Phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÌNH THỨC GIAO DỊCH DÂN SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm pháp lý của giao dịch dân sự 1. Khái niệm giao dịch dân sự Giao dịch là một trong những phương tiện hữu hiệu để loài người thỏa mãn nhu cầu nhân sinh.
Ngay từ khi nhân loại bước vào thời kỳ trao đổi hàng hóa thì giao dịch dân sự đã hình thành và chiếm giữ một vị trí quan trọng trong việc điều tiết các mối quan hệ xã hội. Khái niệm “Giao dịch” theo từ điển Tiếng Việt được hiểu một cách đơn giản nhất là sự đổi chác, mua bán. Giao dịch hình thành từ hình thức đơn giản nhất như con người trao đổi sản phẩm do mình làm ra, cho đến ngày nay khi giao dịch được sử dụng với nhiều hình thức biểu đạt và là một công cụ hữu hiệu để cá nhân, tổ chức thỏa mãn nhu cầu về vật chất, tinh thần của mình. Theo đó thì một cá nhân, tổ chức muốn tồn tại và phát triển trong xã hội phải tham gia vào các giao dịch nhất định để trao đổi và dịch chuyển các lợi ích với nhau.
Với vị trí và ý nghĩa quan trọng như vậy, cho nên giao dịch dân sự nhanh chóng được đưa vào hệ thống luật pháp của các quốc gia để nhằm ổn định, giữ trật tự cho nền kinh tế phát triển. Có thể thấy rằng, một xã hội phát triển luôn phải đặt ra nhu cầu hoàn thiện và phát triển chế định giao dịch. Điều này được thể hiện rõ nét trong hệ thống pháp luật của Việt Nam từ khi hình thành cho đến ngày nay. Tuy rằng, thuật ngữ “ giao dịch dân sự” chưa được thể hiện từ những ngày đầu của lịch sử lập pháp Việt Nam nhưng trong các văn bản cổ luật đã tìm thấy các thuật ngữ có ý nghĩa tương đương hoặc thể hiện bản chất của việc giao dịch như: khế ước hoặc mua, bán, cho, cầm hoặc hành vi thể hiện ý chí của con người nhằm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự mà không phụ thuộc vào ý chí bên kia như hành 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vi lập di chúc….Trải qua nhiều thời kỳ phát triển của xã hội cùng với sự thăng trầm của nền kinh tế, ngày nay thuật ngữ giao dịch dân sự đã được nâng tầm thành chế định giao dịch dân sự và chiếm một vị trí quan trọng trong Bộ luật dân sự hiện hành.
Đối với thế giới, sự phát triển của “giao dịch dân sự” tại mỗi quốc gia có những đặc thù riêng. Nét chung nhất có thể thấy được là vị trí của chế định giao dịch dân sự ngày càng được nâng cao và chú trọng. Tuy nhiên, tùy theo tình hình phát triển kinh tế xã hội ở một đất nước mà giao dịch dân sự lại được quy định ở những khía cạnh, góc độ khác nhau. Ví dụ: tại BLDS của Nhật Bản quy định về chế định hợp đồng và chế định thừa kế theo di chúc; tại BLDS của Pháp không nêu ra chế định giao dịch dân sự mà quy định về chế định hợp đồng và chế định thừa kế…Những BLDS này tuy rằng không quy định định nghĩa khái niệm giao dịch dân sự nhưng về bản chất và các loại hình của giao dịch dân sự như: hợp đồng, hành vi pháp lý đơn phương đều được quy định cụ thể và chi tiết.
Chiếm một vị trí quan trọng trong hệ thống luật pháp của các quốc gia nên giao dịch dân sự cũng có nhiều cách hiểu, định nghĩa khác nhau. Ở Việt Nam, khái niệm “giao dịch dân sự” được các nhà khoa học định nghĩa theo nhiều góc độ. Có nhà khoa học cho rằng: “Giao dịch dân sự là hành vi được thực hiện nhằm thu được kết quả nhất định và pháp luật tạo điều kiện cho kết quả trở thành hiện thực” [13, tr.266], đồng thời cũng có cách hiểu về giao dịch dân sự theo nghĩa chủ quan như: “Giao dịch là một sự kiện pháp lý, bao gồm hành vi pháp lý đơn phương hoặc đa phương (hợp đồng) làm phát sinh hậu quả pháp lý”. Tác giả đồng tình với cách lý giải giao dịch dân sự theo nghĩa chủ quan này.
Bởi nó mang tính khái quát cao nhất bản chất của giao dịch dân sự. Trong phạm vi tiểu mục này, tác giả luận bàn về khái niệm giao dịch dân sự được hiểu theo góc độ, ý nghĩa chủ quan như đã nêu trên. Ngoài việc được quy định trong các văn bản pháp luật của nhiều nước trên thế giới, khái 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com niệm giao dịch dân sự còn được các nhà khoa học, các học giả nghiên cứu và đưa ra nhiều định nghĩa khác nhau. Theo một số nhà khoa học Nhật Bản đã nêu: “Giao dịch dân sự là hành vi hợp pháp nhằm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự” [12, tr.
Định nghĩa này thể hiện phần lớn các quan hệ trong xã hội được điều chỉnh bằng pháp luật và được coi là giao dịch dân sự. Đồng nghĩa với việc giao dịch dân sự là tất cả những hành vi tự nguyện của các chủ thể khi tham gia vào các quan hệ dân sự nhằm thu được một kết quả nhất định và các hành vi này không trái với pháp luật. Trong một số trường hợp nhất định thì giao dịch dân sự không cần phải có sự tác động của luật pháp mà nó được điều chỉnh bằng tập quán và đạo đức xã hội. Chỉ khi nảy sinh tranh chấp, mâu thuẫn thì chủ thể tham gia giao dịch yêu cầu hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền xét xử và tạo điều kiện cần thiết để giao dịch được thực hiện.
Điều 121 BLDS Việt Nam năm 2005 định nghĩa giao dịch dân sự như sau: “Giao dịch dân sự là hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự”. Để hiểu rõ hơn về khái niệm này cần tìm hiểu bản chất của “hợp đồng” và “hành vi pháp lý đơn phương”. Theo quy định tại Điều 388 BLDS 2005 thì: “Hợp đồng dân sự là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự ”. Tác giả cho rằng khái niệm này khá phù hợp với thực tế hiện nay và mang tính khái quát cao.
Chúng ta có thể xem xét một số quy định về hợp đồng của một số nước trên thế giới. Theo quy định tại Điều 1373 BLDS 1994 của Bang Québec (Canada): “Hợp đồng là sự thống nhất ý chí, theo đó một hoặc nhiều chủ thể phải thực hiện những cam kết đã định vì lợi ích của một hoặc nhiều chủ thể khác”. Định nghĩa này đã thể hiện rõ bản chất của hợp đồng là sự thỏa thuận và thống nhất ý chí. Nhưng đây mới chỉ là điều kiện cần, định nghĩa hợp đồng của BLDS Québec chưa chỉ ra được dấu hiệu đặc trưng nhất của hợp đồng là sự ràng buộc pháp lý về quyền và nghĩa vụ giữa 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Luật Hợp đồng Trung Quốc năm 1999 quy định tại Điều 2 về hợp đồng như sau: “Hợp đồng theo quy định của luật này là sự thỏa thuận về việc xác lập, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự giữa các chủ thể bình đẳng tự nhiên nhân, các tổ chức khác. Các thỏa thuận liên quan đến quan hệ hôn nhân, nhận con nuôi, giám hộ… thích dụng với quy định của các luật khác”. Quy định Hợp đồng của pháp luật Trung Quốc hơi dài nhưng về mặt bản chất và nội dung tương tự như định nghĩa hợp đồng của BLDS Việt Nam. Hợp đồng là một loại giao dịch dân sự, là căn cứ pháp lý làm phát sinh, thay đổi và chấm dứt quan hệ pháp luật dân sự.
Hiểu theo nghĩa rộng hơn thì hợp đồng là sự thỏa thuận của các bên nhằm làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt các quyền và nghĩa vụ với nhau. Ngoại trừ các quyền và nghĩa vụ mà pháp luật quy định không thể thay đổi bằng việc thỏa thuận của các bên. Đồng thời, không phải tất cả sự thỏa thuận của các bên đều là hợp đồng. Ví dụ như: một sự thỏa thuận hứa tặng quà hay thỏa thuận đi chơi cùng bạn….không phải là hợp đồng, vì các thỏa thuận này không tạo ra sự ràng buộc pháp lý giữa các bên.
Hay nói cách khác khi vi phạm các thỏa thuận này sẽ không thể áp dụng chế tài dân sự để xử lý. Có thể nói, bản chất của hợp đồng là sự thỏa thuận và sự tạo ra ràng buộc pháp lý giữa các bên. Trong thực tiễn hiện nay, không phải bất kỳ hợp đồng nào cũng có sự đàm phán, thỏa thuận trước mà hợp đồng còn có loại do một bên đơn phương dự thảo các điều khoản và một bên có quyền đồng ý hoặc không đồng ý với tất cả nội dung hợp đồng nhưng sẽ không được thay đổi hay sửa đổi bất kỳ một điều khoản nào.Ví dụ: các công ty cung ứng dịch vụ như điện, mạng internet…thường soạn mẫu các hợp đồng dịch vụ của mình với khách hàng, nếu khách hàng đồng ý sử dụng thì sẽ ký kết hợp đồng ngay. Có thể thấy những hợp đồng như trên có những ưu điểm là việc ký kết hợp đồng nhanh chóng, đơn giản tuy nhiên khách hàng lại không được thể hiện ý kiến của mình với nội dung của hợp đồng.
Vì trong một số trường hợp với những mặt hàng độc quyền thì người tiêu dùng bắt buộc phải ký kết với những hợp đồng 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mẫu do bên cung cấp định sẵn. Hoặc đôi khi khách hàng đồng ý với phần lớn nội dung của hợp đồng này nhưng lại có mong muốn sửa đổi một số nội dung nhỏ theo quan điểm cá nhân thì lại không thể sửa đổi được. Khách hàng trong trường hợp này chỉ có thể lựa chọn việc chấp nhận ký kết hợp đồng hoặc là không ký kết hợp đồng và không thể đưa ra bất kỳ thỏa thuận nào khác. Có thể nói, định nghĩa hợp đồng của BLDS Việt Nam khá ngắn gọn và chính xác.
Tuy nhiên, có ý kiến cho rằng cần bỏ từ “dân sự” kèm theo khái niệm “hợp đồng” [38, tr.