I. Khám phá luận văn thạc sĩ âm nhạc lễ hội Côn Sơn Kiếp Bạc
Luận văn thạc sĩ văn hóa học về chủ đề âm nhạc và diễn xướng dân gian trong lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc là một công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống. Công trình này làm nổi bật vai trò không thể thiếu của các yếu tố văn hóa phi vật thể trong một trong những lễ hội truyền thống lớn nhất Việt Nam. Lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc không chỉ là một sự kiện văn hóa, tín ngưỡng mà còn là không gian sống động lưu giữ ký ức lịch sử về hai vị anh hùng dân tộc vĩ đại: Trần Hưng Đạo và Nguyễn Trãi. Âm nhạc và các hình thức diễn xướng chính là linh hồn, là phương tiện truyền tải những giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh đó. Luận văn tiếp cận từ góc độ văn hóa học, dân tộc nhạc học và sử học, phân tích mối quan hệ chặt chẽ giữa các nghi lễ, trò diễn với âm nhạc. Các giai điệu của phường bát âm, tiếng trống chiêng của phường đồng văn không chỉ tạo không khí trang nghiêm cho phần lễ mà còn khuấy động sự náo nhiệt của phần hội. Chúng là sợi dây kết nối cộng đồng, kết nối quá khứ với hiện tại. Nghiên cứu chỉ ra rằng, âm nhạc trong lễ hội vừa mang tính nghi lễ, vừa mang tính giải trí, thể hiện sâu sắc đời sống tinh thần và phong tục tập quán của người dân vùng châu thổ sông Hồng. Mỗi tiết tấu, mỗi giai điệu đều ẩn chứa những câu chuyện, những thông điệp về lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết và đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”. Công trình này đóng góp một nguồn tư liệu quý giá, không chỉ cho ngành văn hóa học mà còn cho công tác quản lý và tổ chức lễ hội, giúp định hướng việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh đương đại.
1.1. Bối cảnh lịch sử và không gian văn hóa của lễ hội
Không gian văn hóa lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc gắn liền với tỉnh Hải Dương, một vùng đất có bề dày lịch sử và truyền thống. Quần thể di tích này liên quan mật thiết đến thân thế và sự nghiệp của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi. Kiếp Bạc là một vị trí quân sự trọng yếu, nơi Trần Hưng Đạo lập phủ đệ và quân doanh, trở thành trung tâm chỉ huy trong ba cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông. Côn Sơn lại là nơi Nguyễn Trãi lui về ở ẩn và sáng tác nhiều tác phẩm bất hủ. Sự kết hợp giữa hai di tích này tạo nên một không gian thiêng liêng, nơi hội tụ khí thiêng sông núi và tinh hoa dân tộc. Lễ hội được tổ chức hàng năm vào mùa xuân và mùa thu, thu hút hàng vạn du khách, thể hiện sức sống mãnh liệt của văn hóa truyền thống.
1.2. Vai trò cốt lõi của âm nhạc diễn xướng trong lễ hội
Âm nhạc và các hình thức diễn xướng dân gian là thành tố không thể thiếu, được xem là “linh hồn” trong các nghi thức tế, lễ, rước tại Côn Sơn - Kiếp Bạc. Âm nhạc không chỉ tạo không khí, tăng sức hấp dẫn mà còn đóng vai trò dẫn dắt, điều phối các hoạt động nghi lễ. Từ tiếng trống khai hội hùng tráng, tiếng nhạc của phường bát âm trong lễ rước đến các làn điệu trong diễn xướng hầu Thánh, tất cả đều góp phần tạo nên một không gian văn hóa trang nghiêm và sống động. Diễn xướng dân gian, thông qua các trò diễn như hội thủy quân, đấu vật, cờ người, đã tái hiện lại những trang sử hào hùng, giáo dục truyền thống yêu nước và lòng tự hào dân tộc. Mối quan hệ giữa âm nhạc và diễn xướng là hữu cơ, chúng hòa quyện và ăn sâu vào tiềm thức của cộng đồng, trở thành bản sắc riêng của lễ hội.
II. Thách thức bảo tồn âm nhạc diễn xướng trong thời kỳ mới
Việc bảo tồn và phát huy giá trị của âm nhạc và diễn xướng dân gian tại lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc đang đối mặt với nhiều thách thức trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Sự phát triển của kinh tế thị trường và sự xâm nhập của các loại hình giải trí hiện đại đã làm thay đổi thị hiếu của một bộ phận công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Các trò chơi dân gian, các hình thức nghệ thuật truyền thống có nguy cơ bị lấn át bởi các hoạt động thương mại, dịch vụ mang tính tự phát. Luận văn đã chỉ ra nguy cơ mai một của một số loại hình nghệ thuật giàu bản sắc dân tộc. Thời gian và sự thay đổi trong cấu trúc xã hội khiến việc tìm kiếm nghệ nhân kế cận, những người am hiểu và thực hành thành thạo các nghi lễ, các bài bản âm nhạc cổ, trở nên khó khăn. Bên cạnh đó, việc tổ chức lễ hội đôi khi còn nặng về hình thức, quy mô mà chưa thực sự chú trọng đến chiều sâu và giá trị nội dung văn hóa. Sự thương mại hóa quá mức có thể làm biến dạng bản chất thiêng liêng, làm mất đi vẻ đẹp cổ truyền vốn có của lễ hội. Do đó, việc nghiên cứu để tìm ra các giải pháp bảo tồn phù hợp, vừa giữ được “hồn cốt” văn hóa, vừa đáp ứng được nhu cầu của đời sống đương đại là một vấn đề cấp thiết được đặt ra. Đây là thách thức lớn đòi hỏi sự quan tâm của các nhà quản lý văn hóa, các nhà nghiên cứu và chính cộng đồng địa phương.
2.1. Nguy cơ mai một các giá trị văn hóa phi vật thể
Nhiều giá trị văn hóa phi vật thể quý báu đang đứng trước nguy cơ mai một theo thời gian. Một số loại hình nghệ thuật, trò diễn dân gian giàu bản sắc nhưng không còn được thực hành thường xuyên, dẫn đến việc thất truyền trong cộng đồng. Các nghệ nhân lớn tuổi, những người nắm giữ tri thức và kỹ năng biểu diễn, ngày càng ít đi trong khi lớp trẻ lại không mấy mặn mà với việc học hỏi, kế thừa. Luận văn trích dẫn: "Đặc biệt có một số loại hình nghệ thuật giàu bản sắc dân tộc nhưng có nguy cơ mai một theo thời gian, trong cơ chế thị trường đã bị các trò chơi hiện đại lấn át". Điều này cho thấy sự cấp bách trong việc tư liệu hóa, ghi chép và truyền dạy các hình thức âm nhạc, diễn xướng này.
2.2. Tác động của cơ chế thị trường và văn hóa hiện đại
Cơ chế thị trường mang đến cả cơ hội và thách thức. Một mặt, nó giúp quảng bá lễ hội rộng rãi hơn. Mặt khác, nó có thể dẫn đến xu hướng thương mại hóa, làm biến dạng các nghi lễ truyền thống. Sự xuất hiện của các loại hình giải trí hiện đại, âm thanh công suất lớn có thể làm lu mờ đi vẻ đẹp tinh tế, mộc mạc của âm nhạc dân gian. Việc chạy theo lợi ích kinh tế có thể khiến các hoạt động lễ hội mất đi tính thiêng và sự trang trọng cần có, không còn phù hợp với một lễ hội truyền thống có bề dày lịch sử hàng trăm năm. Việc cân bằng giữa bảo tồn và phát triển là bài toán khó cần lời giải đáp thỏa đáng.
III. Phân tích các hình thức âm nhạc trong tiến trình lễ hội
Âm nhạc giữ một vai trò xuyên suốt trong toàn bộ tiến trình lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc, từ lúc khai hội cho đến khi kết thúc. Luận văn đã đi sâu phân tích hệ thống âm nhạc được sử dụng, chủ yếu qua hai dàn nhạc chính là phường đồng văn và phường bát âm. Phường đồng văn với các nhạc khí gõ như trống cái, chiêng, thanh la, sênh tiền, có vai trò tạo ra các âm thanh hùng tráng, rộn rã. Tiếng trống chiêng không chỉ là tín hiệu thông báo lễ hội bắt đầu mà còn là hiệu lệnh điều khiển các đoàn rước, tạo không khí uy nghiêm, thôi thúc. Trong khi đó, phường bát âm với sự kết hợp của 8 loại nhạc cụ thuộc các họ khác nhau (dây, hơi, gõ) như đàn nhị, sáo, kèn, đàn bầu... lại tấu lên những giai điệu mượt mà, trong sáng như bài "Lưu Thủy". Sự phối hợp giữa hai phường nhạc này tạo nên một thế giới âm thanh đa dạng, lúc trang trọng linh thiêng, lúc lại vui tươi rộn ràng, đáp ứng đầy đủ các cung bậc cảm xúc trong một lễ hội truyền thống. Nghiên cứu cũng chỉ ra các quy ước chặt chẽ trong việc sử dụng âm nhạc cho từng nghi lễ, chẳng hạn như tiết tấu trong đám rước phải thể hiện được khí thế hành quân, trong khi nhạc tế lễ lại cần sự thành kính, trang nghiêm. Qua đó, có thể thấy âm nhạc không phải là yếu tố phụ họa mà là một thành phần cấu trúc quan trọng, quyết định sự thành công của lễ hội.
3.1. Vai trò của phường bát âm trong lễ rước và tế lễ
Phường bát âm đóng vai trò chủ đạo trong việc tạo nên các giai điệu cho phần lễ. Trong đám rước và lễ Đại tế, phường bát âm thường tấu lên những bản nhạc cổ như "Lưu Thủy", "Kim Tiền". Giai điệu của các nhạc cụ như đàn nhị, sáo, kèn hòa quyện vào nhau, tạo ra một không gian âm nhạc vừa trang nghiêm, vừa thanh thoát. Luận văn mô tả: "Giai điệu của các nhạc cụ hoà với nhau tạo nên những âm thanh mượt mà, êm ái thanh trong như nói hộ lòng người hướng về cội nguồn". Âm nhạc của phường bát âm giúp dẫn dắt cảm xúc của người tham dự, hướng họ đến sự thành kính đối với các vị anh hùng dân tộc và thần linh.
3.2. Đặc trưng của phường đồng văn và các nhạc khí gõ
Phường đồng văn bao gồm các nhạc khí gõ, giữ vai trò tạo tiết tấu và hiệu lệnh. Các nhạc cụ tiêu biểu gồm trống cái, trống bản, chiêng, thanh la, sênh tiền. Âm thanh của phường đồng văn có đặc tính mạnh mẽ, dứt khoát và vang xa. Trong lễ hội, tiếng trống khai hội, tiếng chiêng trong đám rước được coi là "hiệu lệnh của thần linh". Tiết tấu âm nhạc của phường đồng văn thường được quy định rõ ràng, ví dụ tiết tấu hành quân trong đám rước, tiết tấu điểm nhịp trong các tuần tế. Sự kết hợp giữa các loại trống, thanh la, sênh tiền tạo nên những âm hình tiết tấu rộn rã, vui nhộn, làm tăng khí thế và sự náo nhiệt cho phần hội.
IV. Giải mã các hình thức diễn xướng dân gian đặc sắc nhất
Diễn xướng dân gian là phần hồn thứ hai của lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc, là phương thức biểu đạt sống động các giá trị văn hóa và lịch sử. Luận văn đã tập trung nghiên cứu và hệ thống hóa các hình thức diễn xướng đặc sắc, chia thành ba nhóm chính. Nhóm thứ nhất là các trò diễn về thần tích và truyền thuyết dân gian, nổi bật nhất là hội thủy quân và trò chơi đánh trận giả trên sông Lục Đầu. Đây là hình thức tái hiện lịch sử một cách hoành tráng, gợi lại khí thế hào hùng của quân dân nhà Trần trong cuộc chiến chống quân Nguyên - Mông, qua đó giáo dục lòng yêu nước cho thế hệ trẻ. Nhóm thứ hai là diễn xướng gắn với tín ngưỡng tâm linh, điển hình là diễn xướng Hầu Thánh (hầu đồng). Đây là một nghi lễ phức hợp, kết hợp giữa âm nhạc (hát văn), vũ đạo và trang phục, thể hiện tín ngưỡng thờ Mẫu và Đức Thánh Trần. Nhóm thứ ba là các diễn xướng mang tính chất nghệ thuật sân khấu và trò chơi dân gian như đấu vật, cờ người, bơi chải, bắt vịt. Các trò chơi này không chỉ mang lại không khí vui tươi, mà còn rèn luyện sức khỏe, sự khéo léo và tinh thần thượng võ. Mỗi hình thức diễn xướng đều mang một ý nghĩa riêng, góp phần tạo nên một bức tranh lễ hội đa dạng, phong phú và đậm đà bản sắc dân tộc.
4.1. Tái hiện lịch sử qua hội thủy quân và trò đánh trận giả
Hội thủy quân là một trong những diễn xướng độc đáo và quy mô nhất, tái hiện lại cảnh hội quân của Trần Hưng Đạo trên sông Lục Đầu sau chiến thắng quân Nguyên - Mông năm 1288. Hàng chục chiếc thuyền rồng được trang hoàng lộng lẫy, cùng với cờ, quạt, quân lính trong trang phục cổ, tạo nên một khung cảnh hùng tráng. Trò chơi đánh trận giả cũng mô phỏng lại các trận thủy chiến lịch sử, thể hiện mưu trí, tài thao lược và lòng dũng cảm của quân dân nhà Trần. Những hoạt động này không chỉ là trò vui mà còn là một phương pháp giáo dục lịch sử trực quan, sinh động, khơi dậy lòng tự hào dân tộc.
4.2. Diễn xướng Hầu Thánh và tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần
Diễn xướng Hầu Thánh hay hầu đồng là một hình thức tín ngưỡng tâm linh đặc sắc tại đền Kiếp Bạc. Đây là nghi lễ mà các thanh đồng (ông đồng, bà đồng) được cho là cầu nối giữa cõi trần và cõi thần. Trong không gian nghi lễ, cung văn sẽ hát những bài hát văn ca ngợi công đức của các vị thánh, trong khi thanh đồng thực hiện các điệu múa và hành động tượng trưng. Tín ngưỡng này thể hiện sự tôn kính sâu sắc của nhân dân đối với Đức Thánh Trần, người không chỉ là một vị tướng mà còn được thần thánh hóa, trở thành một vị thần chủ trong đời sống tâm linh của người Việt.
4.3. Các trò chơi dân gian rèn luyện tinh thần thượng võ
Bên cạnh các nghi lễ trang trọng, phần hội còn sôi động với nhiều trò chơi dân gian thể hiện tinh thần thượng võ. Bơi chải là trò chơi tái hiện việc rèn luyện thủy quân, đòi hỏi sức mạnh và sự phối hợp đồng đội. Đấu vật tôn vinh sức mạnh và sự khéo léo của các đô vật. Các trò chơi như bắt vịt trên sông, đi cầu thùm lại mang đến tiếng cười sảng khoái, thể hiện sự nhanh nhẹn, tháo vát. Tất cả các trò chơi này đều bắt nguồn từ đời sống lao động, sản xuất và chiến đấu của nhân dân, góp phần làm cho lễ hội thêm phần phong phú và gần gũi.
V. Tổng kết giá trị văn hóa và các giải pháp bảo tồn hiệu quả
Luận văn đã khẳng định những giá trị văn hóa to lớn của âm nhạc và diễn xướng dân gian trong lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc. Về giá trị lịch sử, chúng là một bảo tàng sống, lưu giữ và tái hiện những trang sử vàng của dân tộc, đặc biệt là thời nhà Trần và nhà Lê. Về giá trị văn hóa, chúng phản ánh đời sống tín ngưỡng, phong tục tập quán, tư tưởng và tình cảm của cộng đồng, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa độc đáo của vùng đất Hải Dương. Về giá trị giáo dục, các hoạt động này bồi đắp lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, lòng tự hào dân tộc và đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” cho các thế hệ. Từ việc phân tích thực trạng và những thách thức, luận văn đã đề xuất một hệ thống các kiến nghị và giải pháp khả thi. Các giải pháp này tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng, xây dựng các mô hình hoạt động văn hóa phù hợp, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển. Cần có chính sách hỗ trợ các nghệ nhân, mở các lớp truyền dạy để tránh nguy cơ thất truyền. Đồng thời, cần tăng cường công tác nghiên cứu, tư liệu hóa bằng công nghệ hiện đại. Việc tổ chức lễ hội phải đảm bảo tính lành mạnh, giữ gìn vẻ đẹp cổ truyền, hạn chế thương mại hóa tiêu cực, để lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc xứng tầm là di sản văn hóa quốc gia.
5.1. Giá trị giáo dục lịch sử và bồi đắp lòng yêu nước
Giá trị nổi bật nhất là giáo dục truyền thống lịch sử. Thông qua việc tham gia và chứng kiến các nghi lễ, các màn diễn xướng tái hiện cảnh quân dân nhà Trần chống giặc ngoại xâm, người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, sẽ hiểu sâu sắc hơn về lịch sử dân tộc. Lòng biết ơn đối với các anh hùng Trần Hưng Đạo, Nguyễn Trãi được khơi dậy một cách tự nhiên. Từ đó, lòng yêu nước, ý chí độc lập tự cường và lòng tự hào dân tộc được bồi đắp và củng cố, thể hiện rõ đạo lý uống nước nhớ nguồn của người Việt.
5.2. Kiến nghị giải pháp bảo tồn và phát huy di sản
Luận văn đề xuất các nhóm giải pháp cụ thể. Thứ nhất, cần tăng cường công tác tuyên truyền để nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của di sản. Thứ hai, xây dựng các mô hình hoạt động văn hóa phù hợp, đảm bảo sự hài hòa giữa phần lễ và phần hội. Thứ ba, có chính sách đãi ngộ, tôn vinh các nghệ nhân dân gian, mở lớp truyền dạy các loại hình nghệ thuật có nguy cơ mai một. Cuối cùng, cần quy hoạch và quản lý chặt chẽ các hoạt động dịch vụ, tránh làm ảnh hưởng đến không gian thiêng của lễ hội, giữ cho lễ hội luôn lành mạnh và mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.
