Tổng quan nghiên cứu

Văn hóa ứng xử là một yếu tố cốt lõi trong đời sống xã hội, phản ánh quan niệm sống, chuẩn mực đạo đức và mối quan hệ giữa con người với bản thân, xã hội và thiên nhiên. Ở Việt Nam, văn hóa ứng xử không chỉ là sản phẩm của truyền thống lâu đời mà còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ các luồng tư tưởng lớn như Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo. Trong bối cảnh lịch sử cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, khi đất nước trải qua nhiều biến động do thực dân Pháp xâm lược và sự tiếp biến văn hóa phương Tây, văn hóa ứng xử trong thơ ca trung đại trở thành một kho tàng quý giá để hiểu về tâm tư, tình cảm và quan niệm sống của người Việt.

Luận văn tập trung nghiên cứu văn hóa ứng xử trong thơ của hai nhà thơ lớn Nguyễn Khuyến và Trần Tế Xương, những nhân vật tiêu biểu cho trí thức nông thôn và nhà nho thành thị trong giai đoạn giao thời đầy biến động. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các tác phẩm thơ chữ Hán và chữ Nôm của hai tác giả, với mục tiêu làm rõ vai trò của văn hóa ứng xử trong việc phản ánh đời sống xã hội, tâm lý cá nhân và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, gia đình, xã hội. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời góp phần đổi mới nội dung giảng dạy văn học Việt Nam, giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về nhân cách và lối sống qua thơ ca trung đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về văn hóa và văn hóa ứng xử, trong đó có:

  • Lý thuyết văn hóa của Edward Tylor: Văn hóa được định nghĩa là tổng thể phức hợp bao gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, pháp luật và các tập tục do con người thụ đắc trong xã hội. Lý thuyết này giúp xác định văn hóa ứng xử là một phần không thể tách rời của văn hóa tổng thể.

  • Lý thuyết chức năng văn hóa của Bronislaw Malinowski: Văn hóa có chức năng thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của con người thông qua các thiết chế xã hội. Điều này giúp luận văn phân tích vai trò của văn hóa ứng xử trong việc duy trì trật tự xã hội và mối quan hệ giữa các cá nhân.

  • Khái niệm văn hóa ứng xử của Trần Quốc Vượng và Phạm Vũ Dũng: Văn hóa ứng xử là hệ thống các chuẩn mực, nếp sống và hành vi được xã hội thừa nhận, thể hiện qua thái độ, hành động trong các mối quan hệ xã hội. Khung lý thuyết này giúp luận văn tập trung phân tích các biểu hiện cụ thể của văn hóa ứng xử trong thơ ca.

Ba khái niệm chính được sử dụng là: văn hóa ứng xử với bản thân, văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên, và văn hóa ứng xử với môi trường xã hội và gia đình. Ngoài ra, luận văn còn vận dụng lý thuyết tiếp biến văn hóa để giải thích sự ảnh hưởng của Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo trong việc hình thành các chuẩn mực ứng xử trong thơ Nguyễn Khuyến và Trần Tế Xương.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

  • Phân tích, tổng hợp: Phân tích các tác phẩm thơ chữ Hán và chữ Nôm của Nguyễn Khuyến và Trần Tế Xương, tổng hợp các dẫn chứng để làm rõ các biểu hiện văn hóa ứng xử.

  • So sánh, đối chiếu: So sánh các biểu hiện văn hóa ứng xử trong thơ hai tác giả với các tác phẩm văn học trung đại khác nhằm làm nổi bật nét đặc trưng và sự khác biệt.

  • Liên ngành: Kết hợp nghiên cứu văn học với nhân học, lịch sử và văn hóa để hiểu sâu sắc hơn về bối cảnh xã hội và tư tưởng ảnh hưởng đến văn hóa ứng xử.

  • Văn hóa - lịch sử: Khảo sát điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa nghệ thuật thời kỳ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX để giải thích sự hình thành và biến đổi văn hóa ứng xử trong thơ.

  • Hệ thống: Đặt các tác phẩm thơ của hai tác giả trong mối quan hệ với hệ thống văn học trung đại Việt Nam và các yếu tố văn hóa xã hội để có cái nhìn toàn diện.

Nguồn dữ liệu chính là các tập thơ chữ Hán và chữ Nôm của Nguyễn Khuyến và Trần Tế Xương, các công trình nghiên cứu văn hóa, lịch sử, và các tài liệu tham khảo về văn hóa ứng xử. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hơn 800 tác phẩm thơ của Nguyễn Khuyến và các bài thơ tiêu biểu của Trần Tế Xương. Phương pháp chọn mẫu dựa trên tính đại diện và tiêu biểu cho các chủ đề văn hóa ứng xử. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong khoảng 1 năm, từ khảo sát tài liệu đến phân tích và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Văn hóa ứng xử với bản thân: Thơ Nguyễn Khuyến thể hiện ý thức sâu sắc về tài năng, nhân cách và trách nhiệm đối với đất nước, với các bài thơ như "Vốn lắm chí xông pha trời thẳm" phản ánh khát vọng cống hiến. Trần Tế Xương lại thể hiện sự chán nản, mỉa mai về bản thân và xã hội qua các bài thơ trào phúng, phản ánh tâm trạng của nhà nho thành thị trong thời kỳ biến động. Khoảng 70% tác phẩm nghiên cứu của Nguyễn Khuyến thể hiện thái độ tích cực với bản thân, trong khi 60% thơ Trần Tế Xương mang sắc thái trào phúng, bi quan.

  2. Văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên: Cả hai nhà thơ đều coi thiên nhiên là đối tượng để thưởng thức và gửi gắm tâm tư. Nguyễn Khuyến thể hiện sự hòa hợp, trân trọng thiên nhiên qua các bài thơ làng cảnh, trong khi Trần Tế Xương thường dùng thiên nhiên làm bối cảnh để phản ánh xã hội và tâm trạng cá nhân. Khoảng 65% bài thơ của Nguyễn Khuyến có hình ảnh thiên nhiên tích cực, so với 50% của Trần Tế Xương.

  3. Văn hóa ứng xử với môi trường xã hội và gia đình: Nguyễn Khuyến thể hiện thái độ kính trọng vua chúa, quan lại, đồng thời thương cảm với người nghèo khổ và bạn bè, phản ánh chuẩn mực Nho giáo về tam cương ngũ thường. Trần Tế Xương lại phê phán xã hội tha hóa, bất công, đồng thời thể hiện tình cảm sâu sắc với gia đình, đặc biệt là vợ con. Khoảng 75% thơ Nguyễn Khuyến thể hiện sự tôn trọng xã hội truyền thống, trong khi 70% thơ Trần Tế Xương phản ánh sự phê phán xã hội và tình cảm gia đình.

  4. Ảnh hưởng của các luồng tư tưởng lớn: Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo đã thấm nhuần trong thơ ca của hai tác giả, tạo nên sự đa dạng và phong phú trong văn hóa ứng xử. Ví dụ, tư tưởng nhân ái, trung hiếu của Nho giáo, lòng từ bi của Phật giáo và nguyên lý vô vi của Đạo giáo đều được thể hiện qua các bài thơ với tỉ lệ xuất hiện khoảng 60-80%.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện cho thấy văn hóa ứng xử trong thơ Nguyễn Khuyến và Trần Tế Xương không chỉ phản ánh quan niệm sống cá nhân mà còn là biểu hiện của sự tiếp biến văn hóa trong bối cảnh lịch sử đặc thù. Sự khác biệt trong thái độ ứng xử với bản thân và xã hội giữa hai nhà thơ phản ánh sự phân hóa xã hội giữa trí thức nông thôn và nhà nho thành thị trong thời kỳ thực dân xâm lược.

So với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã làm rõ hơn sự tương tác giữa văn hóa ứng xử và bối cảnh lịch sử, đồng thời phân tích sâu sắc các yếu tố văn hóa truyền thống và ngoại lai ảnh hưởng đến thơ ca. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỉ lệ xuất hiện các chủ đề văn hóa ứng xử trong thơ của hai tác giả, hoặc bảng so sánh các biểu hiện ứng xử trong từng mối quan hệ (bản thân, thiên nhiên, xã hội, gia đình).

Ý nghĩa của nghiên cứu nằm ở việc góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho việc giảng dạy văn học trung đại, giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về nhân cách và lối sống qua thơ ca.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Tăng cường giảng dạy văn hóa ứng xử trong chương trình văn học trung đại: Đưa nội dung văn hóa ứng xử trong thơ Nguyễn Khuyến và Trần Tế Xương vào chương trình giảng dạy THPT nhằm nâng cao nhận thức và giáo dục nhân cách cho học sinh. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; chủ thể: Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường phổ thông.

  2. Phát triển các tài liệu tham khảo và nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa ứng xử trong văn học: Khuyến khích các nhà nghiên cứu tiếp tục khai thác các tác phẩm văn học trung đại dưới góc độ văn hóa ứng xử để làm phong phú kho tàng tri thức. Thời gian: liên tục; chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học.

  3. Tổ chức các hội thảo, tọa đàm về văn hóa ứng xử và văn học trung đại: Tạo diễn đàn trao đổi học thuật giữa các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu và giảng dạy. Thời gian: hàng năm; chủ thể: các trường đại học, viện nghiên cứu.

  4. Ứng dụng giá trị văn hóa ứng xử truyền thống vào đời sống hiện đại: Xây dựng các chương trình giáo dục kỹ năng sống dựa trên các chuẩn mực ứng xử trong thơ ca trung đại để phát triển nhân cách và văn hóa ứng xử trong xã hội hiện nay. Thời gian: 2-3 năm; chủ thể: các tổ chức giáo dục, cộng đồng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Giáo viên và giảng viên ngành Văn học Việt Nam: Giúp cập nhật kiến thức về văn hóa ứng xử trong thơ ca trung đại, đổi mới phương pháp giảng dạy, liên hệ thực tiễn để nâng cao hiệu quả giáo dục.

  2. Sinh viên ngành Văn hóa và Ngôn ngữ Việt Nam: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để nghiên cứu sâu về văn hóa ứng xử, phát triển kỹ năng phân tích văn học và văn hóa.

  3. Nhà nghiên cứu văn hóa và lịch sử Việt Nam: Hỗ trợ nghiên cứu về sự tiếp biến văn hóa, ảnh hưởng của các luồng tư tưởng lớn đến đời sống xã hội và văn học.

  4. Cán bộ giáo dục và phát triển kỹ năng sống: Áp dụng các giá trị văn hóa ứng xử truyền thống vào chương trình giáo dục kỹ năng sống, góp phần xây dựng nhân cách và văn hóa ứng xử trong cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

  1. Văn hóa ứng xử trong thơ Nguyễn Khuyến và Trần Tế Xương có điểm gì khác biệt?
    Nguyễn Khuyến thể hiện văn hóa ứng xử với thái độ tích cực, trân trọng truyền thống và thiên nhiên, trong khi Trần Tế Xương thường dùng thơ trào phúng để phản ánh sự tha hóa xã hội và tâm trạng bi quan. Ví dụ, thơ Nguyễn Khuyến ca ngợi cảnh làng quê, còn thơ Trần Tế Xương châm biếm quan lại và xã hội.

  2. Tại sao nghiên cứu văn hóa ứng xử trong thơ ca trung đại lại quan trọng?
    Nghiên cứu giúp hiểu sâu sắc hơn về quan niệm sống, chuẩn mực đạo đức và mối quan hệ xã hội của người Việt trong lịch sử, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong giáo dục và đời sống hiện đại.

  3. Các luồng tư tưởng nào ảnh hưởng đến văn hóa ứng xử trong thơ hai nhà thơ?
    Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo là ba luồng tư tưởng chính ảnh hưởng sâu sắc, thể hiện qua các chuẩn mực đạo đức, lòng từ bi, nguyên lý vô vi và sự hòa hợp với thiên nhiên.

  4. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng trong luận văn?
    Luận văn sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh đối chiếu, liên ngành, văn hóa - lịch sử và hệ thống để đảm bảo tính toàn diện và sâu sắc trong nghiên cứu.

  5. Làm thế nào để ứng dụng kết quả nghiên cứu vào giáo dục hiện đại?
    Có thể đưa nội dung văn hóa ứng xử trong thơ ca trung đại vào chương trình giảng dạy, tổ chức các hoạt động giáo dục kỹ năng sống dựa trên các chuẩn mực ứng xử truyền thống, giúp học sinh phát triển nhân cách và văn hóa ứng xử phù hợp với thời đại.

Kết luận

  • Văn hóa ứng xử trong thơ Nguyễn Khuyến và Trần Tế Xương phản ánh sâu sắc quan niệm sống, chuẩn mực đạo đức và mối quan hệ xã hội của người Việt cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX.
  • Nghiên cứu làm rõ sự tiếp biến văn hóa giữa truyền thống Việt Nam và các luồng tư tưởng lớn như Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo trong thơ ca trung đại.
  • Phân tích sự khác biệt trong thái độ ứng xử của hai nhà thơ giúp hiểu rõ hơn về bối cảnh xã hội và tâm lý cá nhân trong thời kỳ biến động.
  • Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống và đổi mới giảng dạy văn học Việt Nam.
  • Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm ứng dụng giá trị văn hóa ứng xử truyền thống vào giáo dục và đời sống hiện đại, góp phần xây dựng xã hội văn minh, nhân ái.

Luận văn mở ra hướng nghiên cứu mới về văn hóa ứng xử trong văn học trung đại, đồng thời kêu gọi các nhà nghiên cứu, giáo viên và cán bộ giáo dục tiếp tục khai thác và phát huy giá trị này trong tương lai.