Chương 1. Những vấ n đề lý luận về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền tại Ngân hàng thương mại Chương 2. Thực trạng pháp luật về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền tại Ngân hàng thương mại ở Việt Nam Chương 3. Kiến nghị nhằm hoàn thiện và thực thi hiê ̣u quả các quy định pháp luật về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: NHƢ̃ NG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ NGƢỜI GỬI TIỀN TẠI NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1.
Khái niệm và đặc điểm của ngƣời gửi tiền 1. Khái niệm người gửi tiền Người gửi tiền là đối tượng quan trọng mà mỗi NHTM đều phải quan tâm, bởi lẽ không có người gửi tiền thì các NHTM không đủ vốn để tiến hành các hoạt động kinh doanh của mình. Vì vậy, để đảm bảo khả năng phát triển của mình, các ngân hàng phải luôn quan tâm đến nhu cầu, sở thích của người gửi tiền để thu hút số tiền gửi của đối tượng này. Trong giai đoạn hiện nay khi người gửi tiền đứng trước rất nhiều sự lựa chọn để đảm bảo số tiền của mình và khi đã gửi cho một TCTD nói chung và NHTM nói riêng họ đều mong muốn số tiền đó phải được an toàn và sinh lời cao nhất thì sự cạnh tranh của các NHTM lại trở lên sôi động và đa dạng hơn bao giờ hết.
Để hiểu về pháp luật bảo vệ quyền lợi người gửi tiền trước hết phải làm rõ khái niệm người gửi tiền. Tuy nhiên, quan niệm như thế nào về người gửi tiền hiện nay, pháp luật Việt Nam vẫn chưa có một văn bản chính thức nào đưa ra khái niệm này. Do đó để đưa ra khái niệm người gửi tiền tác giả dựa trên các khái niệm có liên quan đến là khái niệm tiền gửi, khái niệm người tiêu dùng theo những góc độ khác nhau. Người gửi tiền được hiểu thông thường là người có một khoản tiền gửi vào tài khoản của họ tại NHTM.
Tiền gửi có ý nghĩa to lớn đối với người gửi tiền và các NHTM. Đối với người gửi tiền, ý nghĩa tiền gửi phụ thuộc vào mục đích gửi của họ. Có thể dễ dàng nhận ra hai trường hợp mà khách hàng gửi tiền là khi khách hàng hưởng lợi ích từ các công cụ thanh toán mà ngân hàng cung cấp cho họ hoặc là khách hàng gửi tiền vào để hưởng lãi như gửi vào tài khoản tiết kiệm hoặc tài khoản định kỳ. Còn đối với các NHTM thì 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiền gửi có ý nghĩa là một nguồn vốn quan trọng, chủ yếu để thực hiện hoạt động ngân hàng.
Do đó, người ta nhận thấy việc khó khăn khi đưa ra khái niệm tiền gửi, nên có nhiều quan điểm khác nhau: Theo Từ điển kinh tế học hiện đại thì Tiền gửi được hiểu là khoản tiền cho các chế định tài chính nào đó vay với điều kiện cho phép rút trước hoặc không hay hoàn trả sau một thời gian nhất định. Điều đó có nghĩa tiền gửi có mối liên hệ chặt chẽ với hoạt động của NHTM do các NHTM huy động để cho vay lại. Trong phần 3 Luật BHTG của Mỹ quy định: tiền gửi được hiểu là số dư tiền hoặc giá trị tương đương chưa được thanh toán đã được nhận hoặc giữ tại một ngân hàng hoặc hiệp hội tiết kiệm trong hoạt động kinh doanh thông thường và từ đó nó cấp hoặc có nghĩa vụ cấp tín dụng, dù là có điều kiện hay không điều kiện, cho một tài khoản thương mại, séc, tiết kiệm, không kỳ hạn hoặc được chứng minh bằng giấy chứng nhận tiền gửi, chứng nhận tiết kiệm, chứng nhận đầu tư, chứng nhận nợ, hoặc những tên tương tự hoặc séc, hay hối phiếu rút ra từ tài khoản tiền gửi và được chứng nhận bởi ngân hàng hoặc hiệp hội tiết kiệm, hoặc thư tín dụng hoặc séc du lịch mà ngân hàng hay hiệp hội tiết kiệm có nghĩa vụ đầu tiên. Luật TCTD năm 2010 không sử dụng khái niệm tiền gửi mà sử dụng khái niệm “hoạt động nhận tiền gửi”.
Theo khoản 13, Điều 4, Luật các TCTD năm 2010 quy định: “nhận tiền gửi là hoạt động nhận tiền của tổ chức, cá nhân dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu và các hình thức nhận tiền gửi khác theo nguyên tắc có hoàn trả cả gốc, lãi cho người gửi tiền theo thỏa thuận”. Khái niệm về tiền gửi theo quy định trên có mối liên quan mật thiết với tài khoản của khách hàng tại NHTM. Người gửi tiền có thể lựa chọn các loại tiền gửi theo mục đích của họ và được hưởng các dịch vụ do ngân hàng cung 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cấp, được hưởng lãi suất. Đồng thời có nghĩa vụ để ngân hàng sử dụng các số tiền đó cho hoạt động kinh doanh của mình với cam kết thực hiện việc hoàn trả vào ngày đáo hạn (đối với tài khoản có kỳ hạn) hoặc theo yêu cầu của khách hàng (đối với tài khoản không kỳ hạn).
Từ những cách tiếp cận trên có thể rút ra định nghĩa khái niệm tiền gửi như sau: Tiền gửi là khoản tiền của khách hàng gửi tại TCTD dưới những hình thức theo quy định của pháp luật phù hợp với mục đích và yêu cầu của khách hàng và của chính TCTD đó. Dưới góc độ liên quan đến khái niệm người tiêu dùng, có quan điểm cho rằng người gửi tiền là người tiêu dùng trong lĩnh vực ngân hàng [9]. Thông thường, người tiêu dùng được hiểu là người mua hàng hóa hoặc sử dụng dịch vụ của các cơ sở sản xuất, cung cấp dịch vụ, cửa hàng cho nhu cầu, mục đích của mình. Có nhiều khái niệm về người tiêu dùng.
Hiện nay, có hai cách hiểu khác nhau về người tiêu dùng: Theo nghĩa hẹp, người tiêu dùng là các cá nhân, hộ gia đình, tổ chức mua hoặc sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích sinh hoạt, tiêu dùng của mình. Như vậy, người tiêu dùng bao gồm cả người mua hàng hóa (mua lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, quần áo, thiết bị máy móc, đồ dùng sinh hoạt, phương tiện đi lại.) và người sử dụng dịch vụ (dịch vụ bảo hiểm, vận tải, vui chơi, giải trí, khám chữa bệnh, sửa chữa, lắp đặt thiết bị. Theo nghĩa rộng, người tiêu dùng ngoài mục đích mua hàng hoá, sử dụng dịch vụ để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt thì còn có thể phục vụ cho mục đích tái sản xuất kinh doanh (mua sản phẩm này để chế biến, sản xuất thành sản phẩm khác, ví dụ như mua vải để may thành quần, áo và mang đi bán). Trên thế giới, pháp luật mỗi quốc gia có tiêu chí xác định và định nghĩa khác nhau về người tiêu dùng, chủ yếu dựa vào tư cách chủ thể và mục đích sử dụng để quy định thế nào là người tiêu dùng: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Người tiêu dùng là cá nhân mua và sử dụng hàng hóa hoặc dịch vụ, cách quy định này thể hiện rõ Luật bảo vệ người tiêu dùng chỉ bảo vệ đối với người nhận hàng hóa, dịch vụ để sử dụng cho mục đích cá nhân, sử dụng trong hộ gia đình, mà không vì mục đích thương mại hoặc sử dụng vào quá trình sản xuất vì pháp nhân có những vị thế và điều kiện tốt hơn so với cá nhân trong quan hệ với nhà cung cấp nên Luật bảo vệ người tiêu dùng không cần thiết phải can thiệp vào quan hệ tiêu dùng của họ.
Người tiêu dùng bao gồm cả cá nhân và tổ chức mua và sử dụng hàng hóa vì mục đích tiêu dùng hoặc mục đích thương mại, quy định này mở rộng về đối tượng được bảo vệ theo luật bảo vệ người tiêu dùng. Quy định này đã khắc phục được hạn chế của cách quy định trên vì không phải lúc nào pháp nhân cũng là người đủ khả năng để đối mặt được với các vi phạm từ phía nhà sản xuất kinh doanh và hậu quả là nếu luật bảo vệ người tiêu dùng không bảo vệ họ như đối với các cá nhân tiêu dùng khác thì quyền lợi của một nhóm đối tượng khá lớn trong xã hội bị xâm phạm, gây thiệt hại chung cho toàn xã hội. Ở nước ta, theo Luật bảo vệ người tiêu dùng năm 2010 thì Người tiêu dùng được hiểu là người mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng, sinh hoạt của cá nhân, gia đình, tổ chức. Như vậy, người gửi tiền tại NHTM là người cho ngân hàng vay tiền có phải là người tiêu dùng? Hành vi gửi tiền tại ngân hàng, về bản chất pháp lý đồng thời chứa đựng những đặc điểm của hai loại hợp đồng theo quy định của pháp luật, đó là: Hợp đồng vay tài sản theo quy định tại các điều, từ Điều 471 đến Điều 478 của Bộ luật Dân sự năm 2005, trong đó người gửi tiền là bên cho vay và ngân hàng là bên đi vay tài sản và Hợp đồng gửi giữ tài sản theo quy định tại các điều, từ Điều 559 đến Điều 566 của Bộ luật Dân sự, trong đó người gửi tiền là bên gửi và ngân hàng là bên giữ tài sản.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nếu theo loại hợp đồng vay tài sản, thì ngân hàng là người đi vay tiền, khách hàng là người cho vay tiền. Theo đó, về nguyên tắc chung, ngân hàng phải trả lãi cho khách hàng. Nếu theo loại hợp đồng gửi giữ tài sản, thì khách hàng là bên gửi tiền, còn ngân hàng là bên giữ tiền. Theo đó, về nguyên tắc chung, khách hàng “phải trả tiền công” cho ngân hàng vì đã giữ gìn an toàn tài sản theo yêu cầu của mình.
Tuy nhiên, việc bên nào phải trả tiền cho bên nào chỉ là tương đối, vì Bộ luật Dân sự cũng có quy định, bên vay tiền có thể không phải trả lãi (Điều 471) và bên gửi tiền cũng có thể không phải trả tiền công (Điều 566). Quy định của Luật các TCTD 2010 không xác định rõ quan hệ gửi tiền là thuộc loại Hợp đồng gửi giữ hay Hợp đồng vay tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự, mà chỉ khẳng định đó là “tiền gửi” của khách hàng và việc “nhận tiền gửi” của các ngân hàng. Theo tác giả, hoạt động nhận tiền gửi của ngân hàng là một loại hợp đồng dân sự đặc biệt, đồng thời có cả đặc điểm của hợp đồng gửi giữ và hợp đồng vay tài sản. Với tư cách là người giữ tài sản, ngân hàng được hưởng “tiền công” từ việc sử dụng tiền vốn của người gửi tiền.
Đồng thời, với tư cách là người vay tài sản, ngân hàng phải trả lãi cho người gửi tiền.