Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ DÂN SỰ TRONG VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. KHÁI NIỆM, Ý NGHĨA CỦA GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ DÂN SỰ TRONG VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Khái niệm giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự Hành vi phạm tội xảy ra không chỉ xâm hại đến những quan hệ do pháp luật hình sự bảo vệ mà còn xâm hại đến các quan hệ dân sự, nên có hai loại trách nhiệm được đặt ra khi giải quyết vụ án hình sự, đó là: Trách nhiệm hình sự và trách nhiệm dân sự. Có nghĩa là, khi giải quyết vụ án hình sự mà tội phạm xâm hại đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản… của cá nhân, tổ chức thì ngoài việc điều tra, truy tố, xét xử về hình sự, áp dụng, thi hành hình phạt đối với người phạm tội, các cơ quan tiến hành tố tụng còn phải giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại về vật chất và tinh thần cho cá nhân, tổ chức bị thiệt hại.
Luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện nay đã quy định về giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự tại Điều 28, Chương II, Bộ luật Tố tụng hình sự 2003, đó là: Việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự được tiến hành cùng với việc giải quyết vụ án hình sự. Trong trường hợp vụ án hình sự phải giải quyết vấn đề bồi thường, bồi hoàn mà chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hình sự thì có thể tách ra để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự [24]. Tuy nhiên, vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là gì? Khái niệm giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là gì thì hiện nay còn có những nhận thức, quan điểm khác nhau, như: Quan điểm của tác giả Dương Văn Thăng thì vấn đề bồi thường thiệt hại trong vụ án hình sự không phải là vấn đề dân sự thuần túy, mà vấn đề này có ảnh hưởng đến mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, thủ tục tố tụng về 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bồi thường trong trường hợp này cũng có những đặc điểm riêng. Do vậy vấn đề bồi thường phải được quy định trong Bộ luật Hình sự làm căn cứ cho việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự [32].
Theo tác giả Đinh Văn Quế cho rằng, "dân sự" trong vụ án hình sự chỉ bao gồm những khoản tiền hoặc tài sản có liên quan đến việc trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại quy định tại Điều 42 Bộ luật Hình sự, hay nói cách khác là "dân sự" trong vụ án hình sự chỉ trong phạm vi "trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng" theo quy định tại Chương V Bộ luật Dân sự năm 1995 (nay là chương XXI Bộ luật Dân sự 2005) [19]. Đó là những quan hệ bồi thường thiệt hại phát sinh do tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của tổ chức, cá nhân bị tội phạm xâm hại. Theo Công văn số 121/2003/KHXX ngày 19/9/2003 của Tòa án nhân dân tối cao về việc giải quyết vấn đề liên quan đến tài sản, bồi thường thiệt hại trong vụ án hình sự (sau đây gọi tắt là Công văn 121/2003/KHXX) thì phần dân sự trong vụ án hình sự bao gồm: Việc đòi trả lại tài sản bị chiếm đoạt, đòi bồi thường giá trị tài sản do bị can, bị cáo chiếm đoạt nhưng bị mất hoặc bị hủy hoại, buộc phải sửa chữa tài sản bị hư hỏng, đòi bồi thường thiệt hại về lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản, chi phí hợp lý để ngăn chặn, khắc phục thiệt hại do tài sản bị chiếm đoạt, bị hủy hoại hoặc bị hư hỏng; đòi bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm hại. Như vậy, khái niệm "dân sự" là một khái niệm rộng và khó xác định.
Điều 28 Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 cũng không xác định rõ giải quyết "vấn đề dân sự" là giải quyết cái gì? Điều 28, Bộ luật Tố tụng hình sự có đoạn quy định: ". Trong trường hợp vụ án hình sự phải giải quyết vấn đề bồi thường, bồi hoàn mà chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hình sự thì có thể tách ra để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự" [24]. Như vậy, có thể hiểu "vấn đề dân sự" trong vụ án hình sự gồm không chỉ là bồi thường mà cả bồi hoàn. Theo tinh thần của Điều 28 Bộ luật Tố tụng hình 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sự thì "vấn đề dân sự" là vấn đề có thể được giải quyết cùng vụ án hình sự và cũng có thể giải quyết riêng theo thủ tục tố tụng dân sự.
Theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự thì những vụ việc được giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự là những vụ việc dân sự. Chúng tôi đồng ý với quan điểm của tác giả Đinh Văn Quế cho rằng, "dân sự" trong vụ án hình sự không phải là tất cả những gì có liên quan đến tiền hoặc tài sản mà Tòa án xét xử và quyết định, vì trong quá trình giải quyết vụ án, các cơ quan tiến hành tố tụng còn áp dụng một số biện pháp tư pháp có liên quan đến tiền hoặc tài sản như: tịch thu công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội; tịch thu vật hoặc tiền do phạm tội hoặc do mua bán, đổi chác những thứ ấy mà có; tịch thu vật thuộc loại nhà nước cấm lưu hành; tịch thu hoặc trả lại vật, tiền bị người phạm tội chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép; tịch thu hoặc trả lại vật, tiền của người khác mà người phạm tội đã sử dụng vào việc thực hiện tội phạm. Các quyết định này tuy có liên quan đến tài sản nhưng không phải là quan hệ dân sự giữa những người tham gia tố tụng trong vụ án hình sự và được giải quyết theo luật hình sự và tố tụng hình sự [19]. Vì vậy, "vấn đề dân sự" không thể được quy định trong Bộ luật Hình sự và không thể là căn cứ để giải quyết vấn đề về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tội phạm gây ra, mà nó phải được quy định trong Bộ luật Dân sự, bởi lẽ nó là "vấn đề dân sự" chứ không phải là "vấn đề hình sự", mặc dù nó có quan hệ nhất định đến vụ án hình sự.
Tuy nhiên không phải tất cả những quy định của Chương XXI của Bộ luật Dân sự 2005 về trách nhiệm bồi thường ngoài hợp đồng đều là "vấn đề dân sự" trong vụ án hình sự. Chỉ có những thiệt hại nào do tội phạm gây ra và trách nhiệm bồi thường thiệt hại đó mới là "vấn đề dân sự" trong vụ án hình sự hay nói một cách chính xác hơn đây là việc kiện dân sự đòi bồi thường thiệt hại do tội phạm gây ra. Căn cứ để xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại bao gồm các yếu tố: Có tội phạm xảy ra, có thiệt hại, có quan hệ nhân quả giữa tội phạm và thiệt hại. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ những phân tích trên, ta có thể đưa ra khái niệm giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự như sau: Giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là trình tự, thủ tục giải quyết việc đòi bồi thường những thiệt hại do tội phạm gây ra.
Từ khái niệm trên, chúng ta có thể đưa ra những đặc điểm cơ bản của giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự như sau: Thứ nhất: Giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là một trong những nguyên tắc cơ bản của luật tố tụng hình sự nên nó chứa đựng những nội dung thể hiện phương châm, định hướng của Đảng và Nhà nước ta về việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự. Về nguyên tắc, thì mọi vấn đề liên quan đến "phần dân sự" thì đương sự có quyền tự định đoạt, do đó vấn đề dân sự trong vụ án hình sự đương sự có quyền có thể khởi kiện vụ án dân sự riêng biệt với vụ án hình sự tại Tòa dân sự. Tuy nhiên, phần dân sự của vụ án sẽ chưa được xét xử chừng nào phần hình sự của vụ án chưa được xét xử xong, nếu đã khởi tố hình sự, tức là một khi cơ quan tiến hành tố tụng đã khởi tố vụ án hình sự thì phải xem xét giải quyết xong vấn đề hình sự rồi mới xem xét giải quyết vấn đề dân sự. Đó là nguyên tắc "Hình hoãn hộ".
Theo đó, vấn đề hình sự chưa giải quyết thì không thể giải quyết vấn đề dân sự làm như vậy để tránh cho Tòa hình sự và Tòa dân sự cùng xử lý một vụ việc có thể đưa ra hai bản án trái ngược nhau, như trường hợp Tòa hình sự không kết tội, còn Tòa dân sự bắt bị cáo bồi thường thiệt hại hoặc ngược lại, điều này có thể ảnh hưởng đến quyền, nghĩa vụ của các bên đương sự. Do đó, để thể hiện tính nhân đạo trong pháp luật của nhà nước ta, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 xác định việc giải quyết vấn đề dân sự được tiến hành cùng với việc giải quyết vụ án hình sự và trong trường hợp vụ án hình sự phải giải quyết vấn đề bồi thường, bồi hoàn mà chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hình sự thì có thể tách ra để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ hai: Giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự chỉ có phạm vi áp dụng đối với những quan hệ về đòi bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng xuất hiện do việc thực hiện tội phạm. Có nhiều vấn đề dân sự phát sinh do việc thực hiện tội phạm gây thiệt hại cho các quan hệ dân sự, bao gồm: Hành vi phạm tội xâm hại đến sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm, tài sản thì ngoài việc làm phát sinh trách nhiệm hình sự còn làm phát sinh trách nhiệm dân sự của những người tham gia tố tụng.