cho người nghèo một cách hiệu quả.
2.2. Ảnh hưởng từ phong tục tập quán đến phát triển kinh tế
Các yếu tố văn hóa và tập quán truyền thống có tác động hai mặt đến đời sống kinh tế. Một mặt, nó giúp cố kết cộng đồng, bảo tồn bản sắc. Mặt khác, một số tập quán chưa phù hợp lại là rào cản cho sự phát triển. Đối với đời sống đồng bào Khmer Nam Bộ, các lễ hội tôn giáo diễn ra quanh năm, chi phí tốn kém. Tinh thần cộng đồng gắn chặt với ngôi chùa đôi khi khiến việc đầu tư cho sản xuất của gia đình bị xem nhẹ. Tương tự, trong cộng đồng người Chăm, việc tuân thủ nghiêm ngặt các nghi lễ tôn giáo cũng chiếm nhiều thời gian. Tập quán kết hôn sớm, sinh nhiều con vẫn còn tồn tại, tạo áp lực lớn lên kinh tế hộ gia đình. Việc thay đổi nhận thức, vận động loại bỏ các hủ tục lạc hậu trong khi vẫn bảo tồn văn hóa dân tộc là một bài toán khó, đòi hỏi sự kiên trì và phương pháp tiếp cận phù hợp.
2.3. Thách thức về lao động việc làm và trình độ dân trí
Trình độ dân trí và tay nghề thấp là một thách thức lớn. Phần lớn lao động người Chăm và Khmer là lao động giản đơn, thu nhập bấp bênh từ làm thuê thời vụ. Các chương trình đào tạo nghề cho lao động nông thôn đôi khi chưa phù hợp với nhu cầu thực tế và đặc điểm văn hóa của đồng bào. Tỷ lệ bỏ học ở trẻ em DTTS còn cao, ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai. Luận văn nhận định, một bộ phận người dân còn có "tâm lý ỷ lại, thụ động", trông chờ vào sự trợ giúp của Nhà nước thay vì chủ động vươn lên. Do đó, bên cạnh các chính sách hỗ trợ, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, khơi dậy ý chí tự lực, tự cường để người dân chủ động tham gia vào quá trình giảm nghèo.
III. Phương pháp hỗ trợ kinh tế tạo sinh kế giảm nghèo bền vững
Để giải quyết gốc rễ của đói nghèo, các giải pháp kinh tế và tạo sinh kế đóng vai trò quyết định trong việc thực hiện chính sách giảm nghèo bền vững cho đồng bào Chăm và Khmer. Thay vì hỗ trợ trực tiếp, các chính sách hiện nay tập trung vào việc trao "cần câu", nâng cao năng lực tự vươn lên cho người dân. Các phương pháp này được triển khai đồng bộ, từ việc cung cấp nguồn vốn ưu đãi, xây dựng các mô hình sản xuất hiệu quả, đến đào tạo nghề và chuyển giao khoa học kỹ thuật. Mục tiêu là giúp các hộ nghèo không chỉ thoát nghèo mà còn có khả năng tích lũy, mở rộng sản xuất và làm giàu chính đáng. Vai trò của chính quyền địa phương trong việc kết nối, định hướng và tạo điều kiện cho người dân tiếp cận các nguồn lực này là vô cùng quan trọng, đảm bảo chính sách được thực thi hiệu quả và minh bạch.
3.1. Hướng dẫn nhân rộng các mô hình sinh kế bền vững hiệu quả
Việc xây dựng và nhân rộng các mô hình sinh kế bền vững phù hợp với điều kiện tự nhiên và văn hóa của từng dân tộc là giải pháp then chốt. Tại An Giang, các mô hình như trồng lúa chất lượng cao, chăn nuôi bò, dệt thổ cẩm truyền thống của người Chăm, hay làm đường thốt nốt của người Khmer đã bước đầu mang lại hiệu quả. Chính sách của tỉnh tập trung hỗ trợ con giống, vật tư, tập huấn kỹ thuật và kết nối thị trường tiêu thụ sản phẩm. Theo nghiên cứu, việc "phân loại những hộ nghèo theo nguyên nhân nghèo để có chính sách phù hợp với từng đối tượng" và "mở rộng chính sách hỗ trợ sinh kế đối với những hộ mới thoát nghèo, hộ cận nghèo" là cần thiết để chống tái nghèo và đảm bảo tính bền vững của các mô hình này.
3.2. Bí quyết sử dụng hiệu quả tín dụng chính sách xã hội
Nguồn vốn là yếu tố đầu vào không thể thiếu cho sản xuất. Tín dụng chính sách xã hội thông qua Ngân hàng Chính sách Xã hội đã trở thành kênh dẫn vốn quan trọng, giúp hàng ngàn hộ nghèo DTTS có điều kiện đầu tư. Nguồn vốn này được sử dụng để mua sắm tư liệu sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi và giải quyết việc làm. Tuy nhiên, để đồng vốn phát huy hiệu quả, cần tăng cường công tác hướng dẫn, giám sát việc sử dụng vốn vay đúng mục đích. Việc lồng ghép cho vay vốn với các chương trình khuyến nông, khuyến công và đào tạo nghề sẽ giúp người dân sử dụng đồng vốn một cách hiệu quả nhất, tạo ra giá trị gia tăng và đảm bảo khả năng hoàn trả, duy trì vòng quay của nguồn vốn chính sách.
3.3. Tăng cường đào tạo nghề gắn với giải quyết việc làm tại chỗ
Đào tạo nghề phải gắn liền với nhu cầu của thị trường và giải quyết việc làm tại chỗ. Các chương trình đào tạo nghề cho lao động nông thôn cần được thiết kế linh hoạt, ưu tiên các ngành nghề mà địa phương có thế mạnh như nông nghiệp công nghệ cao, du lịch cộng đồng, chế biến nông sản, hay các nghề thủ công truyền thống. Việc phối hợp chặt chẽ giữa cơ sở đào tạo, chính quyền và doanh nghiệp để đảm bảo đầu ra cho học viên là yếu tố quyết định thành công. Chính sách hỗ trợ kinh phí ban đầu cho người nghèo đi lao động ngoài tỉnh cũng là một giải pháp tình thế quan trọng, nhưng về lâu dài, việc tạo việc làm tại chỗ thông qua thu hút đầu tư vào vùng DTTS mới là giải pháp căn cơ để phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS.
IV. Cách tiếp cận đa chiều An sinh xã hội và bảo tồn văn hóa
Giảm nghèo không chỉ là câu chuyện về kinh tế. Một chính sách giảm nghèo bền vững cần có cách tiếp cận đa chiều, quan tâm đồng bộ đến các vấn đề xã hội, văn hóa và môi trường. Việc cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục và các dịch vụ xã hội cơ bản khác là yếu tố nền tảng để nâng cao chất lượng cuộc sống và phát triển con người. Song song đó, việc bảo tồn văn hóa dân tộc và phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp không chỉ là nhiệm vụ giữ gìn bản sắc mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng cho sự phát triển. Khi đời sống tinh thần được quan tâm, người dân sẽ có thêm động lực, niềm tin để tham gia tích cực vào công cuộc xây dựng quê hương, góp phần thực hiện thành công mục tiêu giảm nghèo đa chiều.
4.1. Cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và giáo dục cơ bản
Nhà nước đã triển khai nhiều chính sách ưu tiên để cải thiện việc tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục cho đồng bào DTTS. Các chính sách như cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí, hỗ trợ chi phí học tập, miễn giảm học phí, cử tuyển đã tạo điều kiện cho nhiều người dân, đặc biệt là trẻ em, được chăm sóc sức khỏe và đến trường. Tuy nhiên, chất lượng dịch vụ ở vùng sâu, vùng xa vẫn còn khoảng cách so với khu vực thành thị. Cần tiếp tục đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất cho các trạm y tế xã, trường học; tăng cường đội ngũ y bác sĩ, giáo viên có chuyên môn và am hiểu văn hóa địa phương. Đặc biệt, việc dạy và học song ngữ (tiếng Việt và tiếng dân tộc) cần được chú trọng để nâng cao chất lượng giáo dục và bảo tồn ngôn ngữ mẹ đẻ.
4.2. Lồng ghép phát triển nông thôn mới với chính sách dân tộc
Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển nông thôn mới và chính sách giảm nghèo có mối quan hệ tương hỗ chặt chẽ. Việc đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng thiết yếu như đường giao thông, điện, hệ thống thủy lợi, trường học, trạm xá... trong chương trình nông thôn mới đã làm thay đổi bộ mặt nông thôn vùng DTTS. Hạ tầng phát triển giúp kết nối vùng khó khăn với các trung tâm kinh tế, tạo điều kiện thuận lợi cho giao thương hàng hóa, thu hút đầu tư và nâng cao đời sống dân sinh. Việc lồng ghép các mục tiêu giảm nghèo vào tiêu chí xây dựng nông thôn mới đảm bảo rằng thành quả phát triển được chia sẻ công bằng, trong đó người nghèo, hộ nghèo là đối tượng được hưởng lợi trực tiếp.
4.3. Phát huy vai trò của văn hóa người Chăm Khmer trong du lịch
Bản sắc văn hóa độc đáo của người Chăm và Khmer là một tài nguyên quý giá để phát triển du lịch, tạo ra sinh kế mới. Văn hóa người Chăm An Giang với các thánh đường Hồi giáo cổ kính, làng nghề dệt thổ cẩm, ẩm thực đặc sắc hay đời sống đồng bào Khmer Nam Bộ với hệ thống chùa tháp nguy nga, các lễ hội truyền thống như Chol Chnam Thmay, đua bò Bảy Núi... là những điểm nhấn hấp dẫn du khách. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ các địa phương phát triển du lịch cộng đồng, gắn kết bảo tồn di sản với tạo thu nhập cho người dân. Như tác giả Nguyễn Tuân đề cập, "quan tâm nâng cao đời sống vật chất phải đi liền với đời sống tinh thần", đây là vấn đề then chốt để đạt mục tiêu giảm nghèo bền vững.
V. Đánh giá kết quả chính sách giảm nghèo tại An Giang 2016 2020
Giai đoạn 2016-2020, tỉnh An Giang đã tập trung nguồn lực và triển khai đồng bộ nhiều giải pháp để thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo. Công tác lãnh đạo, chỉ đạo được thực hiện quyết liệt từ tỉnh đến cơ sở. Ban Chỉ đạo chương trình được kiện toàn, hoạt động hiệu quả. Nhờ đó, công tác giảm nghèo đã đạt được những kết quả đáng khích lệ. Đời sống của đồng bào Chăm và Khmer từng bước được cải thiện, tỷ lệ hộ nghèo giảm đáng kể qua từng năm, cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội vùng DTTS được tăng cường đầu tư. Việc đánh giá tác động chính sách một cách toàn diện cho thấy sự nỗ lực của cả hệ thống chính trị và sự vươn lên của người dân đã tạo ra những chuyển biến tích cực, góp phần quan trọng vào sự phát triển chung của tỉnh.
5.1. Phân tích số liệu và các chỉ tiêu giảm nghèo đã đạt được
Trong giai đoạn 2016-2020, An Giang đã đạt và vượt nhiều chỉ tiêu quan trọng. Theo số liệu từ luận văn, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều toàn tỉnh đến năm 2020 giảm còn 1,93%, đạt mức giảm bình quân 1,5%/năm, hoàn thành mục tiêu Nghị quyết đề ra. Đặc biệt, tại các xã, huyện khó khăn có đông đồng bào DTTS, tốc độ giảm nghèo còn nhanh hơn. GRDP bình quân đầu người năm 2020 đạt trên 46,8 triệu đồng, tăng gần 16 triệu đồng so với năm 2015. Tổng nguồn lực thực hiện chính sách được huy động từ ngân sách trung ương, địa phương và xã hội hóa đạt hàng trăm tỷ đồng, tập trung đầu tư cho các dự án hạ tầng, hỗ trợ sản xuất và các chính sách an sinh xã hội. Những con số này minh chứng cho hiệu quả tích cực của các chính sách đã triển khai.
5.2. Vai trò của chính quyền địa phương và sự tham gia của cộng đồng
Thành công của công tác giảm nghèo không thể tách rời vai trò của chính quyền địa phương và sự tham gia chủ động của cộng đồng. UBND tỉnh đã ban hành hàng loạt văn bản chỉ đạo, cụ thể hóa chính sách của Trung ương cho phù hợp với thực tiễn. Đội ngũ cán bộ làm công tác giảm nghèo từ cấp xã được củng cố. Đặc biệt, việc phát huy vai trò của người có uy tín trong cộng đồng người Chăm, Khmer, các vị chức sắc tôn giáo (sư sãi, Imam) trong công tác tuyên truyền, vận động đã tạo được sự đồng thuận cao trong nhân dân. Người dân dần thay đổi nhận thức, tích cực tham gia vào các mô hình sản xuất, đóng góp ngày công xây dựng công trình công cộng, chủ động vươn lên thoát nghèo.
